շիրըն գրեց եւ արձանագրեց երգը իրլանտական նուագախումբ պէօկայի հետ պէօկայ գործածէց կտորներ մինուդ երգերնէն երենց ալպոմէն հաու դո դիուն ա ֆիշ տեսակցութեան մը մէջ տը իրիշ դայմզ ին հետ շիրըն ըսաւ թէ առաջին սողը երգիըն ներշնջուած էր նիամհ տուննը էն պէօկայ խումբին մէջի սակայն երգին մնացեալ բաժինները մէկումը մասին չէր նիամհ տուննը գաունդի լիմըրքէն է եւ ամուսնացած է իրլանտացիի մը հետ ըստ շիրընի ան կրուեցաւ իր պիտակին հետ որպէսզի ձգէն երգը իր ալպոմին վրայ անոնք շատ շատ թէմ էին կալուէի կըրլ երգին որովհետեւ իրենց համար ֆօլք երգերը աղուոր չէն սակայն ան դարձաւ երրորդ ամէնաշատ սդրիմուած երգը սբոդիֆայի վրայ երգը յայտարարուեգաւ մարտին սուրբ բաթրիքի օրով եւ աւելցուեցաւ պպսի րատիօ ի վրայ մարտին շիրըն գիտեր թէ էն սկսեալթ նոյն անունին երգ մը կար սդիվ ըրլի կողմէ ին երգը նորէն երգուեցաւ շէրօն շանոնի կողմէ եւ մոնտիի կողմէ եւ հաջող երգ մը դարձաւ իրլանտիո մէջ շիրըն տեսակցութեան մը մէջ ըսաւ թէ ան փորձած էր բարերը բոխէլ սակայն չհաջողեցաւ սակայն ըսաւ թէ նպատաը այս երգին է ներշընջուիլ անձելաէն եւ ստեղծագործէլ նոր բան մը ի տուպլին ի նուագահանդէսին շիրըն երգեց առաջին տունը սդիվ ըրլի երգէն հետո ալ շարունակեց իր երգովը ամի մուլվանի այրիշ ինտիբէնտընդէն տուաւ երգին դրական ընդունելութիւն մը կոչելով զայն բաստ թէ շիրընը իսկապէս կը սիրէ իրլանտան երգը մտաւ մեծն բրիտանիոյ երգացանկին երկրորդ դիրքը շէիբ օֆ եու էն ետ երգը ծախուած է անգամ մեծն բրիտանիոյ մէջ մինջեւ ապրիլ իրլանտիոյ մէջ դարձաւ թիւ մէկ երգը երգաձանկին վրայ ապրիլ ին րիդչիդ րէմօ հիւսիսային իրլանտացի երգիչ մը հրատարակեց երգը որը խարնուրդ մըն է էտ շիրընի երգին եւ սդիվ ըրլի երգին գեղամ թազեան բազմավաստակ կերպարուեստագէտ դասախօս գեղամ թազեան ծնած է մուսայ լերան խտըրպէկ գիւղը ին զաւակը խաչեր և մարի թազեաններու կրտսերը հինգ զաւակներու սուէտիայէն գաղթած և հաստատուած այնճար գիւղը փոքր տարիքին հայրը կորսնցնելէ ետք ընտանիքով փոխադրուած են պէյրութ ուր նախնական կրթութիւնը ստացած է էշրէֆիէի սուրբ յակոբ ազգային վարժարանը այնուհետև ին մեկնած է ամն ուր յաճախելէ ետք կարգ մը արուեստի ուսումնարաններ ընդունուած և աւարտած տիթրոյթի ուէյն համալսարանի նկարչութեան և քանդակագործութեան բաժինը ստանալով մագիստրոս արուեստից համապատասխան վկայական էն ի վեր կը դասախօսէ միշիկընի օգլընտ քոմիւնիթի գոլէճի արուեստի բաժնին մէջ բազմավաստակ կերպարուեստագէտ գեղամ թազեան դասաւանդած է նաև այլ արուեստի բարձրագոյն հիմնարկներէ ներս կազմակերպած է երեսունէ աւելի անհատական ցուցահանդէսներ ու մասնակցած բազմաթիւ խմբային ցուցահանդէսներու աշխարհի տարածքին սկսեալ նիւ եորքէն ու թորոնթօյէն մինչև լոնտոն ու փարիզ և լոս անճելըսէն ու շիքակոյէն մինչև երեւան ու պէյրութ անոր անհատականութեան կազմաւորման ու բիւրեղացման մէջ կենսական դեր կատարած են երկու կին անձնաւորութիւններ որոնց երախտագիտութեամբ կը յիշէ իր զրոյցներուն մէջ նախ իր մօրը մարիին որ առանց հայրական նեցուկի հինգ երեխաներ մեծցուց դաստիարակեց ու պահեց իբրեւև հայ իսկ երկրորդը իր ուսուցչուհիին օլիվիա պալեանին որ օգնեց հովանաւորեց ու մղեց զինք դէպի արուեստ գեղամ թազեան հետևեալը կը պատասխանէ թազեանի արուեստի համադրութեան ընդհանրութիւնները ն ու ստեղծագործական ինքնավստահ քայլերը կը բխին արևախանձ դէմքերէ ջարդերէ տառապանքներէ ու աւերակուած կոթողներէ որոնց վերակենդանացնելու մղումը կ ունենայ հակառակ անոր որ ան խորապէս տպաւորուած է հայկական ձեռագիր մատեաններէն անոր երանգապնակը զուսպ է ու սահմանափակ մանրանկարչական վառ ու պայծառ գոյներու փոխարէն ան կ օգտագործէ խունացած մագաղաթեայ երանգները որոնք ոչ միայն հալածուած ու տառապած ժողովուրդի մը դարաւոր վկաներն են այլև բարձր մշակոյթի տէր ազգի մը իմաստութիւնն ու առհաւական յիշողութիւնը կը կրեն իրենց մէջ իսկ անոնց վրայ պատկերուած սուրբերու և մատենագիր ծաղկողներու տագնապն ու տուայտանքը գեղեցկօրէն դրսեւորուած են նաև թազեանի կերտած կերպարներու մէջ յատկապէս հայուհիներու պարագային ուրիշ ձև չէր կրնար ըլլալ բնական է որ մուսալեռցի իր պապերուն առհաւական արիւնը ծնողական ցեղային դաստիրակութիւնն ու հայկական դպրոցէն ներս ստացած ազգային հոգեմտաւոր սնունդը իր արուեստը պիտի օժտէին ազգային ու մարդկային գեղագիտական վսեմ արժանապատուութեամբ գեղամ թազեանի ստեղծագործութիւնները իրենց ոճային արտայայտչաձեւերու օգտագործած նիւթերու և որդեգրած միջոցներու բազմազանութեամբ հարուստ են ու տարաբնոյթ անոնք կ ընդգրկեն արուեստի գրեթէ բոլոր հիմնական ուղղութիւնները սկսեալ դասականութենէն ու տպաւորապաշտութենէն մինչև գերիրապաշտութիւնն ու վերացականութիւնը ան առաջինը չէ որ միաժամանակ ստեղծագործած է արուեստի տարբեր արտայայտչաձևերով իրմէ առաջ և ետք եղած են շատ շատեր սակայն ինք կ առանձնանայ անոնցմէ իր գեղարուեստական արկածախնդրութեամբ ուր եղեռնի արձագանգները կարևոր տեղ կը գրաւեն կարենալ հասնելու համար լաւագոյնին բարձրին ու առաւել արտայայտչականութեան ան տևականօրէն հետամուտ է լրջախոհ ու բեղմնաւոր որոնումներու բացառիկներ միայն կարողութիւնը ունին քարի ու փայտի նման անշունչ առարկաները շնչաւորելու իբրեւև գեղարուեստական յղացք այդ բացառիկներէն է նաև գեղամ թազեան այս առումով ան մըն է այնպէս ինչպէս արշիլ կորքին երուանդ քոչարը և կամ յակոբ յակոբեանը այ ո եթէ ուզենք անպայման ինչ որ իզմ ով բնորոշել թազեանի արուեստը ապա հայլոզոիզմ ն է այդ մէկը որ ոչ պահական է և ոչ ալ մտածուած այլ բնականօրէն իր ազգային խորքերէն կը բխի անոր նիւթակենսապաշտութիւնը քարի հողի ջուրի յաճախ նաև տան առարկաներու ինչպէս օճախ աղաման տաշտ սանդ ևայլն պաշտամունքը հազարամեայ արմատներ ունի հայ մշակոյթի մէջ հին յունարէնէն փոխ առնուած և եւրոպական լեզուներու մէջ տարածուած ը կը թարգմանենք նիւթակենսապաշտութիւն բայց դժուար թէ հասկնալի ըլլայ ոմանց համար բառը կազմուած է նիւթ և կեանք ամատ բառերէն որ առաջին անգամ կը յիշատակուի նախասոկրատեան փիլիսոփայութեան միլեթեան դպրոցին մէջ ուր կ ակնարկուի նիւթի և առարկաներու պաշտամունքին հին աշխարհի գրեթէ բոլոր ժողովուրդները կը հաւատային թէ նիւթը առարկան ինչպէս օրինակ քարը կ ապրի կը շնչէ զգացում ունի և հետևաբար կը պաշտէին զայն ինչպէս վերը նշեցինք հայլոզոիզմը ոչ միայն խոր արմատներ ունի հայ մշակոյթի մէջ այլև մաս կը կազմէ մեր ազգային խառնուածքին ու էութեան և այս պատճառով ալ տարերայնօրէն կը դրսևորուի իր մարդկային ու ազգային հոգեմտաւոր արժէքներուն հաւատարիմ մնացած հայ կերպարուեստագէտներու մոտ որոնց ամենաարժանաւորներէն է գեղամ թազեանը ան ինչքան ալ ստեղծագործէ այլազան ու ժամանակակից արտայատչաձևերով ինչքան ալ կիրառէ տարօրինակ առարկաներ ինչքան ալ յօրինէ բոլորովին նոր ու արտակեդրոն համադրումներ կամ զետեղումներ միևնոյնն է իր ազգային մատնահետքերը անպայմանօրէն ի յայտ կու գան անոնց վրայ ահաւասիկ հո ս է իր արուեստի գեղարուեստական ուժն ու համամարդկային արժէքը որոնք արգասիքն են ինքնաորոնման իր յարատև խորացումներուն անոր արուեստի մասին անդրադարձած են ստուար թիւով օտարալեզու արուեստի հրատարակութիւններ ինչպէս ֆրի փրէս ամերիքըն արթիսթ արթ նիուզ արթիսթ մանթլի ինթըր լինք տը տիթրոյիթ նիուզ ևայլն իր ստեղծագործական կեանքի ընթացքին արժանացած է շարք մը համաամերիկեան և համաշխարհային տարողութիւն ունեցող շքանշաններու և պարգևներու որոնց մէջ առաւել յատկանշական են ուէյն և հէրըն թանգարաններու շնորհած մրցանակները զաւէն պարտաքճեան ծն մարտ հալէպ սուրիա երկրաչափ ճարտարագէտ արուեստագէտ գեղանկարիչ պարտաքճեան ծնած է մարտ ին հալէպ սուրիա նախնական ուսումը ստացած է մխիթարեան վարժարանէն ներս հանդէս եկած է անհատական եւ հաւաքական բազմաթիւ ցուցահանդէսներով պար տաքճ եան պատւոյ ան դամ է հա յաս տա նի նկա րիչ նե րու միու թեան գեղանկարիչ զաւէնը սուրիոյ հայ համայնքի իրականութեան գեղանկարային լեզուին մէջ արդիականութիւնը ներածողներէն մէկը եղաւ գոյնին տուաւ ծաւալ եւ հնչողական ոյժ իսկ արժէքին նոր ըմբռնում գեղանկարիչին բոլոր գործերը կարելի է միաւորել մարդու աշխարհը խորագրին տակ ուր կան ժամանակակից մարդու տագնապները մտահոգութիւնները հոգեկան փլուզումներն ու բարդոյթները եւ կայ անոնցմէ ձերբազատուելու փորձը յոյսը ան սիրահարն է մարդուն եւ արուեստին ան իր վրձինի մոգական հարուածներով կր պնդէ մարդուն չյայտնաբերուած բայց վստահաբար ապրուած ամենաթրրթոան բառերր եւ իր գոյներով կիսէ այն ինչ որ պիտի չրսէր խօսքի վարպետը պար տաքճ եա նի գե ղան կար նե րուն մէջ գե րի րա պաշ տու թիւնն ու արդ ի ա պաշ տու թիւնը տի րա կան են կտաւին իր երանգաշարերը կը ստեղծեն հանդարտ մթնոլորտ բայց յուզառատ հորիզոն զաւէն պարտաքճեան ունի ինքնավստահ վրձին ու ներքին տեսողութիւն կեանքը ըմբռնելու իւրայատուկ դատողութիւն անոր համար իր կտաւները իր իսկ էութիւնն են պար տաքճ եան կը պայ քա րի իր ողջ էու թեամբ տա րի ներ շա րու նակ իր կող քին ապ րող ու երա զա յին հա լէ պի խճան կա րը պահ պա նող իր քոյ րե րուն եւ եղ բայր նե րուն հետ ան կը գծէ ու գծե լով կ ար տա յայ տէ հա լէ պի նկատ մամբ իր սէրն ու անոր կառ չած մնա լու փա փա քը պար տաքճ եան ու նի այն պի սի նե րաշ խարհ մը որուն մէջ սուզ ուե լով միայն կա րե լի է ըմբռ նել սուր ի ա կան թէ հայ կա կան գե ղար ուես տա կան հար թակ նե րու վրայ մերթ ընդ մերթ յայտ նուող անոր ար ուես տը ու փոր ձա ռու թիւնը ցուցահանդէսը կազմակերպուած էր պաըս կուսացութեան հալէպի մասնաճիւղի քարտուղար ֆատըլնաճճարի եւ լրագրողներու միութեան հովանաւորութեամբ համագործակցութեամբ հալէպի գեղարուեստական նկարիչներու միութեան զաւէն պարտագճեան ունի նաեւ բանաստեղծութիւններ որոնք իրենց խօսքի եւ ոճի ինքնատպաթեամբ առաւել եւս կր շեշտեն իր արուեստագէտի խառնուածքը հարուստ ներաշխարհն ու աշխարհայեացքր զաւէն պարտաքճեան պատւոյ ան դամ է հա յաս տա նի նկա րիչ նե րու միու թեան պէնուի ուսումնասիրութեան համար տիեզերասարքն արձակուած է երկիր պիտի վերադառնայ ին յետագայ վերլուծութիւններու համար անիկա պիտի բերէ պէնուի մակերեւոյթի եւ ուղեծիրի մանրամասները եւ պիտի հաշուէ անոր զանգուածը սա աստեղնեակն ունի մօտաոր գնդաձեւութիւն մակերեւոյթը բաւականին հարթ է հարաւային կիսագունդին ունի նշանակալի մեծութեան քարաբեկոր մը վերջին ուսումնասիրութիւնները ցուցնած են որ աստեղնեակի տրամագիծը մ է խտութիւնը քկ մ ինչը ջուրի խտութիւնէն փոքր ինչ աւել է զանգուածը կը գնահատուի քկ միջինը մ եւ աւելի տրամագիծով աստեղնեակը մը բախումը երկիր մոլորակին հնարաւոր է շուրջ տարին մեկ ներկայիս ճշգրիտ հաշուարկներով պէնուի բախումը հաւանականութիւնով պիտի տեղի ունենայ եւ թուականներու միջեւ նուազ վեց հրաշք լերան վրայ անգլ ամերիկեան արկածախնդրական տրամա ժանրի ֆիլմ մըն է բեմադրուած սքոթ վոնի կողմէ եւ գրուած մէտիսըն թըրնըրի կողմէ հիմնուած կենսագրական գիրքին վրայ էրիք լըմարքի եւ տէվին շէյի կողմէ գրուած գլխաւոր դերասաններն են ճաշ հարթնէթ միրա սորվինօ սարա տիւմոնթ եւ ճէյսըն քոթըլ ֆիլմի նիւթը կը խօսի արկածախնդիր երիտասարդի մը մասին որ սաստիկ ձիւնամրրիկի մը բռնուելով պարտաւոր է տոկալ անմարդկային կլիմայական թէ այլ պայմաններու միաժամանակ յաղթահարել փորձելով թէ արտաքին դժուարութիւնները և թէ իր ներքին տագնապները նիւթը առնուած է իսկական կեանքէ դերասան ճաշ հարթնէթ կը ներկայացնէ արհեստավարժ նախկին հօքի մարզախաղի վարպետ էրիք լըմարք եւ իր կեանքէն առնուած դէպք մը որ պատահած է ի փետրուարին քալիֆորնիայի մէմըթ լեր լերան վրայ ան ողջ մնացած է միայն արմատներ ու կաղինի տեսակներ ուտելով և իր մօտ գտնուած ն օգտագործած է իբրև կողմնացոյց կիպրացի թուրքերուն դէմ կատարուած ճնշումները ին կը գտնուէին թուրքիոյ օրակարգի առաջին կարգին վրայ հիւրրիյեթ թերթը որ ամենէն ժողովրդականն էր այդ շրջանին առաջին էջին վրայ կը գրէր թէ պոլսոյ յունական համայնքը հանգանակութիւն կը կատարէ եւ այդ գումարները կը փոխանցէ կիպրացի յոյներու էնոսիս զինեալ կազմակերպութեան յայտարարուեցաւ թէ աթաթիւրքի սելանիկի տան մէջ ռումբ մը պայթած է սելանիկի համալսարանի քաղաքագիտութեան բաժնի ուսանող օքթայ էնկին որ ըստ պնդումներու ռմբակոծած էր աթաթիւրքի տունը աւելի վերջ դատապարտուած է ի բացակայութեան օքթայ էնկին փետրուար սեպտեմբեր թուականներու միջեւ նշանակուած է նեվշեհիրի կուսակալ ժողովրդավարական կուսակցութեան համախոհ իսթանպուլ էքսփրես թերթը որու արտօնատէրն էր միթհատ փերին ու խմբագիրը կէօքշին սիփահիօղլու երկրորդ հրատարակութիւն մը կատարած է նոյն օրը մեր աթային տունը ռմբակոծուեցաւ խորագրով թերթին տպաքանակը ընդհանրապէս հազարի շուրջ էր սակայն սեպտեմբեր ին հրատարակուած է հազար տպաքանակով կիպրոսը թուրք է միութեան անդամները թերթը կը վաճառէին պոլսոյ մէջ ու զայն կ օգտագործէին խուժանի հրահրելու նպատակով նոյն թիւին մէջ կիպրոսը թուրք է միութեան ընդհանուր քարտուղար քամիլ էօնալ գրած էր հաշիւ պիտի պահանջենք անոնցմէ որոնք ձեռք կ երկարեն սրբութիւններուն որեւէ անպատեհութիւն չենք տեսներ այս մասին հրապարակաւ յայտարարելէ առաջին յարձակումը կատարուեցաւ ժամը ի շուրջ շիշլիի հայլայֆ ծաղարանին վրայ այնուհետեւ ստուարացող խուժանը անցնելով քումքափու սամաթիա ետիքուլէ պէյօղլու եւ այն բազմաթիւ թաղերը ուր հաւաքաբար կը բնակէին փոքրամասնութիւնները սկսաւ յարձակիլ ու թալանել նախ յոյներու ապա ալ հայերու հրեաներու եւ նոյնիսկ սխալմամբ քանի մը թուրքերու պատկանող խանութները պոլսոյ յոյն համայնքի տուներուն գործատեղիներուն ու աղօթատեղիներուն ուղղեալ այս յարձակումներու ընթացքին ոստիկանութիւնը բռնեց կրաւորական դիրք մը քաղաքի մէջ յատուկ ինքնաշարժներով թաքսիներով ու բեռնակարքերով ինչպէս նաեւ հանրաշարժներով նաւերով փոխադրուեցան հոգինոց կազմակերպեալ խումբերը որոնք նախապէս գիտէին յոյն քաղաքացիներու հասցէները մինչեւ մեպտեմբեր ի առաւօտը շարունակուեցան յարձակումները որոնց արդիւնքին ներառեալ եկեղեցիներն ու սինակոկները աւերի ենթարկուեցան աւելի քան շէնք միլիոնաւոր տոլար արժողութեամբ ապրանք փողոց նետուեցաւ ու թալանուեցաւ պոլսոյ մէջ ամենուր թալանը կատարուեցաւ նոյն կերպով յարձակողները նախ քարկոծելով ջարդեցին փեղկերը կամ երկաթեայ ձողերը բացին յատուկ սարքերու օգնութեամբ ապա ներսը գտնուող ապրանքը եւ մեքենաները դուրս հանեցին ու ջարդուփշուր ըրին եկեղեցիներն ու գերեզմանատուներն ալ այս ամբողջէն ստացան իրենց բաժինը եկեղեցիներու սրբապատկերները խաչերը եւ այլ սպասներ աւերուեցան հրդեհուեցան պոլսոյ յունական եկեղեցիները իզմիթէն ու ատափազարէն եկած աւարառուները երբ վերադառնալու նպատակով հասան հայտարփաշայի կայարանը ձերբակալուեցան իրենց թալանած ապրանքներով յայտնի դարձաւ որ կողոպտիչներուն մեծ մասը բերուած է այլ քաղաքներէ զոր օրինակ սիվասէն տրապիզոնէն քասթամոնուէն էրզինճանէն մարդ ըստ թրքական մամուլին կարգ մը յունական աղբիւրներու համաձայն ալ հոգի սպաննուած է սապանճը համալսարանի դասախօս տքթ տիլեք կիւվենի սապահ թերթին տուած հարցազրոյցին համաձայն մահացածներու քանակին նուազութիւնը մահեր չպատճառելու ուղղութեամբ հրոսախումբերուն տրուած հրահանգին պատճառով էր ըստ պաշտօնական տուեալներու իսկ ըստ անպաշտօն տուեալներու անձ վիրաւորուած է ըստ կիւվենի բռնաբարութեան ենթարկուած կանանց թիւը որ պաշտօնական տուեալներով էր կ ենթադրուի որ մօտ էր ի սակայն այդ կիները չեն ուզած խօսիլ այդ մասին վախի կամ ամօթի զգացումէն դրդուած յարձակումի ենթարկուած են բնակարան գործատեղի եկեղեցի սինակոկ մը երկու վանք դպրոց առաւել գործարանի պանդոկի պարի նման վայր կը կարծուի թէ նիւթական վնասը այդ օրուան արժէքով կազմած է միլիոն միլիառ թրքական լիրա ժողովրդավարական կուսակցութեան կառավարութիւնը շուրջ միլիոն լիրա հատուցում վճարած է անոնց որոնք հաստատած են իրենց կրած վնասը շրջանի մամուլին համաձայն բուն յանցագործները յոյներն են որոնք գրգռած են թուրքերը յարձակումի ենթարկուած գործատեղիներէն միայն առ հարիւրը կը պատկանէր յոյներուն իսկ մնացեալ վայրերը առ հարիւրը հայերուն առ հարիւրը հրեաներուն նոյնիսկ դաւանափոխերուն եւ իսլամացած սպիտակ ռուսերուն այս պարագան իսկ կու գայ հաստատելու թէ կատարուածը կիպրական իրադարձութիւններուն հետեւանքով յոյներուն ուղղեալ փոքվրէժ մը չէր միայն վարչապետ ատնան մենտերես որ դէպքերու սկսման ժամերուն պոլիս էր երբ վիճակը դարձաւ անվերահսկելի կանչուեցաւ սափանճա ու պարէտային ժամ հռչակուեցաւ ձերբակալուեցան մարդ աւելի ետք այդ թիւը բարձրացաւ ի ըստ տքթ տիլեք կիւվենի կիպրոսը թուրք է միութեան նախագահ հիքմեծ պիլ եւ անդամները բանտարկուեցան սակայն երբ յայտարարեցին թէ կամ մեզ ազատ արձակեցէք եւ կամ կը բացայայտենք մի շարք գաղտնիքներ ազատ արձակուեցան դէպքերը վերագրուեցան ժողովուրդին որովհետեւ դատարանի մէջ ըսուեցաւ թէ թուրք ժողովուրդը գրգռուեցաւ ու դէպքերը պատահեցան ոչ ոք պատժուեցաւ երկրորդ դատը եասսըատան էր դատուեցան մենտերեսն ու կառավարութեան անդամները այդ դատավարութեան ընթացքին ալ դէպքերը վերագրուեցան միայն կառավարութեան մենտերես քանիցս պահանջեց որ ազգային անվտանգութեան մարմնի նախագահը հրաւիրուի դատարան սակայն միշտ մերժուեցաւ իրադարձութիւնները չլուսաբանուեցան այս դէպքերէն ետք հազարաւոր յոյներ գաղթեցին թուրքիայէ յոյն ազգաբնակչութեան նուազումին զուգահեռ յոյներու տնտեսութեան մէջ ունեցած ազդեցութիւնն ալ տկարացած է եւ ինչպէս պատահած է փոքրամասնութիւններուն ուղղեալ նախորդ իրադարձութիւններու ալ ժամանակ արագացած է թուրքերուն դրամագլուխին տէր ըլլալու ընթացքը քանի մը հազար յոյներ ալ յատկապէս հաստատուած են մերսին ու թարսուս հետզհետէ մնացեալ յոյներն ալ լքած են պոլիսը թուրքիոյ եւ յունաստանի միջեւ բնակչութեան փոխանակման արդիւնքին ին շուրջ հազարի նուազած պոլսոյ յոյն բնակիչներուն թիւը ին իջած է մինչեւ քաղաքացիի խճանկարի այլաբանութիւնը յաճախ կը գործածուի ցոյց տալու համար թուրքիոյ հասարակական բազմազանութիւնը յղուելով այս այլաբանութեան նամըք կետիք սեպտեմբերի դէպքերուն առթիւ ըսած է խճանկարը ճաթեցաւ արձակագիր զաւէն պիպեռեանի գլուխ գործոցը մրջիւններու վերջալոյսը վէպը ականներուն հրատարակուած որպէս թերթօն կը նկարագրէ պոլսահայութիւնը իրեն ենթարկող մթնոլորտին մասին ունեւորութեան տուրքին ու սեպտեմբերի դէպքերուն միջեւ պոլսահայ արձակագիր ու հրապարակախօս ռոպէր հատտեճեան գրելով այս օրերու մասին կ ըսէ սեպտեմբերի պատկերը մղձաւանջ մըն է ինծի համար անիկա թուական մըն է որ անտեսանելի կերպով արձանագրուած է կեանքիս օրացոյցին մէջ երբեմն ես ինծի կ ըսեմ երանի թէ օրացոյցը սեպտեմբերէն ուղղակի ցատկէ դէպի սեպտեմբեր եւ մղձաւանջը չկարենայ արթննալ այս անգամ բայց ի զուր օրացոյցին վրայ այս երկու թուականները ամէն տարի պիտի յայտնուին անգամ մը օգոստոս էն իվեր հոգինոց ռակպին մաս կազմեց ողիւմպիական խաղերէն եւ ի ռիօ տէ ժանէյրոյի խաղերուն առաջին անգամ ըլլալով մրցում տեղի ունեցաւ ամէն խումբ ունի խաղցող դաշտին վրայ եւ բոխարինող խաղին ընթացքին առաւելագոյն փոխարինում փոխարինուած խարցող մը կ ըրնայ վերադարնալ խաղին ընդացգին բացի եթէ բաց վէրգ ունի երը ամէն խումբեն երեք ճակատային խաղցողով կը կատարուի ընդանրապէս հոգինոց ռակպի խաղցողները հոգինոց ռակպի խաղցողներէն աւելի նիհարէն ռակպի խաղ մը բաղկացած է երկու կիսախաղէ բաղկացած է որոնք կը տեւեն ամէնա շատ վայրկեան բացի մրցաշարքի աւառտական խաղելու ուրտեղ կիսախաղ մը վարկիան կը տեւէ եթէ հաւասար կէտով վերջանան երկու խումբերը տեղի կ ունենայ քանի մը վայրկեաննոց երկարաձգումներ մինչեւ որ խումբերէն մէկը կէտ նշանակէ ու շահի էյրպըս եւրոպական օդանաւաշինական ընկերութիւն մըն է ան մօտաւորապէս աշխատող ունէ չորս եւրոպական երկիրներու ֆրանսայի գերմանիոյ սպանիոյ եւ միացեալ թագաւորութեան մէջ տեղակայուած է պլանեաք ֆրանսա որ թուլուզին արուարձանն է էյրպըսն ունէ քանի մը վերջնական հաւաքման գիծեր տարբեր մոտելներու համար նաեւ ունէ կարգ մը այլ գործարաններ եւրոպային տարբեր տեղերու մէջ ինչը կ արտացոլէ անոր հիմնումը որպես քօնսորցիում տարբեր գործարաններու եւ հավաքման արտադրամասերու միջեւ օդանաւերու մասերը փոխադրելուն համար իւրայատուկ ձեւ մըն է առանձնապէս մէծ ճեթը որ ընդունակ է փոխադրել էյրպըսի օդանաւերու ֆուզելաժին ամբողջական մասերը սա որոշումը նաեւ ընդօրինակեցաւ պօյինկ որը ը փոխադրելու համար ձեւափոխեցաւ իր ներէ երեքը սա եղանակաւ փոխադրելուն համար բացառութիւն կը կազմէ որուն ֆուզելաժը եւ թեւերը չափազանց մէծ են ին մասերը կը փոխադրեն նաւերով մինչեւ պորտօ հոնեն թուլուզի հաւաքման գործարանը յատուկ ատոր համար մէծացրած ջուրի եւ երկաթուղիներով էյրպըսը նաեւ իր ներուն համար ին բացած է հաւաքման գործարան մը թիաճինին մէջ որ չինաստան կը գտնուե յուլիսին էյրպըսը սկսած է մլն արժէքով մասերու արտադրութեան գործարան մը կառուցիլ հարպինի մէջ չինաստան որուն մէջ պիտի աշխատէ հոգի այսօր ը օդանաւ յանձնած է յաճախորդը ը կը շինէ տեսակ օդանաւ ը կ աշխատի նոր օդանաւի մը վրայ ը այս օդանաւը հիմիկուաններէն աւելի հանգիստ պիտի ըլլայ եւ ամէն մարդ պիտի ունենայ անձնական հեռատեսիլ իր աթոռին վրայ ն առաջին ընկերութիւնը եղաւ ապսպրելու հոս կարելի է տեսնիլ ին ծախած օդանաւները ին համեմատ էյրպըս եւ պօյինկ կը հանդիսանան է աւել տեղերով օդանաւերու հիմնական արտադրողներ սա երկու ընկերութիւններու իշխող դիրքեր ձեռք բերիլը պայմանաւորուծ է անորով որ օդանաւաշինական արդիւնաբերութեան մէջ բազմաթիւ միաձուլումներէն եւ կլանումներէն ետք ական թուակաները ուղեւորատար օդանաւերու շուկային մէջ կը մնային ընդամենը երկու խաղացողներ պօյինկ ունեցած էր իր առաւելութիւնը ին ին արտադրութիւնը սկսելէն եւ ին իր գլխաւոր մրցակից ը ձեռք բերելէն ետք սակայն էյրպըս աստիճանաբար մէծացրեցաւ շուկային մէջ ունեցած իր բաժինքը մինչեւ ին պօյինկին հետ հաւասարուիլը եւ աւելի շատ օդանաւներ վաճառեցաւ առաջին անգամը ին պօյինկն ու էյրպըսը նաեւ դատական գործերու մէջ կ ընդհարին մեղադրելով զմիմեանս իրենց կառաւարութիւններուն կողմէ անարդար առաւելութիւններ եւ սուպսիտիաներ ստանալուն մէջ ը միջակ չափի օդանաւերու ընտանիք մըն է աշխարհի ամէնէն շատ վաճառուող օդանաւերէն մէկն է էն ետք առաջին օդանաւն է որ ելեկտրական վարիչի մեքենաներ անգլերէն կը կիրարկէ այս յառաջացումներուն հետ օդանաւին ապահովութեան մակարդակը կը բարձրանայ ինչպէս նաեւ ճամբորդներուն հանգստութիւնը ընտանիքը կը միաւորէ եւ քաղաքացիական օդանաւերը ինչպէս նաեւ պիզնըս ճեթը ը կը կազմէ նոր օդանաւի ընտանիք մը որ կը շինուի միւս ներուն պէս սակայն իրենց չափերը եւ կարողութիւնները կը տարբերին այս ընտանիքը օդանաւի ընկերութիւններուն խնայողութիւն կը բերէ ընտանիքին վերջնական հաւաքման գործարանները կը գտնուին թուլուզ ֆրանսա եւ համպուրկ գերմանիա թուականէն սկսեալ չինաստանի թիանճին քաղաքին մէջ նոյնպէս կ արտադրուին այս ընտանիքի օդանաւերէն չինաստանի համար ընտանիքին արտադրութիւնը կը սկսի մարտ ին իր առաջին թռիչքը կը կատարէ փետրուար ին եւ առաջին առաքումը տեղի կ ունենայ մարտ ին շուտով ընտանիքը կը համալրէ ը ին այնուհետեւ ը ին եւ ը ին ընտանիքին օդանաւերու արկածներու պատճառով ընդհանուր զոհ եւ կորսուած օդանաւ արձանագրուած է ընտանիքը կը ստեղծէ ին եւ ին կարգերու հետ մրցելու համար ը ին ներկայացումէն ետք կ արտադրէ շարքի օդանաւ նաեւ կը ստանայ է հատ օդանաւերուն համար վստահելի ապսպրանքներ ի օգոստոսին դրութեամբ մրցակից ը կ արտադրէ հատ ընտանիքի օդանաւեր ի վերջաւորութենէն սկսեալ միաժամանակ ապսպրանքներ կը ստանայ ի մարտէն սկսեալ ու նաեւ ունի օդանաւերու վստահելի պատուէր օգոստոս ի դրութեամբ ն ֆրանսական տարեկան օդային հանդիպում մըն է էն ի վեր կ անցնի թուլուզիի մօտ միւրէ լհերմի օդակայան միակ օդային հանդիպումն է զոր կը կազմակերպուի ու կը ղեկավարուի ուսանողներու կողմէ ուստի ի եւ ի առաջին տարուան ճարտարագէտ ուսանողները միասին կը կազմակերպեն այս հանդիսութիւնը ն ֆրանսայի երրորդ ամենամեծ օդային հանդիպումն է պուրժէի ու լա ֆերթէ ալէի հանդիպումներէն ետք վեց ամսուան ընթացքին այս երկու դպրոցներէն ուսանողներ կը կազմակերպեն այս հանդիպումը տասը տարիներէ ի վեր թռիչքի տնօրէնութենէն խումբ մը դանիէլ պինարի առաջնորդութեամբ կ օգնէ անոնց այս ծրագիրը ընդարձակ է եւ կը միտի ներկայացնել օդանաւորդութիւնը իր ամբորջութեան մէջ այս հանդիսութեան ընթացքին թռիչք կ առնեն ու օդանաւերը երկրորդ համաշխարհային պատերազմէն կործանիչ օդանաւեր յաճախ կը մասնակցին ինչպէս եւ առեւտրական օդանաւորդութեան ներկայացուցիչներն են ու ի նաւատորմէն բազմաթիւ ինքնաթիռներ զինուորական օդանաւորդութեան վերաբերեալ ու կործանիչ օդանաւեր արդէն թռիչք առած են ի ատեն ճարտար օդաչուութեան ջոկատներ մասնակած են վերջին ներկայացումներուն ֆրանսական ջոկատը ջոկատը կանաչ երթին ջոկատը եւ կարմիր սլաքները հանդիպումը դարձած է ֆրանսական սաւառնագիտութեան դեսպանը բազմաթիւ ինքնաթիռներով թուլուզցիներ կարելիութիւն կ ունենան աւելի ճանչնալու սաւառնագիտութեան աշխարհը ուստի ի եւ ի ճարտարագիտութեան ուսանողները կը բարձրացնեն օդանաւորդութեան ու անջրպետային ճարտարարուեստի որակը եւ իրենց խանդավառութիւնը կը բաժնեն ժողովուրդին հետ ի ընթացքին ոեւէ անձ կրնայ անոնց հետ խօսիլ տեղեկութիւն ստանալու համար սաւառնագիտութեան արհեստներուն մասին առաջին ցուցադրութիւնները կազմակերպուած են թուլուզ լազպորտի օդակայանին մէջ ժամանակի ընթացքին այցելողներուն թիւը կը բազմանայ եւ վայրը փոքր կը թուի մեծ թիւով ժողովուրդ ընկալելու համար կազմակերպութիւնը կ որոշէ միւրէ լհերմի օդակայանին մէջ շարունակել գործընթացը բացի ասկէ ուսանողները կը ներկայացնեն յառաջադրումը ժողովուրդը կը համախմբուի ստեփան ռուսոնին թեւի ուժով շարժող գնդակին շուրջ բազմաթիւ ինքնաթիռներ կը ներկայացուին ինչպէս մասնակցող ինքնաթիռներուն մէջ կային այդ տարի ին յատուկ կերպով ֆրանսայի գեղեցկուհին ներկայ կը գտնուի յուցադրութեան ղեկավարն էր ճարտար օդաչուութեան յաղթականը մելանի ասլ մեծ յաջողութիւն ունեցած շարք մը արուեստանոցական ալպոմներու թողարկումէն յետոյ մրայա քերիի լեյբլը ը առաջ քաշեց սուրբծննդեան բներգականով երգերու ալպոմի թողարկման գաղափար այդ ժամանակ քերրին ըստ ի ղեկավարութեան կը համարուէր փոփ երգչուհի կը նախատեսուէր տօնական ալպոմի ձայնագրման շնորհիւ մեծացնել քերիի լսարանը եւ անոր դարձնել էստրադային արուեստագէտ քանի որ սուրբ ծնունդը եղած է մրայայի սիրած տօնը ան համաձայնած է ձայնագրել այդ սկավառակը քերին երգով հանդէս եկած է ինչպէս համաշխարհային շրջագայութիւններու շրջանակներու մէջ այնպէս ալ հեռուստատեսային յաղորդումներու մէջ երգը ընդգրկուած է ի ճաբոնական երգացանկին մէջ ինչպէս նաեւ համերգային շրջագայութիւններու երգացանկերուն մէջ կիսահաղորդչային ընկերութիւն է հիմնադրուած կալիֆոռնիա նահանգի սանիվեյլ քաղաքի մէջ ընկերութիւնը առավել յայտնի է որպէս համակարգիչի մշակիչներ եւ գրաֆիկական համակարգերու արտադրող նրա հիմնական արտադրանքները են միկրոպրոսեսորներ մայր տպասալի չիպեր ներդրուած պրոսեսորներ գրաֆիկական պրոսեսորներ սերվերներու աշխատակայաններու եւ անհատական համակարգիչներու համար ինչպէս նաեւ պրոսեսորներու տեգնոլոժիաներ ձեռքի սարքերու թուային հեռուստատեսութեան ավտոմեքենաներու խաղերու ղեկավարման համակարգիչներու եւ այլ ներդրուած համակարգիչներով սարքերու համար ն ինտել կորբորացիայէն ետք կը հանդիսանայ երկրորդ ամէնամեծ ընկերութիւնը մոտ տոկոս համաշխարհային շուկային որ կը մատակարարէ միգրոբրոսեսորներ հիմնված ճարտարապետութեան վրայ ինչպէս նաեւ կը հանդիսանայ երկրորդ ամէնամեծ մոտ համաշխարհային շուկայում ընկերութիւնը էն ետք որ կը մատակարարէ գրաֆիկական մշակման հանգոյցներ երաժշտականօրէն երգը ժանր ունի բառերը կը խօսին թէ ինչպէս կական հիմնուած է ու կ ապրի իր երկրպագուներուն ծափահարութիւններուն հիման վրայ իր ձայնը երգին մէջ կը բախտատուի անի լէնօքսին եւ տէյվիտ պաուիին ու երգին յաջողութիւնը ունէր շատ մօտ մրցակցութիւն քէյթի բերիի երգին հետ երկուքին ալ գրեթէ նոյն ժամանակաշրջանին մէջ թողարկում ունենալնուն պատճառաւ երգը ժողովուրդին ծանօթացնելու համար կական երգեց երգը շատ իւրայատուկ ձեւով տարեկան հանդիսութեան առաւելաբար ան ուշադրութիւն գրաւեց երգին պաշտօնական նկարով որուն վրայ ինք երեսը շպարած է քունաւոր ներկերով ներկայացնելու համար իր տարբեր տեսակի երկրպագուները ինչ որ ցուցադրուած են տարբեր գոյներով առաջին անգամ երգին տեսերիզը ցուցդրուեցաւ էն եւ նիւ եորքի ի հսկայական պաստարներուն վրայ քննադատները երգին տուած են դրական գնահատական համեմատելով այն երգին հետ երգը գլխաւորած է մեծն բրիտանիոյ իռլանտայի քանատայի ռուսաստանի շուէտի գերմանիոյ եւ աւստրիոյ հիթ շքերթները ամն ի աւստրալիոյ եւ նոր զելանտայի հիթ շքերթներուն վրայ հասած է մինչեւ երկրորդ հորիզոնականը երգը նաեւ յիշատակուած է կրեմմի մրցանակաբաշխութեան լաւագոյն կանանց փոփ վոգալ կատարում անուանակարգին մէջ երգի տեսահոլովակը նկարահանուած է սպիտակ լոգասենեակի մը մէջ ուրկէ կակային կ առեւանգէ գեղեցկուհիներու խումբ մը որոնք անոր կը հարբեցնեն իսկ ետք կը վաճառեն մաֆիաներու անբարոյական գործի համար տեսահոլովակը արժանացաւ քննադատներու հիացմունքին հիմնականին մէջ գործողական աշխատանքի եւ անոր նորարարութեան համար նաեւ քննադատները յատուկ կը նշեեն անոր իւրայատուկ նիւթը եւ հասարակութեանը հիացնելու ընդունակութիւնը տեսահոլովակը ստացած է նաեւ կրեմմի մրցանակ լաւագոյն կարճատեւ երաժշտական տեսահոլովակ անուանակարգին մէջ ի հաստատմամբ երգի ռիթմը նման է կակայի հին սինկլի երգի ռիթմին երգը կը սկսի անով որ կական կ երգէ կրկներգի կէսը որմէ ետք հանդէս կու գայ ո ո բառերով հնչողութիւնը կ ուղեկցուի հարուածային եւ ստեղնաշարային գործիքաւորումով կամրջային բաժնին մէջ կական կ ըսէ որմէ ետք կու գայ կրկներգը որու մէջ կական կ երգէ ըստ ի տեսակէտին երգի երաժշտութիւնը առաւել յարմար է նորաձեւութեան ցուցադրութիւներու համար ըսած է որ երգի երաժշտութիւնը կազմուած է նոր ալիքի ոճով եւ որոշակի թուաքանակով ը ցոյց տուած է այդ կետը որ կրկներգին մէջ կը գերակշռէ խումբի երաժշտութեամբ այն ժամանակ երբ ը գրած է որ այդ կը յիշեցնէ խումբի հինգերորդ ձայնասկաւառակի երաժշտութիւնը որ թողարկուած է թուականին երգը ձայնագրուած է միջին դեմբով հարուած մէկ վայրկեանի մէջ նաեւ յայտնի է որ երգը ձայնագրուած է լեա մինորի տոնայնութեամբ ակկորտներ այսպիսի յաջորդականութեամբ քառատողերու համար եւ կրկներգի համար քնարերգրութիւնը ամբողջութեամբ կը պատմէ վատ սիրավէպի ուրախութիւններուն մասին բայց այդ միտքը կը փոխուի կամրջի բաժնին մէջ եւ կ անցնի նորաձեւութիւն թեմային թուականի նոյեմբերին ի յայտագրի հարցազրոյցի ժամանակ կական նշած է որ ան իր երգի քնարերգրութեան ժամանակ թուարկած է ալֆրետ հիչքոքի ֆիլմերը ես կը ցանկանամ քու գլխապտոյտ սլենկը փոքրիկս դուն խելագար ես եւ ես կը ցանկանամ քեզի տեսնել իմ բակ նայող պատուհան ֆիլմին մէջ ան հաստատած է ինչ որ ես իրականութեան մէջ կը ցանկանայի ըսել այն է որ ես կ ուզեմ քու ամենախոր ամենամութ եւ խելագար մասերը որոնք դուն կը վախնաս կիսել որեւէ մէկուն հետ որովհետեւ ես շատ ուժեղ ձեւով կը սիրեմ քեզի տեսահոլովակի նիւթի հիմքը ինկած է այն գիծը որ կակային կ առեւանգեն գեղեցկուհիներու խումբ մը որմէ ետք անոնք անոր կը հարբեցնեն եւ կը վաճառեն մաֆիային տեսահոլովակին մէջ մաֆիայի համակարգիչի պաստարին վրայ կը տեսնենք վաճառքի ռուպլի արժէքը ուր կը ցուցադրէ նաեւ ռուբլու նոր նշանը գործողութիւնը կը շարունակուի սպիտակ լոգասենեակի մը մէջ տեսահոլովակը կը սկսի երբ կական նստած է սպիտակ գահին վրայ ան հագած է ոսկեգոյն զգեստ եւ դրած է ակնոց որ ստեղծուած է շեղբերէ անոր շրջապատին են տարբեր մարդիկ եւ իր շունը գերմանական շուն ցեղատեսակի այն պահին է մատը ի ձայնն անջատելու սեղմակի վրայ կը դնէ եւ երբ ան բաց կը ձգէ ստեղնը կը սկսի լսուիլ ը արեւու լոյսը կ ինայ լոգասենեակի պատերուն վրայ եւ կ աշխատի ֆլորեսցետեան լոյսարձակը որմէ ետք կ երեւի գրուած ն ատկէ տք պարողները որոնք հագած են սպիտակ տաբատ եւ մինչեւ ծունկեր երկարաճիտ կօշիկներ եւ ունին թագի նման սանրուածք դուրս կու գան հաւկթանման անկողիններէ կենդոնական անկողինին վրայ գրուած է հրէշ եւ անկէ ալ դուրս կու գայ կական ով հագուած էր այդ պարողներու նման որոնք կը սկսին պարել անոր ետեւը երբ կը սկսի կրկներգը երկու աղջիկներ կը հանեն կական լոգարանէն կը պատռեն անոր հագուստը եւ կը ստիպեն խմել բաժակ մը օղի երբ կը սկսի երկրորդ քառատողը կական կը հագնի գորսէ մը որ զարդարուած է ադամանդներով կը սկսի գայթակղիչ ձեւով պարել տղամարդկանց խումբին առջեւ որոնք կը գնահատեն անոր ան կ ընտրէ տղամարդու մը եւ կը պարէ անոր ծունկերուն վրայ ատկէ ետք ալ տղամարդը կը բարձրացնէ իր խաղադրոյքը եւ կ առաջարկէ անոր համար լաւագոյն գինը երբ կրկներգը կը հնչէ երրորդ անգամ կական արդէն հագած էր երկար փէշերով զգեստ որ ունէր նաեւ արջի մորթէ օձիկ ան կը պառկի տղամարդուն մօտ ով պառկած է անկողինին մէջ արձակելով իր շապիկի կոճակները կական կը ցուցաբերէ անտարբերութիւն եւ կը լքէ իր հագած հագուստը եւ արեւային ակնոցները յանկարծակի կերպով անկէ ետք անկողինը կը բռնկի այնտեղ պառկած տղամարդու հետ տեսահոլովակը կ աւարտի անորմով որ կական պառկած է անկողնի մէջ այրած կմախքի հետ պատուած մոխրով ան կը ծխէ ծխախոտ այն ժամանակ երբ անոր կրակ արձակող կրծքկալը կ արձակէ կայծեր պի թու պի հարաային քորեական երաժշտական խումբ պոյ պենտ որ կազմուած է եօթ մասնակիցներէ ան կազմուած է թուականին ի կողմէ խումբին անունը բառակապակցութեան մասէն հասած է իրենց այս անուանումը կը նշանակէ ծնուած մեղեդիի համար երգին քաջալերողներուն կ անուանեն մելոտի խումբին եւ երգը քաջալերողներուն կարգախօսը միշտ ուրախ ըլլալ մուտք գործած են բաժանմունքի հովանաւորութեամբ որ հարաւային քորեական տաղանդներ յայտնաբերող ի դուստր բաժանմունքն է վերջին հովանաւորութեան տակ են այնպիսի խումբեր որոնցմէ են ը ը ինչպէս նաեւ երգչուհի ը մինչ խումբը մուտք կը գործէր թուականի մարտին ան արդեն գրաւած էր իր վրան շատ մեծ ուշադրութիւն մը խումբին մուտ գործումը կայացած է մարտ թուականին հեռուստահաղորդման ժամանակ ուր անոնք կատարած են իրենց եւ երգերը այն նոյն ժամանակ մարտի վերջերուն թողարկուեցաւ խումբին առաջին թուային երգը իսկ թուականի ապրիլին այդ դէմքէն ետք երբ խումբը թողարկեց իր մուտք գործած մինի ալպոմը արդէն սկաւ անոր սեփական ռեալիթի շոուն անունով բառերէ մուտք գործող մինի ալպոմը անունով քորեայի մէջ հիթ շարքին մէջ գրաւած է րդ հորիզոնականը սկսած էր թողարկել նոր յաղորդում որուն անուանումն էր կամ կամ հայ քաթանի հաստատուողները խաւաքարտի վրայ խաղցուող ռազմավարական բնոյթի խաղ մըն է հնարուած գերմանացի քլաուս թուպըրի կողմէ ին հրապարակուելէ մինչեւ օրս աշխարհի տարածքին ծախուած է աւելի քան միլիոն օրինակ խաղին նպատակն է յաղթանակի կէտ ապահովել խաղացողներուն կառուցած քաղաքները ճամբաները կամ ապահոված բանակները կէտեր կ ապահովեն նաեւ կարելի է բանակցիլ ու խաղաքարտեր փոխանակել խաղը կարելի է խաղալ խաղացողներով եւ ամբողջական խաղ մը կը տեւէ նուազ քան ժամ երկու տարին անգամ մը տեղի կ ունենայ ախոյեանութիւնը հայ քաթանի համաշխարհային մրցաշարք որուն կրնայ անձ մը մասնակցիլ պայմանով որ շահած ըլլայ իր երկրի տեղական մրցաշարքը նախ թուականի երեւակայական պատանիներու վէպ մըն է գրուած ամերիկացի սուզան քոլինզին կողմէ վէպը վիպաշարին երկրորդ գիրքն է ու շարունակութիւնն է անոր պատմութեան այս վիպաշարին գլխաւոր կերպարն է քաթնիս էվըրտինը ու վէպը կը պատմէ անոր ստեղծած ընբոստին մասին կառավարութեան հանդէպ որ կը տարածուի ամբողջ փանեմին գաւառներուն շուրջ պատմութեան մէջ քաթնիսը եւ փիթա մալլարքը կը ստիպուին վերադառնալ ի խաղերուն վէպը առաջին անգամ հրատարակուեցաւ սեպտեմբեր թուականին հրատարակչութեան կողմէ ը կը ստանայ դրական քննադատութիւններ եւ սուզան քոլընզը կը գնահատուի քաթնիսի կերպարին զարգացման համար գիրքը կը վաճառուի աւելի քան միլիոն օրինակներով միայն ամերիկայի միացեալ նահանգներուն մէջ այս վէպին ֆիլմի տարբերակը ը կը հրատարակուի նոյեմբեր թուականին այդ օրը երբ քաթնիս եւ փիթան կը սկսին իրենց յաղթանակի շրջապտոյտը փանեմի ամբողջ գաւառներուն մէջ երկրին նախագահը սնօ ն կ այցելէ քաթնիսին ըսելով թէ ինք զայրացած է որովհետեւ քաթնիս խաղին օրէնքները խախտեց նախագահը նաեւ կ ըսէ թէ քաթնիսին այս վարուելակերպը կառավարութեան հանդէպ ըմբոստ ստեղծեց բոլոր գաւառներուն մէջ քաթնիսը եւ փիթան կը շարունակեն շրջիլ միւս գաւառները եւ ի վերջոյ քաթնիս կը գիտնայ թէ իր նպատակը ըմբոստը արգիլելու համար ձախողած է երբ անոնք կը վերադառնան րդ գաւառը քաթնիս հեռատեսիլէն կը գիտնայ թէ րդ գաւառին մէջ ապստամբութիւններ տեղի ունեցած են ի հետեւանք քաթնիսին եւ փիթային արարներուն քաթնիս ետքը կը ծանօթանայ երկու աղջիկներու որ փախչած են րդ գաւառէն ու կը փորձեն հասնիլ րդ գաւառը որ կառավարութիւնը ռմբակոծած էր երկար տարիներ առաջ անոնք քաթնիսին կ ըսեն թէ րդ գաւառը դեռ ողջ է ու բնակիչները կ ապրին գետնին տակ գտնուող շէնքերու մէջ ժամանակը կը հասնի րդ մրցանակին եւ կը յայտարարուի թէ խաղին մասնակիցները պիտի ըլլան նախկին յաղթողներէ այս մրցանակը կոչուեցաւ ըլլալով րդ գաւառի միակ յաղթող աղջիկը քաթնիս կրկին պիտի մասնակցի այս մահացու խաղին փիթային հետ այս անգամ մրցանակը տեղի կ ունենայ անտառի մէջ որ ունի մեծ լիճ մը քաթնիսին եւ փիային խումբին կը միանան տարեկան ֆիննիք օտէյրը որ րդ խաղը յաղթած է տարեկանին եւ մակզը որ տարեկան կին մըն է եւ եղած է ֆիննիքին առաջնորդը երկուքն ալ րդ գաւառէն են խումբը կը հանդիպի թունաւոր մշուշի եւ փիթան կը վիրաւորուի մակզը ինքզինք կը նետէ թունաւոր մշուշին մէջ որպէսզի ազատէ փիթային եւ կը մեռնի մակզին մահէն ետք երեքը կը հանդիպին ճոհաննա մէյսընին րդ գառարէն եւ պիթիին ու ուայրեսին րդ գաւառէն ուայրես բոլորին ցոյց կու տայ թէ այդ անտառը որ մէջը կը գտնուին կը նմանի ժամացոյցի սակայն ան կը մեռնի երբ իրենց վրայ կը յարձակին ուրիշ մասնակցողներ բոլոր խումբը կ որոշէ հետեւիլ պիթիին ծրագիրին եւ ելեկտրականութեամբ սպաննել միւս ողջ մնացած մասնակիցներուն սակայն պիթին կը վիրաւորուի եւ քաթնիս կայծակը կ ուղղէ դէպի երկինքը ու կը քանդէ ամբողջ խաղերը ու անոնց հիմը երբ քաթնիս կ արթննայ ան կը գտնուի օդանաւի մը մէջ որ կ ուղղիւի դէպի րդ գաւառ հոն կը գտնուին նաեւ ֆիննիքն ու պիթին ինչպէս նաեւ իր առաջնորդը հէյմիչը քաթնիս կը գիտնայ թէ փիթան եւ ճոհաննան բռնուած են կառավարութեան կողմէ եւ արդէն սկիզբէն ի վեր ծրագիր մը կար որ խաղերը քանդէին պատմութիւնը կը վերջանայ երբ քաթնիսին բարեկամը կէյլը իրեն կ այցելէ ըսելով թէ րդ գաւառը քանդուած է եւ իր ընտանիքը փոխադրուած է րդ գաւառ գիրքը որոշուած էր հրատարակուիլ սեպտեմբեր թուականին սակայն թուականը փոխուեցաւ ու եղաւ սեպտեմբեր նոյն թուականին ալ հրատարակուեցաւ գիրքին ձայնագրութիւնը սկիզբը ը հրատարակուեցաւ միայն օրինակներով սակայն թիւը բարձրացաւ ու եղաւ իսկ ը հրատարակուեցաւ օգոստոս թուականին եւ արդէն այդ ժամանակ վաճառած էր աւելի քան միլիոն օրինակներ հրատարակչական կազմակերպութիւնը յայտարարեց թէ վէպին ֆիլմը որ կոչուեցաւ պիտի հրատարակուի նոյեմբեր թուականին որ շարունակութիւննէ պատմութեան ու ֆիլմին որ հրատարակուած է ապրիլ թուականին ֆրանսիս լորենսը նշանակուեցաւ ֆիլմին արտադրողը մայիս թուականին ֆիլմին դերասաններն են հրատարակութիւնը պաշտօնական ձեւով սկսաւ սեպտեմբեր թուականին ֆիլմը ստացաւ դրական քննադատութիւններ ու շահեցաւ աւելի քան միլիոն տոլար տօմինօ անգլիացի երգչուհի ճեսսի ճէյի երգը մուտք գործած ալպոմէն երգը թողարկուած է որպէս ալպոմի հինգերորդ երգ երգին հեղինակները եղած են ը ը քլոտ քելլին մաքս մարթինը եւ հենրի վալտերմը արտադրիչները եղած են ը եւ ը երգը հասած է առաջին հորիզոնականին անգլիական հիթ շարքերէն ներս դառնալով անգլիոյ համար երկրորդ երգը որ գլխաւորած է հիթ շարքը եւ ալպոմին վեցերորդ երգը որ ընդգրկուած է անգլիական հիթ շարքի առաջին տասնեակին մէջ հիթ շարքին մէջ երգը հասած է վեցերորդ հորիզոնականին դառնալով ճեսսիի ամէնահանրայայտ երգը ամերիկայի մէջ ին տուած հարցազրոյցին ժամանակ երգչուհին խոստովանած է որ շատերը չի հաւատացին այս երգի յաջողութեան որովհետեւ ան կը տարբերէր իր նախորդ աշխատանքներէն նաեւ ճեսսին աւելցուցած է որ գրելէ առաջ լսած է այնպիսի երգիչներու որոնցմէ են ուիթնի հիւսթոնը եւ ը երգը գրուած է ձայնագրութեամբ վարկեանը հարուած ով երգը հիմնականին ստացած է դրական արձագանքներ քննադատներու կողմէ անոնցմէ ոմանք գոված են ճեսսիի ուժեղ ձայնալարը իսկ միւսները վատաբանած են երգը երգին ոճը նմանցնելով ամերիկացի երգչուհի քեթի փերրիի ոճին ճէյմս մասթերսոնը էն անուանած է երգը զարմանալի փոփ երաժշտութիւն տեսահոլովակին նախացուցադրումը կայացած է դեկտեմբեր թուականին տեսահոլովակին բեմադրիչը եղած է ռէյ կէյը միակ անձը տեսահոլովակին մէջ ն է երգիչները զոյգ երգեցողութեան մասին առաջին անգամ յայտարարած են անոր մեկնարկումէն մէկ օր առաջ հրապարակելով իրենց զոյգ սեւ սպիտակ լուսանկարը եւ նշելով մեկնարկման ամսաթիւը երգը ներկայացուած է ի մէջ ուր փութը հաղորդավար զէյն լոուինը պատմած է կեհլանիի հետ համագործակցութեան մասին դուք գիտէ ք երբ կը հանդիպէք անձի մը եւ պարզապէս գիտէք որ դուք նախկին ընկերներ պիտի դառնաք իսկապէս շատ երկար ժամանակի մը ընթացքին այն երեւոյթը դառցաւ երբ ես հանդիպեցայ անոր ան պարզապէսջերմ ու ընկերակցող անձնաւորութիւն է եւ այնպիսի լաւ հստակ ձայն ունի ան նաեւ աւելցուցած է որ իրենք կը սպասէին միասին ելոյթ կամ բան մը կատարելու այն ժամանակվանէն երբ թուականին ձայնագրեցին երգին տարբերակները էն հիւ մաքինթայրը երգին տուած է դրական գնահատական գրելով որ այն կը համապատասխանէ այն ամէնուն որոնք փութը ըրած է այս դարաշրջանին ան նկատած է ֆանկի ազդեցութիւնը գովաբանելով փութին որ ան մեծ մասամբ հիմնուած է իր սեփական տաղանդին վրայ եւ իսկական գործիքներով ստեղծել լաւագոյն փոփ երաժշտութիւններէն մէկը ի տարբերութիւն միայն համակարգիչներու եւ արհեստանոցի կախարդանքի օգտագործման չնայած կրնար համագործակցիլ ցանկացած հեղինակաւոր արտադրիչներու հետ էն մորգան էնոսը եւ էն ը նոյնպէս երգը դրական գնահատանք ստացած է ինցմէ տուեալները վերցուած են էն տրիմ ոուրքս սթուտիօ պաշտօնական անուանում տրիմ ոուրքս յայտնի ամերիկեան շարժապատկերային ընկերութիւն որ կը զբաղի ֆիլմերու մուլտֆիլմերու հեռուստահաղորդումներու եւ համակարգչային խաղերու մշակմամբ փրոտիւսինկով եւ վաճառքով ան արտադրած է աւելի քան մլն տոլար հասոյթ ունեցող տասնեակ ֆիլմեր ամենաշահութաբեր այս պահի դրութեամբ փարամոնթ փիքչըր ի հետ համատեղ արտադրած մայքըլ պէյի թրանֆորմըրներ լուսնի մութ կողմը ֆիլմն է որուն հասոյթը կը գերազանցէ միլիարը իսկ սեփական արտադրութեամբ ամենաշահութաբեր ծրագիրը յաւերժ շրեք մուլտֆիլմն է որ ապահոված է մոտաւորապէս միլիոն տոլար ընկերութեան պատմութիւնը սկսած է թուականին երբ սթիւըն սփիլպըրկի ճէֆրի քացընպըրկի եւ տավիտ կաֆնի եւ իրենց սկզբնատառերով կազմուած է ընկերութեան անունը սքճ այս ձգտող բնաւորութիւնը իրենց մղեց ստեղծել հոլիուտեան նոր արուեստանոց հետագային համաձայնեցան վաճառել արուեստանոցը վիաքոմ ընկերութեան որ նաեւ կը գլխաւորէ փարամոնդ փիքչըր ին վաճառքը աւարտուեցաւ ի փէտրուարին տրիմ ոուրքս ի գծաշարժական ստորաբաժանումը առանձնացաւ եւ դարձաւ անկախ ընկերութիւն վերանուանուելով տրիմ ոուրքս էնիմէյշն սքճ ի երբ երգը յայտնուեցաւ խումբի ին պաշտօնական էջին վրայ յառաջացաւ բացասական մեկնաբանութիւններ որուն մէջ խումբին կը մեղադրէին որ գրագողութիւն է ական թուականներու յայտնի արժանթինական տենիս խումբէն կամ փիթր ալեանի երգէն գրուած թուականին երգին բեմական առաջին ներկայացումը կայացած է ռատիոկայաններէն խումբը առաջին անգամ երգը կատարած է փառատօնին ժամանակ յունիս ին նիւրնպըրկ գերմանիոյ մէջ այնուհետեւ երգը կատարուած է սթիւ ճոպսի յուշ երեկոյի ժամանակ հոկտեմբեր ին ի շէնքին մէջ քալիֆորնիոյ մէջ եւ նոյեմբեր ին բաց արարողութեան ժամանակ հիւսիսային իրլանտա երգը թողարկուելէ ետք ամերիկեան շարքին մէջ գրաւած է րդ դիրքը առաջին շաբաթուան ընթացքին օրինակով վաճառուելէ ետք գրաւած է րդ դիրքը անգլիական շարքին մէջ երգը գրաւած է մինչեւ րդ դիրք թողարկման պահէն իսկ երգը վաճառուած է անգամ ամբողջ աշխարհի տարածքին տեսահոլովակը կը սկսի լոս անճելեսի գործարար մասերէն մէկուն մէջ խումբին անդամները կը նուագեն շէնքերու եւ փողոցներու ֆոնի վրայ այս բրօկրէսիվ հաուս երգը ֆէյտըտը նորոգուած տարբերակն է ուալքըրի ֆէիտ երգին որը էլէգդրօ հաուս ժանրին մաս կը կազմէ եւ արտադրուած է ին ի կողմէ երբ ան կը յորիներ երգը ուալքըր ներշնջուած էր արտադող ահրիքսի երքին եղանակէն կարք մը հարցազրոյցներու մէջ ան ըսաւ թէ երգին մեղեդին եւ ձեւն ինչպէս կ ընթանայ յատուկէն այդ երգին եւ այդ պատճառով ան ստեղծեց ֆէյտ երգը որը յետոյ եղաւ ֆէյտըտը այս երգի տեսակը ներշնջուած է նորվեկացի արտադրող էն ան չի գիտեր ուրկէ եկաւ երգին մեղեդին սակայն ան կը փորձէ միշտ իր զգացումները ունենան մեծ դեր մը իր երգերուն մէջ հակարակ անոր որ կարուծուածքը ֆէիտ ին եւ ֆէյտըտ ին գրեթէ նոյնը նէ սակայն ֆէյտըտ ին սկսբնական դաշնակը եւ իսէլին սօլհէիմի կը տարբերաձընէ ֆէյտըտը ֆէիտէն այս երգը ունի հարուած ար վայրկեան ֆէյտըտ ը դարձաւ համաշխարհային յաջողութիւն երբ հրատարակուեցաւ հասնելով առաջինը նորվեկական ֆինլանտական եւ շուէտական երաժշտական աղիւսակներու վրայ ինչպէս նայեւ հասաւ առաջին երեքին մէջ տէնմարքեան երաժշտական դասակարգային աղիւսակներուն մէջ երգը ստացաւ առաջին դիրք աւելի քան երկիրներու մէջ եւ հասաւ առաջին ին մէջ աւելի քան երկիրներու մէջ ֆէյտըտ երգը նաեւ մտաւ զանազան երաժշտական դասակարգային աղիւսակներու մէջ ինչպէս աւստրալիա աւստրիա պելճիքա գանատա ֆրանսա գերմանիա ինտոնեզիա իրլանտա իտալիա լատվիա մալազիա հոլանտա նիու զիլանտա զուիցերիա սպանիա մեծն բրիտանիա եւ միացեալ նահանգներն ամերիկիոյ նաեւ ստացաւ առաջին դիրք համշխարային շազամ ամէնալաւ երգերուն փետրուար ին եւ մարտ ին դարձաւ ամէնա շատ շազամուած երգը աշխարհին ֆէյտըտ ի երգ շարժապատկերը ստացաւ պիլիոն անձերու կողմէ դիտուած էր մարտ ին եւ թիւը հասած է պիլիոնի հիմա նաեւ մտած է ամէնաշատ սիրուած շարժապատկերներու աղիւսակին մէջ ունենալով աւելի քան միլիոն լայք եւ ունենալով բարձր լաիք տիսլաիք ի համեմատութիւն որն ը նաեւ մտած է ամէնաշատ դիտուած եուդիուպ շարժանկարների ցանկին մէջ բազմադիւ ախջիկ երքիչներ երգածէն ֆէյտըտ երգը կենդանի ալըն ուալքըրի հետ իսէլին սօլհէիմէն զատ նաեւ երգած է եւ երգ շարժապատկերմը արտադրած էր շահապ սալէհը իբր նախագուսան շարժապատկերը նկարուած էր րոմմո եսթոնիոյ մէջ եւ արտադրուեցաւ պրօր պրօր ի կողմէ երգ շարժապատկերին մէջ կարելի է տեսնել մարդ մը հագուած սեւ հագուստներ դիմակով մը պայուսակը ուսին եւ իր տան նկարը ձերքը ան կը բնտրէ իր տունը եւ վերջապէս կը գտնայ աւերակներու մէջ շարժապատկերը նկարուած է եսթոնիոյ մէջ եւ հիմնուած էր բլատակ եւ լգուած տուներու վրայ նաեւ կարելի է յիշել լիննահալլ շէնքը որը շինուած է կրաքարէ առաջուայ րոմմոի փանտը եւ կարք մը տեղեր բալտիսքի քաղաքի շուրջը գիրքը հրատարակուած է նոյեմբեր թուականին եւ այդ վիպակներու հաւաքածոյ մըն է գրուած սթեֆըն քինկ հեղինակին կողմէ այս վիպաիկներէն մէկը տեղի կ ունենայ ներպասքիոյ մէջ թուականին սթեֆեն քինկին գիրքը շահած է թուականի ի լաւագոյն հաւաքածոյին մրցանակը եւ պաշտօնակարգուած է թուականի երեւեկայութեան մրցանակին լաւագոյն հաւաքածոյի համար նաեւ վիպակը պաշտօնակարգուած է թուականի անգլիական երեւեկայութեան մրցանակին լաւագոյն վիպակին համար գիրքը սթեֆեն քինկին երրորդ հաւաքածոն է միւս երկու հաւաքածոներն են եւ հաւաքածոյին զեկոյցը կատարուեցաւ փետրուար թուականին սթեֆեն քինկին պաշտօնական կայքէջին վրայ իսկ հրատարակուեցաւ նոյեմբեր թուականին հրատարակչութիւնը այս գիրքը հրատարակեց սահմանափակ եւ չափաւոր քանակներով ը երկրորդ անգամ հրատարակուեցաւ մայիս թուականին պարունակելով րդ վէպիկ մը գրուած թուականին անգիլական ռոք խումբ ստեղծուած թուականին եւ սկզբնապէս կը պատկնէր յառաջատուական փրոկրեսիւ ռոք ուղղութեան խումբը արժանացած է կրեմմի մրցանակի ամբողջ աշխարհով մէկ վաճառած է աւելի քան միլիոն տպաքանակ ալպոմ որոնցմէ մօտ միլիոնը ամն ի մէջ եւ այդ ցուցանիշով կը մտնէ բոլոր ժամանակներու առաւել յայտնի մասնակիցները փիթըր կապրիէլը եւ ֆիլ քոլինզը իրականացուած են յաջող մենակատարային ընթացք խումբը պարբերաբար փոխած է կազմը ամէնալուրջ փոփոխութիւնը կայացած է թուականին երբ խումբէն կը հեռանայ կապրիէլըը եւ հիմնական երգիչը կը դառնայ թմբկահար քոլինզը իր հերթին քոլինզին թուականին այսօրուան դրութեամբ վերջին ալպոմի ձայնագրութենէն առաջ կը փոխառինէ ռէյ ուիլսոնը խումբի նախկին մասնակիցը կապուած այդ ալպոմի առեւտրական անյաջողութեան խումբը լուծարման մասին կը յայտարարէ սակայն հոկտեմբեր ին քոլինզը ռեզերֆորդը եւ բենքսը նորէն կը միաւորեն համերգային շրջագայութեան համար մարտի ին խումբը կ անձնի ռոքնռոլի փառքի սրահ խումբի ապագան անորոշ կը մնայ կապուած ֆիլ քոլինզի երաժշտական ընթացքի աւարտի հետ եւ խումբի միւս անդամներու մենակատարային նախագծերի հետ վերջերս ֆիլ քոլինզը հարցազրոյց կու տայ հրատարակչութեան որուն ընթացքին կը պատմէ որ կը մտածէ վերադառնալ ստեղծագործական երաժշտական գործունէութեան չնայած լսողութեան հետ կապուած խնդիրներուն խումբը կազմաւորուած է ական թուականներու վերջը երբ անոր հիմնադիրներ թօնի բենքսը եւ փիթըր կապրիէլըը կը սորվէին չարթերհաուս մասնաւոր դպրոցին մէջ գոդալմինգ անգլիական քաղաքին մէջ սկզբնական կազմը հաւաքուած է երկու դպրոցական խումբերու եւ մասնակիցներէն անոր մէջ կը մտնէին փիթըր կապրիէլըը երգիչ էնթօնի ֆիլիպսը կիթառ թօնի բենքսը ստեղնաշարային մայք ռեզերֆորդը բաս կիթառահար կիթառ եւ քրիս սթիւարտը հարուածային ը կը ձայնագրէ իր առաջին ալպոմը թուականին երբ անոնց կը յայտնաբերուի ճոնաթան քինգը նոյն չարթերհաուս դպրոցի շրջանաւարտ քինգը կը յօրինէ երգեր եւ կ աշխատէր ձայնագրման արտադրող այդ ժամանակ անոր մօտ կար յաջող սինգլ ան խումբին կու տայ անգլերէնէ թարգմանաբար ստեղծում արարում կեցութեան գիրք անուանումը ան կը յիշէ որ մտածեց որ այդ մէկը վատ անուանում չէ ան կ ընդորոշէր նոր հնչողութեան եւ նոր զգացողութեան ստեղծում ալպոմը կը թողարկուի ի մէջ ձայնագրման գործընթացի ընթացքին սթիւարտը կը հեռանայ եւ անոր տեղ կ ընկերանանայ ճոն սիլուերին խումբը կը ձայնագրէ երգերու հաւաքածոյ թեթեւ փոփ հնչողութեամբ ներշնչուած ի քինգի սիրելի խումբերէն մէկէն եւ ի կողմէն քինգը երգերը կը հաւաքէ ալպոմի մէջ եւ հնչիւնաւորմանը կ աւելցնէ լարային բաժին առաջին սինգլը կը թողարկուի փետրուար ին ալպոմը կը վաճառուի սակայն ըստ քինգի խորհուրդի խումբը կ որոշէ չթողնել երաժշտական ընթացքը քինգը դեռեւս կը տիրապետէ ալպոմի իրաւունքներուն եւ պարբերաբար կը վերաթողարկէ այն տարբեր անուանումներով մասնաւորապէս եւ ամենավերջին տարբերակը յաջորդ ալպոմի ձայնագրումէն առաջ սիլուերին կը փոխարինէ ճոն մեյհիւն իսկ մինչ այդ խումբի հետ համատեղ շրջագայութեան ժամանակ կապրիէլըը թմբկահարի տեղը կ առաջարկէր ռոջեր թէյլորին որ յետագային կը նուագէր ի մէջ խումբը պայմանագիր կը ստորագրէ լեյբլի հետ երաժիշտները կը մշակեն թատերականացուած ներկայացման մէջ մէկտեղ միաւորուած համերգային ծրագիր առողջութեան հետ խնդիրները եւ բեմի նկատմամբ պարբերաբար վախը թուականին կը ստիպեն ֆիլիպսին հեռանալ խումբէն ան ընթացքը կը շարունակէ մենակատարային ալպոմներու ձայնագրմամբ որոնցմէ մէկուն ժամանակ ձայնալառային պարտիաները կը կատարոիւ ֆիլ քոլինզը ֆիլիպսի հեռանալը կ ազդէ բենքսի եւ ռեզերֆորդի վրայ եւ անոնք կը սկսին կասկածիլ կարող է արդեօք խումբը շարունակել աշխատիլ այնուամենայնիւ խումբը չի կազմալուծուիր որպէս հարուածային վերցնելով ֆիլ քոլինզին իսկ որպէս կիթառահար սթիւ հակէտին նախկինին մէջ նուագած խումբին մէջ քոլինզը եւ հակէտը կը միանան ստուդիական աշխատանքներուն թուականին ալպոմի ձայնագրման ժամանակ որ կը նեռարէր էպիկական պիեսը եւ որուն մէջ քոլինզը առաջին անգամ հանդէս կու գայ որպէս երգիչ կազմութեան մէջ հոկտեմբեր ին կը թողարկուի ալպոմը որ կը պարունակէր քսաներեք վարկեաննոց պիեսը այնպիսի երգիչներ ինչպիսին ներշնչուած արթուր կլարկի ստեղծագոծութիւններով կ ամրապնդէր անոնց հեղինակի եւ կատարողի համբաւը կապրիէլըի կրակոտ եւ բեմական պահուածքը որ կ ուղեկցէր բեմական հանդերձանքի բազմաքանակ փոփոխումով եւ երգերու սիւրէալիստական ներածութիւններով խումբը կը դարձնեն հանրայայտ ի համերգային ձայնագրութիւնը կը թողարկուի թուականին համերգային շրջագայութենէն ետք խումբը կ իրականանցնէ համաշխարհային շրջագայութիւն ի նշան աջակցման այդ ալպոմին կատարելով այն ամբողջութեամբ գեբրիէլի բանաւոր պատմութիւններու աւելացմամբ իրենց համերգներու ժամանակ ը առաջինն օգտագործեցին լազերը եւ այլ լուսային էֆեկտներ որոնցմէ մեծամասնութիւնը ստեղծուած էին հոլանտացի տեխնիկ թէոյ բոտսչոիւերու կողմէն յետուկ տեղափոխման սարքաւորումը որ կ օգտագործուէր լազերային ճառագայթի ուղղորդման համար թոյլ կու տար գեբրիէլին հանդիսատեստ վրայ թափել տարբեր լուսային էֆեկտներ այդպիսի յաւակնոտ ալպոմի ստեղծումը ինչպիսին է ը կը լարէ խումբի մասնակիցներու մէջեւ յարաբերութիւնները մասնաւորապէս բենքսի եւ կապրիէլըի միջեւ կապրիէլըը երգերու տեքստերը կը գրէր այն ժամանակ երբ խումբի միւս մասնակիցները երաժշտութիւնը կը յօրինէին չհաշուած եւ երաժիշտները ալպոմի համահեղինակ կը դառնան բենքսը եւ ռեզերֆորդը իւրայատուկ սինթեզատորային ձայները եւ կոտրուող ապակիի ձայնը երաժշտութեան մէջ որ անուանումը կը ստանայ կը ձայնագրուին մթնոլորտային երգահան բրայեան ինոյի կողմէն օգոստոս էն համերգային շրջագայութենէն ետք գեբրիէլը կը յայտարարէ այն մասին որ կը հեռանանայ խումբէն որվհետեւ օտարութեան մէջ կը զգայ խումբի միւս մասնակիցներուն եւ նրպայ ամուսնութիւնը եւ առաջին երեխայի ծնունդը կը սաստկացնեն իր անձնական լարուածութիւնը երկրպագուներուն նամակին մէջ վերնագրուած թռաւ հրեշտակը թռաւ գեբրիէլը կը բացտրէ որ մեքենան որ մենք միասին կառուցեցինք որպէսզի օգնէ երգեր գրելու սկսած է ղեկավարել մեզ մեզ նստեցուցած է յաջողութեան վանդակը որ կը ձգտէինք մենք ան փոխած է ամբողջ խումբի յարաբերութիւնները եւ ոգին երաժշտութիւնը չէ ցամաքած եւ ես մինչ այժմ կը յարգեմ միւս երաժիշտներուն սակայն մեր դերերը դարձած են ծանր քոլինզը յետագային կը նկատէ որ միւս երաժիշտները ապշած չէին փիթըրու հեռանալէն որովհետեւ այդ մասին մենք գիտէինք շատ վաղուց խումբը կ որոշէ շարունակել առանց գեբրիէլի կըրլ օնլայն վէպ հեղինակ անգլիացի զոի սակնի հրատարակուած նոյեմբեր ին հրատարակչատան կողմէ պատմութիւնը ստեղծուած է պատանիներու համար ու կը խօսի տարեկան փենիին գլխաւոր կերպարին մասին որ համացանցի միջոցով եւ ծածկանունով մը հանրածանօթ կը դառնայ այս վէպը կը պատմէ թէ ինչպիսի ընթացքով փենի իր կեանքը կը շարունակէ ը օրինաւոր ձեւով առաջին անգամ կը հրատարակուի նոյեմբեր ին ապրիլ ին գիրքը դասուած է իբրեւ ամէնէն շատ ծախուած գիրքերու շարքին աւելի քան օրինակ կըրլ օնլայն վիպաշարը կը պարունակէ երեք գիրքեր երկրորդն է կըրլ օնլայն ան թուր որ հրատարակուած էր հոկտեմբեր ին իսկ երրորդը կըրլ օնլայն կօինկ սօլօ որու լոյս տեսնելը յայտարարուած էր յուլիս ին զոյիի կողմէ իր կայքէջին վրայ եւ հրատարակուած նոյեմբեր ին հաղորդաշարքը կը հետեւի ի եւ իր զոյք քրոջ ի արկածախնդրութինները հորինուած քաղաքին մէջ ամարնային արցակուրդի ընթացքին հաղորդաշարքի սկիզբը եւ զոյքերը իրենց մեծ հոր եղբոր կամ կրանքըլ սդանի մօտ կը ղրկուին որպէսզի իրենց ամարը անցնեն այս խբրհրդավոր քաղաքին մէջ անսպասելի վիճակներով եւ գերբնական ու անոմալ արարածներով լեցուն կրանքըլ սթան ը զոյքերուն զինքը օգնել կու տայ աշխատցնելով ին մէջ իր զբոսաշրջիկներու թակարդը պզտիկները կը փորձեն վարժուիլ այս արտասովոր միջավայրին սակայն տարօրինակութիւն մը կը նկատեն ի մէջ եւ կը սկսին իր գաղտիքները բացայայտել երբ ը թաքուն լրագիր մը կը գտնէ որ քաղաքին խորհրդաւորութիւնները կը ներկայացնէ քրոջը օգնութեամբ եռանդուն ցանկութեամբ լրագիրը կ օգտագործեն իրենց շուրջ սպառնացող գաղտնիքները բացայայտելու նպատակով հաղորդաշարքը պաշտօնապէս ցուցադրուեցաւ ի վրայ միացեալ նահանքներու մէջ յունիս հաղորդաղարքի ստեղծողը այս շարժամատկերին գաղափարը առաջնապէս մեջտէղ բերաւ վայրկեան երկար ցած ելեւմտացուց աշակերտական ֆիլմ ով մը որ արտադրեց ի մեջ ին պատուիրեցին որ ի համար բիջ ի համար իր ստեղծած շարժամատկերին լրացման ը գնեց այդ գաղափարը եւ հաղորդաշարքը կը սկսի ցուցադրուիլ ի ամարը հաղորդաշարքը ներշնչուած էր ի մանկութեան հիշատակներէ եւ փորձարութիւններէ իր զոյք քրոջ հետ ամարնային արձակուրդներու ընթացքին մարտ ին հայտարարուեցաւ թէ երկրորդ սէզոնը պիտի ցուցադրուէր ի եւ ի վրայ յունիս ին հաստատուեցաւ որ երեկրորդ սեզոնը առաջնապէս պիտի ցուցադրուի ի վրայ եւ հաղոդաշարքին հաստատ կայանը կը դառնայ յունիս ին հայտարարուեցաւ որ ը պիտի միանար խումբին անդամական կազմին որպէս սթանին զոյք եղբայրը հայտարարուեձաւ նաեւ որ հաղորդաշարքը պիտի վերադարնար էքրաններուն երկրորդ սէզոնի երկրորդ կէսով յուլիս ին էբիզոտով ամերիկեան բժշկական տրամա եւ կատաերգական հեռուստաշար մըն է որ կը թողարկուի կայանէն մարտ թուականէն սկսեալ հեռուստաշարին պատմոպթիւնը կը ներկայացնէ կեանքերը գործողութիւն կատարող հիւանդանոցի ներքին բժիկներու պաշտօնավար բժիշկներու եւ պատասխանատու բժիշկներու կեանքերը որոնք ժամանակի ընթացքին իրենց գիտելիքները կը շատցնեն հիւանդանոցէն ներս ինչպէս նաեւ փորձելով իրենց ընտանեկան ու ընկերային կեանքի կարգի բերել վերնագիրը եկած է թատերագրական հատուածէն մարդկային մարմնի ուսումնասիրական հատուած մը հէնրի կրէյի կողմէ հեռուստաշարը ստեղծուած է շոնտա ռայմզի կողմէ ով նաեւ հեռուստաշարին արտադրիչն ալ է պէթսի պիրզ մարք կորտըն քրիսթա վէրնոֆ ռոպ քորն մարք ուայլտինկ եւ ալըն հայնպըրկի հետ թեպէտ հեռուստաշարը սիաթըլի մէջ կը համարուի երեւակայական հիւանդանոցին մէջ նախնապէս ան իրականութեան մէջ կը նկրահանուի լոս անճէլըս քալիֆորնիոյ մէջ սկզբնականօրէն հեռուստաշարը պիտի անուանուէր գալով հեռուստաշարին մէջ եղած բարդ գործողութիւններէն ինչպէս նաեւ ալ աւելի բարդացած բժիկներուն կեանքին հիման վրայ հեռուստաշարին բոլոր կերպարները եղած են ազգութեան կողմէ բոլոր ձեւերով միասին եւ հաւասարապէս վարուած նիւթը կը դառնայ դկ մէրէտիթ կրէյի շուրջ դերասանականօրէն ստանցնուած էլըն փոմփէոյի կողմէ հեռուստաշարին գլխաւոր դերասաններն են էլըն փոմփէո սանտրա օհ քաթրին հէյկլ ճասթին չէյմպըրզ թ ռ նայթ չանտրա ուիլսըն ճէմզ փիքընզ իսայահ ուաշինկթըն եւ փաթրիք տէմբսի գլխաւոր դերասանական կազմը շատ մը փոփոխութիւններու ենթարկուած է ժամանակի ընթացքին նեռարեալ դերասաններու լքումը հեռուստաշարը եւ ուրիշներու կերպարի ստանցնումը հեռուստաշարը իր րդ եղանակաին ունէր գլխաւոր դերեր որոնցմէ հատը սկիզբէն գլխաւոր դերասաններն էին մարտ ին կայանը հայտարարեց թէ հեռուստաշարը պիտի ունենայ րդ եղանակ մը որուն թողարկումը պիտի սկսի սեպտեմբեր ին հեռուստաշարը ամէնէն լաւ ձեւով վարձատրուած հեռուստաշարներէն մէկն է նիւթապէս եւ բարոյապէս թեպէտ վերջին քանի մը եղանակներու դիտողներու թիւը պակսած է ան եղած է ամն ի ամէնէն շատ դիտուած հեռուստաշարներէն մէկը հեռուստաշարը քննադատներու կողմէ սիրուած հեռուստաշար մըն է որուն պատճառաւ ալ շատ մը հեռուստաշարային մրցանակներու արժանացած է այդ մրցանակներէն են ի ոսկէ երկրագունդի մրցանակներէն մրցանակը բազմաթիւ մրցանակափաշխման պաշտօնակարգումներ ներառեալ երկու հատ հեռուստաշարը տարբեր տեսակի յատուկ դրուագներ ունեցած է նաեւ բոլոր եղանակները թողարկած է ի շարքերով եւ ունեցած է իր հետ կապ ունեցող շատ մը արտադրութիւններ ինչպէս շապիկներ հագուստներ պոպւրիկներ եւ այլն ին հեռուստաշարը անուանուոած էր րդ ամէնէն շատ վճարուած հեռուստաշարը ծանոցումներու դադարի կողմէ մէրէտիթ կրէյ էլըն փոմփէօ կը սկսի աշխատիլ հիւանդանոցին մէջ իբրեւ գործողութիւն կատարող ուր պիտի անցնէր իր կեանքին յաջորդ տարիները գործի անձնելէ ժամեր ետք կը տեսնէ թէ այդ անձը որու հետ սէրային յարաբերութիւն ունեցած է միայն մէկ անգամուայ համար իր վարպետն է եւ գլխաւոր բժիշկը տէրըք շէփըրտ փաթրիք տէմփսի փրէսթըն պըրք իսայա ուաշինկթըն սրտի հետ կամակցող գործողութիւններու պատասխանատուն կը նշանակէ ճորճ օմէլի թ ռ նայթ որպեսզի կատարէ իր առաջին գործողութիւնը կուրաղիքի բառնում ինչ որ իր առաջին ածականը կու տայ մէրէտիթ կրէյ կը փնտրէ սենեկակից մը հարմար իրեն համար ով հետը պիտի ապրի իր մօր հին տան մէջ ան նաեւ բռնաբարութեան զոհի մը հոգատարութեամբ կը զբաղի եւ նաեւ կը գտնէ նորածին մը որ հիւանդութենէ մը կը տարապի իզի սթիվընզ քաթրին հէյկլ կ օգնէ չինացի կին մը որու պատանի աղջիկը պէտք ունի օգնութեան սակայն փախստական է եւ իրաւունք չ ունի հիւանդանոց մտնելու շէփըրտ եւ պըրք կը վիճին բժշկական հարկաբաժնիոն պատասխանատւութեան եւ պատասխանատուի պաշտօնին վրայ նորեկ բժիշկներուն միջեւ մրցում մը կը յառաջաայ երբ հեծանիւներուն անօրէն ձեւով քշելու մրցում մը տեղի կ ունենայ եւ բժիշկներուն մեծ քանակով հաճախորդներ կու գան իզիին բաւական երկար ժամանակ կը տեւէ որպեսզի գտնէ ընտանիքը մահամերձ վիրաւորի մը եւ մոյս կողմէն քրիսթինա ենկ սանտրա օհ կ ուրախանայ թէ բոլոր օրկանները կրնայ նուիրել իր ընտանիքը ուրիշներու միրանտա պէյլի չանտա ուիլսըն կը սորվեցնէ քրիսթինայի թէ միշտ բժշկական չեն հիւանդանոցի հարցերը այլ պէտք է զգացականօրէն հասկնալ ընտանիքի մը իրավիճակը երբ իրենկ հետ կը վարուինք հիւանդ մը որ դկ պըրքի ընկերն է անուշ խօսքեր կը նուիրէ ճորճին երբ հիւանդանոցի նախքին հիւանդապահուհիներէն մէկը կը մտնէ հիւանդանոց քրիսթինան կը դառնայ իր պատասխանատու բժիշկը եւ ժամանակի ընթացքին նաեւ իր մտերիմը հիւանդ մը որ կը ճանչնայ իզիին իր քեղեցկուհիի նկարահանումներու տարիներէն չ ուզէր որ իզին իրեն բուժէ մէրէտիթը եւ շէփըրտը կը բուժեն գործաւոր մը որուն գլխուն կտոր գամ մտած է անոնք զարմանալիօրէն կը յաջողին բոլորովին բուժել անոր սակայն կը գտնեն քաղցկեղի նշոյլներ ուղեղին մէջ ինչ որ պատճառ պիտի դառնայ որ ան կորսնցնէ իր յիշողիւթիւնները ալէքս քարեվ ճասթըն չէյմպըրզ կը վարկաբեկէ իզին բազմութեան մը առջեւ սակայն իզին կը յաջողի ինք զինք փաստել իբրեւ զօրաւոր եւ յաջող ձեւով կը լրեցնէ անոր իզին կը կազմակերպէ խրախճանք մը իր շատոնց չտեսած ընկերոջ համար մէրէտիթ կը վախնայ թէ գործողութեան մը ընթացքին սխալմունքի մը պատճառը ինքն էր եւ կը զգայ հանձաւոր խրախճանքի ընթացքին պէյլին կը տեսնէ շէփըրտն ու մէրէտիթը միասին երբ անոնք սիրային յարաբերութիւն կ ունենային քրիսթինան եւ պըրքը սիրային յարաբերութիւն կ ունենան հիւանդանոցի հիւանդապահներուն ննջասենեակին մէջ երբ մէրէտիթ կը զատուի իբրեւ գործողութեան մը օգնական շէփըրտի կողմէ պէյլի կը կարծէ թէ ան միայն կ ընտրուի որովհետեւ մօտ է շէփըրտի հետ եւ կը սկսի վատօրէն վարուիլ մէրէտիթի հետ ալէքսը կը ստանցնէ մեծ ուռով հիւանդ մը որու հետ կը մտերմանայ սակայն անոր մասին բամբասելէ ետք հիւանդը չ ուզէր ալ իր երեսը տեսնել շէփըրտը գիշեր մը կ անկացնէ մէրէտիթի տունը ինչ որ կը փորձեն գաղտնի պահել տանեկիցներէն որ կը ձախողին ճորճը արտայայտուելով կը մեղադրէ բժիշկներէն մէկը որ ան ալքոհլ խմած վիճակին եկած էր գործողութիւն մը կատարելու բայց այդ խօսքը լսելէ ետք պատասխանատու բժիշկներէն մէկը զինք կը վտարէ գործողութեան մասնակցելէ ալէքսը պատասխանատու կը դառնայ հիւանդի մը որու հաճելի կը թուի ցաւը քրիսթինան հարբուխ կը դառնայ սակայն յետոյ կ իմանայ թէ ան յղի է ալէքս կը դառնայ պատասխանատու առաքելական հռեայ պատանի աղջկայ մը ով կ ընդդիմանայ եւ կը մերժէ գործողութիւն ունենալ երբ կ իմանայ թէ գործողութեան մաս կազմող մարմնի անդամ մը խոզէ կու գայ քրիսթինան հարցեր կ ունենայ հասկնալու համար ով գաղցկեղէ կը տարապի եւ յղի է սակայն բուժումը կը մերժէ եւ կը նախընտրէ պահել զաւակը իզին կը հիանայ հիւանդի մը ապագան կարդալու կարողութեան վրայ երբ խումբ մը բժիշկներ եւ հիւանդապահներ կ ունենան սիրային յարաբերութենէ եկած հիւանդութիւն մը նեռարեալ ճորճը դկ ոպէպըր կ ունենայ աժագընթաց ժողով մը իրենց հետ խօսակցելու համար մէրէտիթը զարմանքի առջեւ կը գտնուի երբ շէփըրտի նախքին օրերէն մէկը կու գայ իր մօտ գինետան պատասխանատու ճո պէտք կ ունենայ գործողութեան մը որ շատ սուղ է իրեն համար եւ որեւէ մէկ ձեւով պիտի չկարենայ վճարել թեպէտ մէրէտիթի անհանգստութեան ատիսըն կը կանչէ զինք որպեսզի ըլլայ օգնական բժիշկը հիւանդի մը վրայ դկ ուէպըրը հրահանգ կու տայ ճորճին որպեսզի ան ըլլայ իր աչքն ու ականջը մինչեւ որ ան կարենայ բոլորովին բուժուիլ եւ դուրս գալ հիւանդանոցի իր սենեակէն քրիսթինան կ ըսէ մէրէտիթին իր յղութեան մասին սակայն չի յայտնէր հօր ով ըլլալը իզիի եւ ալէքսի զգացական կապերը կը զօրանան երբ ալէքս ցոյց կու տայ իր յուզումնային բաժինը ատէլ դկ ուէպըրի կինը կու գայ հիւանդանոց տեսնելու համար իր ամուսինը ով տակաւին կը բուժուէր քրինսսթինան ու մէրէտիթը բաւական երկար ժամանակ կը խօսակցին ինչ որ զիրենք կը մտահոգէր սիրողներու առումով ամբողջ օրը հիւանդապահուհի օլիվիայի հետ աշխատելէ ետք ճորճ վերջապէս կ արտայատուի ըսելով թէ ան կը սիրէ ուրիշը ալէքսն ու իզին ստանցնած են ինքնաշարժի արկածի մը վիրաւորենրը որոնց մէջ կայ հայր մը որ պէտք ունի իր տղուն լեարդը ապրելու համար տղան երկար ժամանակ կը տատամսի որովհետեւ իր հայրը միշտ կը ծեծէր զինք ու իր մօր պէյլին կը լուծէ տղու մը հարցը ով հատ պուպրիկի գլուխ կլլած էր էլիս կրէյ կը բերուի հիւանդանոց դեռեւս ուղեղային բորբոքում ունենալու քննութիւններու համար երբ նաեւ բոլոր մէրէտիթի հետ աշխատողները կը գիտնան թէ իր մայրը ալզհայմըրի հիւանդութենէն կը տարապի ճորճը պատասխանատու կը դրուի իր պարագային վրայ սակայն իր գործը կը դժուարանայ երբ էլիսը կը կարծէ թէ ճորճ իր ողորմած ամուսին թաչըրն է ալէքսն ու իզին կը բուժեն պատանո աղջիկ մը ով աւելորդ շիկնումէ կը տարապի եւ պէտք ունի գործողութեան մը իզին կը պաշտպանէ ալէքսը երբ անոր կը հարուածեն իր ընկերները քրիսթինան կը մառի գործողութեան սենեակին մէջ եւ էտիսընը պէտք էր որպէսզի դուրս հանէր իր փալոպեան ցնցուղը ինչ որ միամսեայ զաւակին մահուան պատճառը պիտի դառնար մէրէտիթը կ արտայայտուի շէփըրտի առջեւ ըսեթով թէ ատելը շիրեն շատ հոգնեցուցիչ է եւ այլ եւս չ ուզէր այն ատելութիւնը շարունակել քրիսթինան տակաւին կը բուժուի իր գործողութենէն երբ իր մայրը կ այցելէ ան կը մերժէ մնալ բուժման սենեակ ան դուր կ ելլէ եւ պըրքի ու իզիյի պատասխանատման տակ հիւանդին կը ստոգէ առանց հրամանի ամբողջ օր ինք զինք հանգիստ ցոյց տալէ ետք ժամերով կու լայ քրիսթինան առաջին անգամ ըլլալով ատիսընը շէըրտի կու տայ ամուսնալուծման թուղթեր ստորագրուելու համար բայց ան կը տատամսի թէ ստորագրէ կամ ոչ ալէքսը դուրս կը հրաւիրէ ընթրիքի իզին նաեւ ան կ իմանայ թէ իր դիմած քննութիւններէն մին ձախողած էր եւ պէտք է կրկնէր եւ եթէ երկրորդ անգամ ալ ձախողի պիտի ստիպուի լքել հիւանդանոցը պէյլին կը ստանցնէ հիւանդ մը որ իր հիւանդը եղած է երկար տարիներու ընթացքին եւ մօտ է իր հետ էլիս տակաւին հիւանդանոցին մէջն է եւ միշտ կը կարծէ թէ ինք հոն կ աշխատի իր հիւանդութեան պատճառաւ ճորճը պատասխանատու կը նշանակուի էլիսի վրայ սակայն անընդհատ կը կորսնցնէ իրեն մէրէտիթը եւ տէրըք շէփըրտը կը ստանցնեն հիւանդ մը որ շուտով գործողութեան պէտք ունի սակայն խիստ կրօնքի հետեւող հայրը կը պնդէ թէ պէտք ունին կրօնական մը նախ որպեսզի վրան աղօթէ եւ ետ բերէ իր ոգիները իր մէջ ճորճն ու ալէքսը կը կախուին վերելակին մէջ հիւանդի մը հետ ով փամփուշտ մը ստացած էր եւ արագընթաց գործողութեան պէտք ունէր փամփուշտին սրտին մօտ ըլլալուն պատճառաւ պըրք կը ստիպէ իրենց որպեսզի գործողութիւնը կատարեն վերելակին մէջ որովհետեւ վերելակը շինուելու երկար ժամանակ կ ուզէր եւ իրենք այդքան ժամանակ չ ունէին տէրըք տակաւին չ որոշած ամուսնալուծման մասին մէրէտիթ ալ կ աղաչէ որ իրեն զատէ մէրէտիթը գինետան մէջ կը սպասէ տէրըքին պատասխանը թէ ան իրե ն պիտի զատէ թէ պիտի որոշէ մնալ իր նախկին կին ատիսընի հետ սակայն այս մտածումները կ ընդհատուին երբ մեծ շոգեկառք մը որուն մէջ շուրջ հուի կայ արկածի մը մէջ կը մնայ որուն պատճառաւ ալ բոլոր բժիկները ետ կը կանչուին հիւանդանոց երկու հիւանդներ դաժանօրէն վիրաւոր էին որովհետեւ երկար երկաթի կտոր մը մտած էր իրենց երկուքին մարմինին մէջ եւ իրենց կախած էր այդ եկաթին վրայ անբաժան բժիշկները այդ պարագային առշաշբ կը որոշեն դժուար որոշում մը առնել որովհետեւ միայն մէկ հոգին կրնար ողջ մնալ այդ երկաթը հանելու ընթացքի գործողութեան մէջ մէրէտիթը կ իմանայ թէ տէրըքը զատած էր ատիսընը ալէքս չի նշմարէր թէ իր հիւանդներէն մէկուն բարեկամը ններքնային արիւնահոսութիւն կ ունենար ինչի արդիւնքը կ ըլլայ այդ բարեկամին անակնկալ մահը ատիսըն եւ իզի կ աշխատին երկու յղի եւ մտերիմ ընկերուհիներու վրայ ատիսըն կը տեսնէ թէ իզին փայլուն ապագայ կրնայ ունենալ ծննդաբերութեան բժշկական շրջանակին մէջ եւ կ առաջարկէ իզիին որպեսզի ան դառնայ իր անձնական ուսուցիչը իզին ինք զինք կը գտնէ դժուար կացութեան մը մէջ զատէ ատիսըն եւ իր գործը թէ իր ընկերութեան հաւատարմութիւնը քրիսթինան իզին ու մէրէտիթը կը ստանցնեն առանց հրամանի շէյն անունով տղու մը պարագան որ կը կարծուի որ ան յղի է ինչ որ կը հիացնէ ամբողջ աղխատողները հիւանդանոցի մէրէտիթ կը ջղայինանայ որովհետեւ բոլոր հիւանդանոցի ներկաները կը վարուին շէյնի հետ կարծես ան կենդանաբնական պարտեզի ցուցադրութիւն մըն է ան նաեւ կը հասկնայ շէյնի վիճակը որովհետեւ բոլոր հիւանդանոցի իր եւ տէրըքի յարաբերութեան մասին կը խօսին պատանի աղջիկ մը որ ալէքսի պատասխանատւութեան տակ է դաս կ ըլլայ իրեն թէ երբ գործ մը սկսի պէտք չէ կէս ձգէ եւ թէ ալէքս առողջ է ու կրնայ բոլոր կէս ձգածները շարունակել այս հիւանդէն ներշնչուելով ալէքս կ երթայ իզիի քով եւ առանց բան մը ըսելու կը համբուրէ զայն տէրըք եւ ատիսըն իրենց ունեցած յարաբերական դժուարութիւններուն ընթացքին իրենց ընկերները կու գան հիւանդանոց մանհաթընէ որոնցմէ կինը կ ուզէ իր կուրծքերն ու առքանդը հանել փախչելու համար առքանդի եւ կուրծքի քաղցկեղէ ճորճ չի հասկնար ինչու հարկէ ինկող եւ ազատող անձը ուրախ չէ իր կեանքով ծեր ամուսին մը իր կնկան կ ուզէ չ ըսել թէ ան միայն ամիս ունի ապրելու քրիսթինան ու պըրքը միասին ընթրիքի կ երթան դկ ոպէնըրըր կը զարմանէ թէ ինչու պէյլին չի ստորագրէր այն համաձայնագիրը որ կ ըսէ թէ ան պիտի շարունակէ աշխատիլ հիւանդանոցին մէջ սակայն կ իմանայ թէ պէյլի յղի է գոհաբանական օրուայ համար բոլոր բժիշկները ազատ օր կը ստանան իզին կը ծրագրէ բարաւոր ընթրիք մը իր մտերիմ բժշկական կազմին համար ճորճը ըստ ընտանեկան աւանդութեան հնդկահաւ որսալու կը մեկնի իր հօր ու եղբայրնեորւն հետ մէրէտիթը իզիին ընթրիքի պատրաստութիւններուն օգնելու փոխարէն ան կ երթայ աւելորդ աշխատանքի ու գործի հիւանդանոց ան կ օգնէ տարուէ ի վեր անդամալուծուած հիւանդի մը պըրք կ օգնէ իզիին ընթրիքի պատրաստութեան մէջ հազիւ իզին պիտի հասկնար թէ ոչ ոք պիտի գայ ընթրիքին ալէքսը ճորնս ու քրիսթինան շուտով կու գան մինչդեռ մէրէտիթը իր գոհաբանական օրուայ գիշերը կ անցնէ ճոյի գինետան մէջ մէրէտիթը չաջազանց կ ամըջնայ երբ իր սիրաբանած անձը մէկ անգամուայ համար կը ներկայանայ հիւանդանոց որովհետեւ իր առնանդամին հետ հարց մը ունեցած է իզի ատիսըն եւ տէրըք կը ստանցնեն կնկայ մը պարագան ով հինգ հատ զաւակ պիտի ծննդաբերէ եւ այդ հինգէն երեքը կը տեսնուի թէ հիւանդագին հարցեր ունին եւ շուտով գործողութիւն մը պէտք է ալէքսը կը մերժէ իզիին անուղղակիօրէն ալէքս սխալ չափ դեղ կու տայ իր ստանցնած հիւանդներէն մէկուն քրիսթինան վերջապէս ցոյց կու տայ իր տունը փրէսթընին պըրք քրիսթինան կը մօտենայ բանտարկեալ վիրաւոր քոնսթընս ֆըրկուսընի հետ եւ անոր կը փորձէ օգտակար դառնալ որովհետեւ ան ինք զինք վնասած էր որպեսզի բանտէն քիչ մը դուրս հանեն իրեն բոլոր պատասխանատու բժիկները մօտէն կը հետեւին այդ հինգ հատ զաւակ ունեցող փոքրերուն եւ իրենց առողջապահական պայմաններուն իզիին ջղայինութիւնը ալէքսի հանդէպ կը հասնի շատ բարձր հանգրուանի մը ատիսըն կը որոշէ դաս մը սորվեցնել իզիին դաս մը որ դկ ուէպըրը իրեն սորվեցուցած էր ինչ որ կ ընդգրկէր սորվեցնել չկապուիլը հիւանդներուն հետ պատանի տղայ մը սրտի փոխատնկումի մը պէտք ունէր սակայն չէր ուզէր որու պատճառաւ ալ պըրք եւ քրիսթինա ալ կը վիճաբանին եւ փիլիսոփայական հարցեր կը ծագի իրենց միջեւ եւ իրենց հաւատքին միջեւ տարբեր բժիշկներ կ օգնէին ալէքսի քննութիւն սորվիլը սակայն երբ իզին այս կ իմանայ դաւաճանուած կը զգայ սակայն մէրէտիթ իր հետ կը խօսի եւ կը հասկցնէ թէ այս չէ կաղանդի ուրախ ոգին պըրք ուղեղի գործողութիւն մը կը կատարէ հրէայ քրիստոնեայի մը վրայ որ հարցեր կը ստեղծէ դկ ուէպըր կը ստիպէ թէ բժիկները շաբաթը ժամէն աւելի չեն կրնար աշխատիլ տէրըք կ ուզէ աւելցնել մէրէտիթը իր գործողութեան կազմին մէջ սակայն մէրէտիթ կը մերժէ որուն պատճառաւ տէրըք կը ստիպուի դիմելու դկ ուէպըրին իզին կամացօրէն արդէն կը մոռնայ իր ունեցած զգացումները ալէքսի հանդէպ երբ նաեւ կը սկսի ընկերանալ իր հիւանդներէն մէկը տէնի տուքուէթը ով նոր սրտի կարիքը ունէր պէյլի կ երթայ տէնիին նոր պատրաստ սիրտը բերելու քրիսթինային հետ ճորճն ու ատիսընը կ օգնեն պատանի տղու մը իր հիւանդապահական հարցերուն հետ մէրէտիթ ու քրիսթինա կը ստեն իրար իրենց սիրային կեանքին նկատմամբ քրիսթինան կը ջղայինանայ տէրըքին ըրածներուն համար ինչ որ կը ձգէր մէրէտիթի զգացումներուն արդնացումը քրիսթինան կը սկսի ապրիլ պըրքին տունը ճորճը կը ստանցնէ հիւանդ ծերունի կին մը ով կը մերժէր լքել հիւանդանոցը որովհետեւ հիւանդանոցէն դուրս իր կեանքի պարագաները վատ են ուտելու մրցոյթներու մասնակից մը կը ներկայանայ հիւանդանոց որովհետեւ ան պատրուածք մը ունի ստամոքս տանող փողին մէջ ալէքս կը վախնայ իր քննութեան արդիւնքներէն որուն արդիւնքը կ ըլլայ թուղթը տալ իզիին որ ան բանայ մէրէտիթ ետ կեանքի կը բերէ հիւանդ մը որ կը մեռնէր սակայն կ իմանայ թէ այդ հիւանդը արդէն ուզած էր մահանալ այդպէս երբ այդ հիւանդը կը մահանայ իր ընկերներով շրջապատուած մէրէտիթ կը հասկնայ թէ ան չ ուզէր իր մայրը մինակ մահանայ որուն պատճառաւ ալ արգելք չի հանդիսանար ուէպըրի այցելութիւններուն ինչի դէմ էր սկկզբնականօրէն իզզին կը ստանցնէ յղի պատանի աղջիկ մը որուն հետ շատ նոյնանման բաներ ունէր ինչ որ կը նեղացնէր պատանիին մայրը քրիսթինա նեղութիւն կը զգայ նոր պատասխանատու գործողութեան բժիշկ սիտնիյէն եւ կը խնդրէ պըրքէն որպեսզի միջամտէ եւ արգիլէ սիտնիի ոտքի գործողութեան կատարումը մէրէտիթ նեղացած է եւ ճորճն ու իզզին պէտք է հեռաձայնէն քրիսթինային եւ համոզեն անոր որպեսզի ելլէ անկողինէն ալ հիւանդակարգի պատասխանատու մը ներս կը բերէ մարդ մը ով ունի աշխատող պայթիւն մը կրծքավանդակին մէջ սակայն ձեռքով գոցած է հիւանդակարգի պատասխանատուն ինչ որ միակ բանն է որ կ արցիլէ պայթումը պէյլի կը սկսի ծննդաբերելու սակայն իր ամուսինը ինքնաշարժի արկածի մը մէջ կ ըլլայ հիւանդանոց եկած ժամանակ եւ տէրըքն ու քրիսթինան իր վրայ կ աշխատին մէրէտիթ կը մնայ շատ դժուար կացութեան մը մէջ թուականին հրատարակուած պատանեկան երեւակայկան վէպ մըն է գրուած է անգլերէնով սալի կրինին կողմէ մարտ թուականին մրցանիշ մը կը կոտրէ ըլլալով ամենաշատ լեզուներու թարգմանուած գիրքը աւելի քան լեզուներու հրատարակուելէ առաջ պատմութիւնը տեղի կ ունենայ եւրոպայի մէջ ուր կախարդները եւ մարդկային էակները կ ապրին միատեղ կախարդները կը բաղկանան երկու տեսակներէ սեւ կախարդներ ը որ կ ենթարկուին չարչարանքի եւ կը նկատուին գէշ կախարդներ եւ ճերմակ կախարդներ ը որ կը կազմեն կախարդներու բնակչութեան մեծամասնութիւնը գիրքին գլխաւոր կերպարն է տարեկան նաթանը նաթանը միակ անձն է որ կէս սեւ կախարդ մըն է եւ կէս ճերմակ անոր մայրը մահացած է ինքնասպանութեան պատճառով իսկ հայրը ճանչցուած է որպէս աշխարհի ամենադաժան սեւ կախարդը նաթանը չարչարուելով մեծցած է վանդակի մը մէջ սակայն որոշած է հոնկէ փախչիլ տարեկանին որովհետեւ այդ տարիքին իր հօրմէ պէտք է ստանայ իր նուէրները ինչպէս ամէն կախարդ այլապէս կը տկարանայ ու կը մեռնի ներկայիս այս վէպը կը վերածուի ֆիլմի ին կողմէ եւ անոր արտադրողն է քարէն ռոզենտելթ ը հէրի փոթըրի վիպաշարի երկրորդ գիրքն է ամերիկայի միացեալ նահանգներուն մէջ գիրքին կազմը ձեւաւորուած է ընկերութեան հիման վրայ վէպը կը սկսի հէրիին ծննդեան րդ տարեդարձով ամռան սկզբը հէրին նամակ չստանար իր ընկերներեն ռոնէն եւ հըրմայոնիէն ծննդեան առթիւ նոյնպէս մէկը չշնորհաւորեր անոր վերնոնը չյիշելով նոյնիսկ անոր տարեդարձը կը պահանջէ որ հէրին ամբողջ երեկոն լուռ նստի իր սենեակին մէջ որովհետեւ այդ օրը տըրսլի ընտանիքը պիտի դիմաւորէր շատ կարեւոր գործընկերներ որոնց հետ վերնոնը առիթը ունէր ստորագրելու իր կեանքի ամենայաջող գործի դաշինքը այդ նոյն գիշերը հէրիին սենեակին մէջ կը յայտնուի գաճաճ պարիկ մը տոպպի անունով ու կը խնդրէ հէրիէն որ չվերադառնայ որովհետեւ հոն իրեն սարսափելի վտանգ մը կը սպասէ հէրին կը մերժէ այս մէկը կատարել ըսելով թէ ը իր տունն է տոպպին պաշտպանելու ու զրկելու հէրիին որ երթայ կախարդանք մը կը կատարէ ու կարկանդակը կը նետէ վերնոնի կարեւոր հիւրերուն գլուխին վրայ եւ յանձաւորը կ ըլլայ հէրին այս պատճառով վերնոն կը պատժէ հէրիին անոր կղպելով իր սենեակին մէջ հէրին երեք օր կը մնայ այդ բանտի նման սենեակին մէջ յաջորդ օրը գիշերը իրեն կ այցելեն ռոնը ու իր երկու մեծ եղբայրները ֆրետն ու ճորճը անոնք օգտագործելով իրենց հօր թռչող ինքնաշարժը կը կոտրեն հէրիին սենեակի պատուհանի ձողերը ու կ ազատեն անոր տըրսլիներէն ճանապարհին ընթացքին անոնք հէրիին կը պատմեն թէ տոպպին տրաքօ մալֆոյ ընտանիքին կը ծառայէ ու տրաքոյի հայրը եղած է ի մօտիկ օգնականներէն մէկը արձակուրդին մնացած մասը հէրին կ անցնէ ուիզլիներուն հետ ընտանիքը կ ընդունի հէրիին անոնց մայրը մոլի ուիզլին շատ հոգատար վերաբերմունք ցոյց կ ուտայ հէրիին հանդէպ իսկ անոնց հայրը արթուր ուիզլին որ կ աշխատի անգլիոյ կախարդական նախարարութեան մէջ կ ըլլայ որպէս հէրիին մօտիկ բարեկամ ու անոր կը հարցնէ ոչ կախարդ քաղաքացիներու յայտնագործութիւններուն մասին ճիննի ուիզլին որ պիտի յաճախէր իր առաջին տարին ին մէջ կը կարմրի ու կը շփոթի երբ կը տեսնէ հէրիին հէրին եւ ուիզլիները դպրոցը չսկսած մի քանի օր առաջ կ երթան կատարելու գնումներ ու հոն կը ծանօթանան լոքհարթին որ պիտի ըլլայ ի նոր պաշտնանութեան պարոնը անոնք նաեւ կը հանդիպին տրաքոյին ու իր հօրը եւ լուսիոս գաղտնօրէն առանց մէկը նկատելու տետրակ մը կը դնէ ճիննիին պայուսակին մէջ մի քանի օր ետք անոնք կ երթան քինկզ քրոս կայարանը որպէսզի հասնին սակայն այդ կայարանը հասնելու համար բոլոր կախարդները պէտք է անցնին պատի մը մէջէն երբ հէրիին ու ռոնին հերթը կը հասնի պատը կը վերադառնայ իր կարծր կերպարին ու անոնք չեն կրնար մտնել կայարան ռոնը նորէն կ առնէ իր հօր ինքնաշարժը ու երկուքը թռչելով կը հասնին աակայն անոնք կ իյնան վայրի կախարդական ծառի մը վրայ որ կ ուզէ իրենց ջարդել երբ կը փորձեն ազատիլ ռոնը կը կոտրէ իր կախարդական փայտիկը ու ինքնաշարժը կ անհետանայ արգիլուած անտառին մէջ սեւերուս սնէյփը իրենց կը յանդիմանէ որ ոչ կախարդ ժողովուրդը տեսած է անոնց թռչող ինքնաշարժը ու կ ուզէ անոնց էն դուրս դնել բայց մաքկոնակալը կը սահմանափակուի այդ նկատողութեամբ դպրոցին մէջ բոլորը կը սկսին բամբասել թէ նոր պաշտպանութեան պարոնը լոքհարթը բան մը չգիտեր իր դասերուն ժամանակ ան աշակերտներուն իր գիրքէն հատուածներ կը կարդար որ սխալ կ ըլլար հէրին եւ ռոնը չէին սիրեր անոր բայց հըրմայոնին շատ կը սիրէր դպրոցին մէջ հէրիին կը հետեւէր տարեկան տղայ մը քոլին անունով ու ան շատ կը սիրէր հէրիին որովհետեւ ան յաղթած է ին ու միշտ լուսանկարով կը շրջէր եւ կը նկարէր հէրիին միւս կողմէն տրաքօ մալֆոյը ուզելով մաս կազմել ի խումբին անոր հայրը բոլոր անդամներուն կը գնէ նոր աւելփայտեր աւելի լաւ թռչելու համար ի եւ ի անդամները կը վիճին ու հըրմայոնին կ ըսէ թէ հակառակ խումբին ի անդամները տաղանդաւոր են իսկ տրաքօ լսելով այս մէկը անոր կը վիրաւորէ խօսքերով ու կ ըսէ թէ հըրմայոնին արժանի չէ կախարդութիւն սորվելու որովհետեւ անոր ծնողքը կախարդներ չեն այս խօսքերը լսելէ ետք ռոնը կը զայրանայ ու իր կոտրուած կախարդական փայտիկով կը փորձէ վնաս հասցնել տրաքոյին բայց չյաջողիր ու ինքը կը վնասուի եւ այս պատճառով երեքը կը դիմեն հակրիտին հէրին կը լսէ ձայն մը պատերուն մէջէն որ կը խօսի սպանութեան մասին հէրիէն զատ ուրիշ ոչ մէկը կը լսէ այդ ձայնը հըրմայոնին կը թելադրէ որ մէկը չգիտնայ թէ հէրին այսպիսի ձայն մը կը լսէ գիշեր մը ան նորէն կը լսէ այդ ձայնը ու իր ընկերներուն հետ կը հետեւի անոր ու կը հասնին միջանցք մը որ լեցուած էր ջուրով այնտեղ կախուած էր պարոն ֆիլչի կատուն նորիսը իսկ պատին վրայ կար արիւնոտ գրութիւն մը որ կ ըսէր գաղտնի սենեակը բաց է ժառանգորդի թշնամիներ ուշադիր եղէք ֆիլչը հէրիին կը մեղադրէ որ ան իր կատուն սպանած է անսպասելիօրէն սնէյփը կը պաշտպանէ հէրիին կախարդանքի պատմութեան դասի ընթացքին հերմայոնին մաքկոնակալին կը հարցնէ տեղեկութիւններ գաղտնի սենեակին մասին մաքկոնակալ կը պատմէ որ սալազար սլիզերինը միշտ կողմնակից եղած է որ դպրոցին մէջ միայն սորվին կախարդներուն զաւակները սակայն մնացած կախարդները անոր հետ չեն համաձայնած ի վերջոյ սալազարը կը մահանայ սակայն աւանդավէպին համաձայն ին մէջ սենեակ մը պահած է որ օր մը կրնայ բացուիլ միայն անոր ժառանգորդին կողմէ ու այն ժամանակ կրնայ դպրոցը ազատել սովորական մարդոցմէ աւանդավէպը կ ըսէ թէ այդ սենեակին մէջ կը գտնուի հրեշ մը ու անոր կրնայ կառավարել միայն սալազարի ժառանգորդը մաքկոնակալ նաեւ կ ըսէ թէ այդ սենեակը մէկ անգամ բացուած է տարի առաջ ու սպաննուած է աշակերտուհի մը հէրին ռոնը եւ հըրմայոնին կը կասկածին թէ մալֆոյ ընտանիքը կապ մը ունի այս գաղտնի սենեակի բացման մէջ անոնք կ որոշեն ստեղծել կախարդական խոտ ու քրապին եւ կոյլին կերպարանքը ստանալ որպէսզի գաղտնի սենեակին մասին մի քանի բան գիտնան տրաքօ մալֆոյէն հըրմայոնին ու հէրին խաբեութեամբ կ առնեն այս կախարդական խոտին նիւթերը եւ բաղադրիչները ու հըրմայոնին կը ստեղծէ ուժեղ ազդեցութեամբ խոտը որ երկար ժամանակ կը խլէ մօտ ամիս ի եւ ի խաղին ընթացքին գնդակը կը յարձակի միայն հէրիին վրայ ան կ իյնայ ու կը կոտրէ ձեռքը սակայն միւս ձեռքով կը բռնէ գնդակը գիշերը հէրին կը մնայ մինակ հիւանդանոցին մէջ ու անոր մօտ կ ուգայ տոպպին եւ կը խոստովանի թէ ինքն էր որ կախարդածէր ի կայարանի պատը ու արգիլած էր հէրիին հասնի ու ինքն էր որ այդ գնդակը կախարդած էր որպէսզի յարձակի հէրիին վրայ տոպպին գիտէ ով բացած է գաղտնի սենեակը սակայն կարող չէ այդ մէկը հէրիին ըսել տոպպիին հետ խօսակցությունէն յետոյ հիւանդանոցի սենեակին մէջ կը տեղափոխեն քոլինին որ քարացած վիճակի մէջ էր ինչպէս ֆիլչի կատուն ու իր ձերքը կար նաեւ իր լուսանկարչական գործիքը բայց հալած էր լոքհարթը եւ սնէյփը դպրոցին մէջ կը հիմնեն ակումբ մը որ աշակերներուն սորվեցնեն ինքնապաշտպանութիւն կը սկսին մենամարտերը եւ հէրին ու տրաքոն կը պատրաստուին իրար դէմ կռուելու որ կ աւարտի անյաջող ձեւով տրաքոն օձ մը կը նետէ հէրիին վրայ բայց օձը կը փորձէ յարձակիլ աշակերտի մը վրայ ճասթընին եւ հէրին շուտով կը խօսի օձին հետ ու այդ կը հեռանայ ճասթընէն սնէյփը շուտով կը մեռցնէ օձը ու բոլոր աշակերտները ապշած ձեւով հէրիին կը նային երբ սրահէն դուրս կ ելլեն ռոնը եւ հըրմայոնին հէրիին կը բացատրեն թէ ան օտար լեզու մը խօսեցաւ եւ այդ օձերու լեզուն է անոնք նաեւ կ ըսեն թէ այս լեզուն միայն սալազարը եւ իր ժառանգորդները կրնան խօսիլ ինչպէս նաեւ ը դպրոցի աշակերտները կը սկսին կասկածիլ թէ հէրին է սալազարի ժառանգորդը եւ ան է որ բացած է գաղտնի սենեակը անոր հանդէպ բամբասանքները կը սկսին եւ բոլորը իրեն կը մօտենան վախով ու ատելութեամբ ճասթընը բնաւ չխօսիր հէրիին հետ կարծելով թէ ան օձին հրամայած է որ իրեն սպաննէ որովհետեւ ճասթընին հայրը ու մայրը կախարդներ չեն բամբասանքները նաեւ կ ըսէին թէ հէրին էր որ քոլինին ու ֆիլչի կատուին քարացած վիճակի մէջ դրած էր ու ը չէ կարողացած յաղթել հէրիին միայն այդ պատճառով թէ հէրին էր ամենազօրաւոր գէշ կախարդը մի քանի օր ետք ճասթընը եւ գրեթէ անգլուխ նիքը որ ոգի է կը գտնուին նոյն քարացած վիճակին մէջ ու բոլորը կը կարծեն թէ հէրին կատարեց այս մէկը ը կը խորհրդակցի հէրիին հետ ու վստահ կ ըլլայ թէ հէրին չէ այս յարձակումներուն պատճառը հէրին ի գրասենեակին մէջ կը ծանօթանայ անոր փիւնիկ թռչունին հաուքսին որ կը վերածնի մոխիրէ եւ կը բացատրէ հէրիին թէ փիւնիկի արցունքը կրնայ բուժել ամէնէն գէշ վէրքերը կախարդական խոտը որ հըրմայոնին կը պատրաստէր աղջիկներու լքուած բաղնիքին մէջ ամբողջացաւ ամանորին այդ բաղնիքը լքուած էր որովհետեւ հոն կը մնար աղջկայ ոգի մը որ մահացած էր տարի առաջ ու անունն էր ողբացող մըրթիլը այդ բաղնիքին մէջ հէրին ռոնը եւ հըրմայոնին իրենց ազատ ժամերը կ անցնէին այս խոտը պատրաստելով կաղանդի արձակուրդին երեքը կը պատրաստուին քրապին կոյլին եւ ուրիշ ի աղջկայ կերպարը առնելու անոնց մազէն թել մը կախարդական խոտին մէջ դնելով ու այդ խմելով սակայն սխալ մը կը կատարուի ու հըրմայոնին կ առնէ կատուի մը կերպարը հէրին եւ ռոնը որպէս քրապ եւ կոյլ տրաքոյի ամէնէն մօտիկ ընկերները կը մտնեն ի սենեակը ու կը խօսին տրաքոյին հետ իրենց զարմանքին տրաքօն կ ըսէ թէ ան ոչինչ գիտէ գաղտնի սենեակին մասին հէրին այդ լքուած բաղնիքին մէջ կը գտնէ տարօրինակ գիրք մը որուն էջերը դատարկ են գիրքին վրայ գրուած է որ այս թոմ ռիտլի կը պատկանի հէրին կը սկսի գրել այդ դատարկ օրագիրին մէջ բարեւ իմ անունս հէրի փոթըր է յանկարծակիօրէն գրութիւնը կ անհետանայ ու ան կը ստանայ պատասխան մը ըսելով բարեւ հէրի փոթըր իմ անունս թոմ ռրիտլ է անոնք միասին այսպէս կը խօսին եւ հէրին թոմին կը հարցնէ եթէ ան գիտէ թէ ով բացած է գաղտնի սենեակը տարի առաջ թոմը իրեն կը տանի տարի առաջ ու հէրին կը տեսնէ ինչպէս ուսուցիչները կը տեղափոխեն մահացած աղջկան դիակը ու նաեւ կը տեսնէ երիտասարդ թոմ ռիտլը որ կը մեղադրէ հակրիտին որ այն ժամանակ ուսուցիչ էր ու իր խոշոր սարդին ըսելով թէ սարդն է այդ հրեղը որ սպաննեց աշակերտուհիին եւ այս պատճառով կ արգիլուի հակրիտին կախարդութիւն գործածել կամ ըլլալ ուսուցիչ ու ան ժամանակ մը կ անցնէ ազքապան կախարդական բանտին մէջ մի քանի օր ետք հէրիէն քովէն կը գողցուի այդ օրագիրքը օր մը մաքկոնակալը հէրիին եւ ռոնին հիւանդանոց կը կանչէ ու անոնց ցոյց կ ուտայ հըրմայոնին քարացած անկողինին վրայ եւ իր քովը հայելի մը շուտոձ բոլոր բամբասանքները հէրիին հանդէպ կը դադրին որովհետեւ բոլորը գիտեն թէ հէրին եւ հըրմայոնին լաւ ընկերներ են եւ հէրին չվիրաւորեր հըրմայոնիին որոշ ժամանակ մը ետք հէրին ըեւ ռոնը կը նկատեն թէ անհասկնալի պատճառով դպրոցին մէջ շատ սարդեր կան ու անոնք շարքով կը քալեն դէպի արգիլուած անտառ հէրին եւ ռոնը կը հետեւին անոնց ու կը հանդիպին արակոկին հսկայ ու ամենամեծ սարդը արակոկը կ ըսէ թէ ինք այդ հրեշն է որ հակրիտը ին մէջ կը պահէր բայց ինքը սալազարի հրեշը չէր որ կը գտնուեր գաղտնի սենեակին մէջ եւ հակրիտը չէր բացած գաղտնի սենեակը այլ միայն նկատուած է յանձաւոր ան նաեւ կ ըսէ թէ հակրիտ իրեն պաշտպանած է ու շատ մեծ յարգանք ունենալով անոր հանդէպ ան որոշած է մարդոց չսպաննել սակայն միւս բոլոր սարդերը այդպէս չեն եւ կը սկսին յարձակիլ հէրիին եւ ռոնին վրայ անսպասելիօրէն կը յայտնուի ռոնին հօր ինքնաշարժը ու անոնց կ ազատ է արգիլուած անտառէն անոնք կ այցելեն քարացած հըրմայոնին հիւանդանոցին մէջ ու հէրին անոր ձերքը կը բռնէ եւ կը նկատէ թուղթ մը կարդալով այդ մէկը հէրին եւ ռոնը կը գիտնան թէ գաղտնի սենեակի հրեշը պասիլիք օձն է եւ ան կ օգտագործ է խողովակները որ շրջի դպրոցին շուրջ ու այս պատճառով հէրին այդ ձայները կը լսէ ու կը հասկնայ պատերուն մէջէն որ օձի լեզուի ձայներէն նաեւ ով որ այս օձին աչքերուն մէջ նայի կը մեռնի բայց ոչ մէկ աշակերտ մահացաւ անոնք միայն քարացան որովհետեւ անոնք ուղղակիօրէն օձին աչքերուն մէջ չնայեցան հըրմայոնին հայելիով ճասթընը գրեթէ անգլուխ նիք ոգիին մէջէն նիք արդէն ոգի է ու կարելի չէ նորէն մահանայ իսկ քոլինը իր լուսանկարչական գործիքին միջոցով շուտով հէրին եւ ռոնը կը նկատեն թէ այդ գաղտնի սենեակին մէջ գտնուող օձին նահատակն էր մըրթիլը որ մահացած էր տարի առաջ ու միայն ինք իրենց կրնայ պատմել ճշմարտութիւնը գաղտնի սենեակին վայրին մասին դպրոցին մէջ լուր մը կը յայտարարուի թէ հրեշը աշակերտ մը գերի բռնած է ու հիմա անոնք կը գտնուին գաղտնի սենեակին մէջ որուն տեղը անյայտ է կը տարածուի որ այդ աշակերտը ճիննի ուիզլին է բոլոր ուսուցիչները կը պատրաստուին դպրոցը փակելու հէրին եւ ռոնը կը փորձեն լոքհարթէն օգնութիւն խնդրել սակայն կը յայտնուի թէ լոքհարթը կը պատրաստուի փախչելու ու իր գրասենեակը կը հաւաք է հէրին եւ ռոնը իրենց կախարդական փայտիկներով կը ստիպեն լոքհարթին իրենց հետը երթայ աղջիկներուն լքուած բաղնիքը հոն կը հանդիպին մըրթիլին ու իրեն կը հարցնեն ինչպէս մահացաւ մըրթիլ կը պատմէ թէ ինքը բաղնիքին մէջն էր երբ ձայն կը լսէ ու դառնալով կը տեսնէ երկու հսկայ դեղին աչքեր ու վայրկեանին կը մահանայ ան ցոյց կ ուտայ թէ լուացարանին մօտ տեսած է այդ աչքերը ու դառնալով հէրին ծորակին վրայ կը տեսնէ օձի նշան կը գիտնայ թէ հոն է գաղտնի սենեակին մուտքը ու օձի լեզուով կ ըսէ բացուի ր վայրկեանին փոս մը կը բացուի ու հէրին ռոնը եւ լոքհարթը կը ցատկեն վար քարայրի պէս տեղ մը կը հասնին եւ լոքհարթը կը խլէ ռոնին կախարդական փայտիկը ու կը փորձէ անեծքով ջնջել հէրիին եւ ռոնին յիշողութիւնը որպէսզի ինքը գաղտնի սենեակը գտնելու պատիւը շահի սակայն ռոնին կախարդական փայտիկը կոտրած է եւ անեծքին հակառակը կը պատահի ու լոքհարթը կը կորսնցնէ իր յիշողութիւնը նաեւ վերէն քարեր կ իյնան ու հէրին կը մնայ մինակը գաղտնի սենեակին մէջ ան շուտով կը տեսնէ ճիննիին ու կը փորձէ անոր օգնել բայց ան տկարացած գետինը պարկած էր յանկարծակիօրէն կը յայտնուի թոմ ռիտլը ու հէրին իրմէ օգնութիւն կը խնդրէ որ ազատեն ճիննիին բայց թոմ ռիտլը կ առնէ հէրիին կախարդական փայտիկը ու կ ըսէ թէ ինքն է սալազարի ժառանգորդը ինքն է որ սպաննած է մըրթիլին եւ ամբողջ տարին ճիննիին հետ օրագիրին միջոցով խօսած է ու ստիպած է գաղտնի սենեակը բանալ եւ արիւնով այդ գրութիւնը գրել իսկ ճիննին այս ըրածներէն ոչ մէկը չյիշեր թոմ ռիտլը ին պատանեկան եւ իսկական անունն էր ու իրեն այդ բաժինը կ ապրի օրագիրին մէջ այսինքն հէրիին դիմացը կեցած էր ը իր պատանի կերպարով ան կը կանչէ պասիլիքին եւ կը յարձակի հէրիին վրայ ան իր թոյնով կը վիրաւորէ հէրիին եւ հէրին կը գիտնայ թէ ինք շիւտով պիտի մահանայ յանկարծ կը յայտնուի ին փիւնիկը եւ իր հետը կայ ի թուրը հէրին դժուարութեամբ այդ թուրով կը սպաննէ պասիլիքին իսկ ետքը առնելով պասիլիքի թուանաւոր ժանիքը իր ուսին վրայէն զայն կը խոցէ թոմին օրագիրին մէջ ու այսպիսով թոմը կ անհետանայ հէրին վիրաւոր կը պարկի ճիննիին քով ու կը սպասէ իր մահը ին փիւնիկը կը յայտնուի ու իր արցունքով կը բուժէ հէրիին մահացու վէրքը թոմի մահին պատճառով ճիննին ալ նաեւ կ արթննայ ու երկուքը միասին փիւնիկին օգնութեամբ գաղտնի սենեակէն դուրս կ ելլեն հէրին ռոնը ճիննին եւ լոքհարթը կը վերադառնան ին գրասենեակը եւ բոլոր ճշմարտութիւնը կը պատմեն ը կը հաւատայ իրենց ու ճիննին կը խոստովանի թէ ան օրագիրը գտած է իր դպրոցի գիրքերուն մէջ լուսիուս մալֆոյը հոն տեղադրած էր զայն ը կը պարգեւատրէ հէրիին եւ ռոնին դպրոցին համար յատուկ ծառայութեան շքանշանով եւ միաւոր կ ուտայ տան ետքը երբ բոլորը դուրս կ ելլեն սենեակէն ը կ օգնէ հէրիին որ հասկնայ մի քանի բան բոլոր քարացած աշակերտները կը բուժուին եւ հըրմայոնին կը վերադառնայ հէրիին եւ ռոնին մօտ տոպպին ալ կ ազատի մալֆոյներու տառապանքէն ու տարուայ վերջին քննութիւնները չեղեալ կը նկատուին լոքհարթը կը խելագարուի ու կը մտնէ հիւանդանոց որպէսզի վերականգնի իր յիշողութիւնը հէրին ռոնը եւ հըրմայոնին կը խոստանան ամառը տեսնուին ռոուլինկը ի աւարտելը կը նկատէ դժուար որովհետեւ ան կը վախնար թէ գիրքը ի յաջողութեան մակարդակին չհասնի ին ճիշդ ժամանակահատուած տալէն յետոյ այդ կը վերցնէ շաբաթով վերանայելու համար հէրի փոթըրի ընտանեկան կեանքին մասին բաժինը նոյնպէս ջնջուած է որովհետեւ հեղինակը այդ կարեւոր չէ նկատած եւ ճոան աւելցուցած է նեւիլին կերպարին յայտնաբերութիւնը որովհետեւ հիմնական նիւթին աւելի կարեւոր է ը հրատարակուած է մեծ պրիթանիոյ մէջ յուլիս թուականին այդ մէկ անգամէն անցած է մեծ պրիթանիոյ ամենաշատ վաճառուող գիրքերու ցանկին գրաւելով առաջին դիրքը եւ անցնելով այլ հեղինակներու օրինակ ճոն կրիշամ թոմ քլենսըն եւ տերրի պրատչատ այս գիրքը ռոուլինկիին դարձուցած է պաշտօնական հեղինակ որ յաղթած է անգլիական գիրքերու փառատօնի տարուայ մանկական գիրք ի անուանակարգումը երկու տարիներ շարունակ թուականին ան յայտնուած է ամերիկիոյ ամենավաճառուած գիրքերու ցանկին առաջին հրատարակութիւնը ունէր մի քանի սխալներ որոնք ուղղուեցան եւ գիրքը վերարտադրուեցաւ գիրքը ընդունուեցաւ համաշխարհային ծափահարութիւններով ու ողջոյններով հեղինակ չարլզ տէ լինտը համաձայն է որ ը ինչպէս նաեւ գիրքերը մեծ յաջողութիւններ են ամբողջ հէրի փոթըր վիպաշարին համարկիլտերօ լոխարտը հաստատած է թէ այս գիրքը յատուկ էտեմմի նեզոլը ը աւելի մտահոգիչ կը գտնէ քան գիրքը բայց ռոուլինկը երկրորդ գիրքը ստեղծած է այնքան հաճելի որքան առաջինը բոլոր գիրքերը հրատարակուեէլէն ետք կրիմ տէյվիսը գիրքը կը նկատէ ամէնէն տկար ու վակ գիրքը բոլոր վիպաշարին մէջէն որովհետեւ անոր նիւթը կը նմանի առաջին գիրքին նիւթին եւ կ ըսէ թէ գիրքին մէջ չէ բացատրուած ինչպէս փիւնիկը գիտցած է հէրիին վայրը ու հասած է անոր օգնութեան ճոանին գիրքը ստացած է մի քանի մրցանակներ ամերիկեան գրական կազմակերպութիւնը այս գիրքը համարած է բոլոր ժամանակներու մանկական եւ մեծերու գրականութեան լաւագոյն գիրքերու շարքին այս գիրքը նաեւ յաղթած է անգլիական տարուայ մանկական գիրք անուանակարգումը գիրքը ստացած է յատուկ պարգեւ մը ընկերութեան կողմէն թուականին գիրքը թուականին ստացած է մրցանակը թուականին վէպը հասած է ցուցակի առաջին քսան շարքերուն մեջ գիրքին ֆիլմի տարբերակը հրատարակուած է թուականին քրիս քոլոմպոսը ղեկավարած է ֆիլմին նկարահանումները իսկ անոնց խօսքերը գրուած է սթիւ կլովսի կողմէն այն դարձած է երրորդ ֆիլմը որ գերազանցած է միլիոն տոլարի շահը անոր կը նախորդէ հրատարակուած թուականին եւ ֆիլմը հրատարակուած թուականին ֆիլմը պաշտօնակարգուած է ներուն որպէս երեւակայութեան վէպի լաւագոյն ֆիլմ համաձայն ի տուեալներուն ֆիլմը արժանացած է հիմնականին բարենպաստ վերադիտումներու միջին ցուցանիշով իսկ ռոտտեն թոմաթոսի տուեալներով այդ ցուցանիշը հասած է ի շատ խաղեր արտադրուած են տարբեր ընկերութիւններու կողմէն ը երկու բաժին ունեցող թատերագրութիւն մըն է գրուած ճաք թրոնի կողմէ բայց անոր ծագումը հիմնուած է հէրի փոթըրի վիպաշարին վրայ գրուած ճոան ռոուլինկ եւ ճոն թիֆֆանիի կողմէ թատերագիրին տեսակցութիւնները սկսան յունիս թուականին լոնտոնի մէջ իսկ անոր պաշտօնական բացումը եղաւ յուլիս թուականին թատերագրութատերագրութիւնըթիւնը հրատարակուեցաւ յաջորդ օրը յուլիս թուականին եւ եղաւ րդ գիրքը հէրի փոթըր վիպաշարին մէջ պատմութիւնը կը շարունակուի տարի վերջ ի դէպքերէն ետք ու կը խօսի հէրի փոթըրին որ կ աշխատի կախարդութեան նախարարութեան մէջ ու անոր զաւակին ալպըս սեւերըս փոթըրին մասին թատրոնին համացոյցը լոյս տեսաւ հոկտեմբեր թուականին հրատարակչութեան կողմէ միշտ դժուար եղած է կատարել հէրի փոթըրին դերը հիմա այդ ճնշումը աւելի զօրաւոր է մանաւանդ երբ որ հէրին կ աշխատի կախարդութեան նախարարութեան մէջ ամուսին է եւ հայր է զաւակներու երբ հէրին կը վիճի իր անցեալին հետ իր զաւակը ալպըսը կը տառապի ու ծանրաբեռնուի իր ընտանիքի կտակին ճնշումին համար թէ հէրին եւ թէ ալպըսը կը սորվին անցեալի եւ ներկայի անմխիթար իրականութիւնը երբեմն խաւարը կը մօտենայ անակնկալ տեղերէ քինկզ քրոս կայարանին մէջ ալպըսը եւ ռոզը կը մտնեն ի շոգեկառքը որպէսզի յաճախեն իրենց առաջին ուսումնական տարին ի մէջ ռոզին յուսախաբութեան եւ հակառակ հէրիին եւ ռոնին առաջին հանդիպումին ի մէջ ալպըսը կ ընկերակցի սքորփիուս մալֆոյին որ տրաքօ մալֆոյին զաւակն էր հէրիին մանկութեան մրցակիցը երկուքը հէրին եւ սքորփիուսը կը զետեղուին տան մէջ իսկ ռոզը առաջին երեք տարիներուն ընթացքին ի մէջ ալպըսը դժուարութիւն կը գտնէ ըլլալու նշանաւոր հէրի փոթըրի զաւակը որ զետեղուած է ան կը ծանրաբեռնուի բոլորին կողմէ որովհետեւ ան պէտք է ըլլայ իր հօր նման զօրաւոր եւ խելացի բայց ալպըս կը տառապի իր դասերուն մէջ ու չկրնար իր հօր նման անեծքներ կատարել եւ գրեթէ բոլորը կը յուսախաբուին ալպըս սեւերըսէն որ պէտք էր ըլլար իր հօր ին եւ սնէյփին նման քաջ եւ իմաստուն այս պատճառով ալպըսին յարաբերութիւնը իր հօր հետ կը տկարանայ իսկ սքորփիուսը կը տառապի իր մօր ասթորիայի մահուան պատճառով եւ բամբասանքներ ստեղծուած են անոր հանդէպ թէ սքորփիուսը գաղտնօրէն ի զաւակն է եւ այս մէկը պատահած է ժամանակը դարձնող գործիքով որպէսզի մալֆոյ ընտանիքը փրկէ իրենց զտարիւն ու մաքուր կախարդական արիւնը բայց այս բոլորը բամբասանք է սքորփիուս նաեւ կը սիրահարուի ռոզին հետ որ աշխատասէր աշակերտուհի մըն էր եւ կը խաղար խումբին կողմէ երրորդ տարին ի մէջ ալպըսի եւ ռոզի յարաբերութիւնն ալ կը տկարանայ ու անոնք առաջուայ պէս մօտիկ ընկերներ չեն ըլլար յաջորդ ամառը կախարդութեան նախարարութիւնը ապօրէն ժամանակ դարձնող գործիք մը կը գտնէ հին է մը այս լուրը տարածուելով գիշեր մը հէրիին կ այցելէ սետրիք տիկորիի հայրը ամոս տիկորի ալպըսը գաղտնօրէն մտիկ կ ընէ անոնց խօսակցութիւնը ու ամոս տիկորին հէրիէն կը խնդրէ ժամանակի գործիքը գործած է եւ ազատ է իր զաւակը սետրիքը հէրին կը մերժէ այս խնդրանքը որովհետեւ ժամանակին հետ խաղալը լաւ արդիւնք չտար հէրին ետքը իր մանկութեան ծածկոյթը կը նուիրէ ալպըսին որ միակ առարկան է մնացած հէրիին մօրէն լիլիէն ալպըսը կը մերժէ նուէրը որ վիճաբանութիւն կը ստեղծէ իրենց միջեւ եւ անոր հետեւանքովսիրոյ դեղաջուրը սխալմամբ կը թափուի ծածկոյթին վրայ երկուքը զայրացած չեն խօսիր իրար հետ իրենց րդ տարին դէպի շոգեկառքին մէջ ալպըսը սքորփիուսին կը պատմէ սետրիքի հօր եւ ժամանակի գործիքին մասին անոնք կ որոշեն փախչիլ շոգեկառքէն գտնել ժամանակի գործիքը եւ ճշդել հէրիին սխալը ու վերադարձնել սետրիքը անոնք կը ցատկեն ի շոգեկառքէն ու կը հանդիպին ամոսին ու անոր զարմիկին տելֆիին այդ ժամանակին ընթասքին հէրին կը սկսի վատ երազներ ունենալ ին մասին ու կ արթննայ իր վէրքին ցաւէն որ տարի է չէր նեղացուցած հէրիին ինքը եւ հըրմայոնին ժողով մը կը կատարեն կախարդութեան նախարարութեան աշխատողներուն հետ ներուն եւ ի վերադարձութեան վտանգներուն մասին բայց անոնցմէ ոչ մէկը կը հաւատայ որ սպառնալիք եւ մտահոգիչ բան մը կայ ը տարի առաջ մահացած էր մի քանի ժամ յետոյ ճիննին հէրիին կը տեղեկացնէ թէ ալպըսը սքորփիուսին հետ փախչած է ճիննին կ եզրակացնէ որ ալպըսը փախչեցաւ իր վիճաբանութեան պատճառով հէրիին հետ իսկ տրաքոն կը զայրանայ հէրիէն եւ ճիննիէն որ իրենց զաւակը սքորփիուսին ալ այս ընտանիքի տագնապին մէջ առած է տելֆին կ որոշէ օտնել ալպըսին եւ սքորփիուսին եւ անոնց կ ապահովէ կախարդական խոտը որ իրենց կարողութիւնը կ ուտայ հէրիին ռոնին եւ հըրմայոնիին կերպարը առնելու որպէսզի կախարդութեան նախարարութիւնը մտնեն եւ գտնեն ժամանակի գործիքը հըրմայոնիին գրասենեակէն ալպըսը կ ըլլայ ռոնը սքորփիուսը հէրին իսկ տելֆին հըրմայոնին քիչ մը դժուարութիւններէ ետք անոնք կը յաջողին ու ժամանակի գործիքը կը գտնեն հըրմայոնիին գրասենեակէն որ պաշտպանուած էր տարբեր անեծքներով ալպըսը կ եզրակացնէ թէ միակ ձեւը սետրիքին փրկելու համար անոր արգիլել որ յաղթէ ի խաղերը դէպք մը որ տեղի ունեցած է հէրի փոթըրի վիպաշարի րդ գիրքին մէջ տղաքը կ որոշեն թէ տելֆին պէտք է ետ մնայ որովհետեւ անոր տարիքը մեծ է ծպտուելու որպէս ի աշակերտուհի ալպըսը եւ սքորփիուսը կը ծպտուին որպէս կախարդական դպրոցի աշակերտներ եւ ժամանակի գործիքով կը ճամբորդեն տարի ետ խաղերուն առաջին բաժինին որպէսզի արգիլեն սետրիքին յաղթէ բայց անոնք կը գիտնան թէ ժամանակի գործիքը անոնց կ արտօնէ միայն վայրկեան մնալ անցեալին մէջ եւ անոնք չեն կրնար հակաշռել իրենց վերադարձը ու այս պատճառով ալպըսը կը վիրաւորուի նոյն ժամանակին բոլոր մեծերը կը փնտռեն ալպըսին եւ սքորփիուսին հէրին ուրիշ երազ մը կը տեսնէ որ ցոյց կ ուտայ թէ իրենց պզտիկները կը գտնուին արգիլուած անտառին մէջ երբ հոն կ երթան փնտռելու պէյն անունով ձիագուլ մը հէրիին կը զգուշացնէ թէ վատ սղոխ մը կայ ալպըսին շուրջ հէրին ռոնը եւ ճիննին կը գտնեն ալպըսին եւ սքորփիուսին երբ անոնք կը վերադառնան անցեալէն ու ալպըսին կը տանին դպրոցի հիւանդանոցը երբ հէրին կ այցելէ ալպըսը հիւանդանոցին մէջ ան կը պահանջէ որ ալպըսը իր յարաբերութիւնները կոտրէ սքորփիուսին հետ կարծելով թէ սքորփիուսն էր այդ վատ սղոխը ան նաեւ կը ստիպէ դպրոցի տնօրէնուհիին միրվենա մաքկոնակալին որ հէրիին հօր եւ իր ընկերներուն ստեղծած կախարդական քարտէսը գործած է եւ ալպըսին ու սքորփիուսին անջատ պահէ այս բոլորէն զատ ալպըսը կը նկատէ թէ իրականութիւնը այսինքն ներկան փոխուած է ան հիմա տան կը պատկանի ռոնը ամուսնացած է փատմա փաթիլին հետ եւ ունին զաւակ մը փանճու ռոզը գոյութիւն չ ունի եւ հըրմայոնին մթութեան դէմ պաշտպանութեան ուսուցչուհին է կը յայտնուի թէ ալպըսը եւ սքորփիուսը կասկած ստեղծած են հըրմայոնիին ի աշակերտներուն հանդէպ եւ այս պատճառով ան վիքթոր քրամին հետ չէ գացած խնճոյքին այլ ռոնին հետ որպէս ընկերներ ու ասոր հետեւանքով ռոնը նախանձ չզգաց ու չսիրահարուեցաւ հըրմայոնիին հետ ալպըսը կ անտեսէ սքորփիուսին բայց տելֆին կը յայտնուի դպրոց ու սքորփիուսին կը համոզէ որ խօսակցի ալպըսին հետ այսպէս ընելով երկուքը կ որոշեն որ կրկին վերադառնան անցեալ ու փորձեն փրկել սետրիքը որովհետեւ առաջին անգամ չյաջողեցան եւ որպէսզի ռոզը վերադարձնեն ու այս պատճառով սքորփիուսը կը համաձայնի անոնք ժամանակի գործիքով կրկին կը վերադառնան տարի առաջ խաղերուն երկրորդ բաժինին որ տեղի կ ունենար լիճին մէջ անոնք անցեալ անգամուայ պէս կը փորձեն արգիլել սետրիքը յաղթելէ ներկային մէջ տրաքոն եւ հէրին կը վիճաբանին իրենց զաւակներուն մասին որուն հետեւանքը կ ըլլայ մի քանի անեծքներ կատարել իրարու վրայ ճիննին եւ տրաքոն կը համաձայնին թէ որքան հէրիին մօտիկ ընկերները ռոնը եւ հըրմայոնին կարեւորէին անոր նոյնպէս ալ ալպըսը եւ սքորփիուսը տրաքօն նաեւ կը խոստովանի թէ ան միշտ նախանձած է հէրիէն իր ընկերներուն համար հէրին վերջապէս կ անդրադառնայ թէ ան որքան անջատած է ալպըսին բոլորը կը վերադառնան ու հէրին ներողութիւն կը խնդրէ մաքկոնակալէն ետքը անոնք կը փորձեն գտնել ալպըսը եւ սքորփիուսը վերջապէս նկատելով որ անոնք գողցած են ժամանակի գործիքը եւ հիմա կը գտնուին անցեալին մէջ երբ սքորփիուս կը վերադառնայ ներկային ան կը նկատէ որ ալպըսը իր հետը չէ այս փոխագարգ աշխարհին մէջ ը յաղթած է եւ դեռ գոյութիւն ունի տոլորես ամպրիճն է դպրոցի տնօրէնուհին իսկ հէրի փոթըրը եւ իր դաշնակիցները սպաննուած են այսինքն ալպըսը գոյութիւն չ ունի սքորփիուս կը գիտնայ որ սետրիք տիկկորիին արգիլել յաղթելէ իրեն մղեց որ միանայ ներուն եւ սպանէ նեւիլ լոնկպաթըմին այս պատճառով նեւիլ չկարողանալ սպաննել նակինի օձին որ ներէն մէկն է եւ կ ապրի ը հիմա կը թագաւորէ ամբողջ կախարդութեան աշխարհը սքորփիուսն ալ կ իյմանայ որ ինք հիմա շատ սիրուած եւ յարգուած աշակերտ մըն է ու իր հայրը տրաքոն կախարդական օրէնքներու գործունէութեան առաջնորդն է կախարդութեան նախարարութեան մէջ հէրի փոթըրին պաշտօնին տեղ նաեւ զօրաւոր կախարդ մը որ կը կոչուի աոկուրէյ ին ամէնէն մօտիկ օգնականն է սքորփիուսը սնէյփին վստահութիւնը կը շահի որ դեռ ողջ էր ու ի մէջ կը դասաւանդէր միաժամանակ սքորփիուս գիտէր որ ան գաղտնի անդամ մըն է ի բանակին մէջ սնէյփը անոր կը տանի այս բանակին գաղտնի կեդրոնը ուր կը պաշտպանուէին հըրմայոնին եւ ռոնը սքորփիուսը անոնց կը պատմէ բոլոր պատահածը եւ անոնք իվերջոյ կը հաւատան սքորփիուսին եւ կ որոշեն հետեւիլ անոր ծրագրին նոյնիսկ սնէյփը գիտնալով որ ինքը այս միւս աշխարհին մէջ գոյութիւն պիտի չ ունենայ որովհետեւ ը իրեն կը սպաննէ բայց ան պատրաստ է այս զոհողութիւնը կատարելու որպէսզի փրկէ կախարդութեան աշխարհը էն ծրագիրը այդ էր որ սքորփիուս կրկին պիտի վերադառնայ անցեալ եւ պիտի փորձէ ինքնիր անեծքներուն դէմ դնել որ ուղղուածէին սետրիքին որպէզի ան յաղթէ խաղերը եւ մահանայ ու կախարդութեան աշխարհը փրկուի բոլորը մէկ իրենց գաղտնի կեդրոնէն դուրս կ ելլեն եւ ները կը նկատեն հըրմայոնիին ռոնին եւ սնէյփին ու կը պատրաստուին անոնց սպաննելու նախքան մեռնին ռոնը եւ հըրմայոնին նոյնիսկ որ չէին ամուսնացած իրենց սէրը կը յայտնեն իրարու եւ սնէյփը հպարտ կը զգայ որ ալպըս սեւերըս փոթըրը կոչուած է իր անունով ու այսպիսով երեքը կը սպաննուին ներուն կողմէ ներկային մէջ ալպըսը կը վերադառնայ եւ կը նկատեն թէ ամէն ինչ իր բնական վիճակին մէջ է ալպըսը եւ սքորփիուսը մաքկոնակալին գրասենեակին մէջ անոր կը բացատրեն ամէն ինչ եւ ան կը հասկնայ անոնց նպատակը բայց կը զգուծացնէ որ պէտք չէ ժամանակին հետ խաղալ ետքը սքորփիուսը ալպըսին կ ըսէ թէ ան սուտ խօսեցաւ մաքկոնակալին եւ ժամանակի գործիքը դեռ իր քովն է որովհետեւ ան չվստահեցաւ կախարդութեան նախարարութեան աշխատողներուն տղաքը կ որոշեն որ վերջնական ժամանակի գործիքը քանդեն ալպըսը նաեւ կը հրաւիրէ տելֆիին որովհետեւ ան կը սիրէ տելֆիին ետքը տելֆին անոնց կ ըսէ իր գաղտնի ծրագիրը ան պատանդ կը բռնէ ալպըսին եւ սքորփիուսին ու կը կոտրէ անոնց կախարդական փայտիկները դպրոցական աշակերտ մը կը տեսնէ տելֆիին ու իր կատարած չարագործութիւնը իսկ տելֆին չտատամսիր անոր սպաննելու տելֆին անոնց կը ստիպէ ժամանակի գործիքը գործածել եւ վերադառնալ խաղերուն վերջին բաժինին սքորփիուսը եւ ալպըսը կը փորձեն ուշացնել տելֆիին որովհետեւ գիտեն որ ժամանակի գործիքը իրենց միայն վայրկեան կ արտօնէ անցեալին մէջ անոնք սխալմամբ կը հանդիպին սետրիքին որ կը կարծէ թէ իրենք երեքը ուրիշ ընդդիմութիւն մըն է խաղին մէջ սետրիքը կ ազատէ ալպըսին եւ սքորփիուսին ու կը վիրաւորէ տելֆիին որ անոնց կը չարչարէր բայց տելֆին վերջին անգամ ըլլալով կը գործածէ ժամանակի գործիքը ու սքորփիուսին եւ ալպըսին կը հասցնէ անցեալին մէջ տեղ մը ու ան կ երթայ գործիքը քանդելով ներկային մէջ հէրին եւ բոլորը կը գիտնան թէ իրենց զաւակները վերջին անգամ տեսնուեցան տելֆիին հետ ու ամոս տիկկորիին կը հարցնեն տելֆիին մասին անոնք կը գիտնան թէ տելֆին ամոսին զարմուհին չէ եւ սուտ խօսած էր բոլորը կը սկսին ամբողջ սենեակը խուզարկել ու կը հանդիպին մարգարէութեան մը որ եթէ կատարուի ը կրնայ վերադառնալ եւ անոնք կը գիտնան տելֆիին իսկական ինքնութիւնը որն է ի զաւակը սակայն անոնք չեն գիտեր տելֆին ժամանակին մէջ ուր կը գտնուի սքորփիուսը եւ ալպըսը կը սկսին նկատելու թէ անոնք կը գտնուին հոկտեմբեր թուականը այդ օրը որ սպաննեց հէրիին ծնողքը շուտով կը գիտնան տելֆիին ծրարգիրը որ ան իր ձեռքով պիտի սպաննէ հէրիին որպէսզի ին կատարած անեծքը հէրիին վրայ չվերացայտէ ու չտկարանայ անոնք կը մտածեն խելացի ձեւ մը իրենց ծնողներուն լուր տալու համար եւ այդ վայրկեանին ալպըսը կը տեսնէ իր հայրը հէրին եւ իր մեծմայրը լիլին ան նաեւ կը նկատէ ծածկոյթ մը հէրիին փաթթուած ու այդ նոյն ծածկոյթն է որ հէրին նուիրեց ալպըսին ան շուտով ծածկոյթը կը խլէ առանց լիլին նկատելու եւ կը մտած է կախարդական քիմիական սէրի դեղաջուրին մասին որ թափած էր ծածկոյթին վրայ եւ կը մտած է ուրիշ քիմիական բաներ աւելցնելով իր ձեռքի ծածկոյթին նամակ մը հասցնել իր հօր որ իրենք կախուած են հոկտեմբեր թուականին մէջ եւ պէտք ունին օգնութեան ալպըսին եւ սքորփիուսին ծրագիրը կը յաջողի ու հէրին ռոնը հըրմայոնին ճիննին եւ տրաքոն կը հաւաքուին որպէսզի տղոց փրկեն այդ ժամանակ տրաքոն կը յայտարարէ թէ իր քով կը գտնուի թանկարժէք ժամանակի գործիք մը մնացած ներէ բոլորը մէկ կ երթան հոկտեմբեր թուականին ու կը գտնեն սքորփիուսին եւ ալպըսին եւ ծառի մը ետեւ մնալով կը սպասեն տելֆիին սպասելէ ետք անոնք կը նկատեն թէ տելֆիին նպատակը հէրիին սպաննելը չէ այլ արգիլել ին որ մօտենայ փոթըր ընտանիքին եւ այսպիսով շարունակուի իր չարագործութիւնը ոչ մէկ վնասով անոնք կ որոշեն որ հէրին ծպտուի որպէս ը եւ խաբէ տելֆիին որովհետեւ հէրին եղած է միակը որ տեսած է ի միտքը գիտէ օձի լեզուն եւ հասկցած է անոր ցաւը իր վէրքին միջոցով այսպիսով տելֆին կը խաբուի ու տեսնելով ը կը յայտնուի եւ անոր կը բացատրէ թէ ինք իր եւ պելաթրիքս լէսթրէյնճի զաւակն է եկած ապագայէն որպէսզի անոր զգուշացնէ այսպէս կը խօսին ու ի կերպարը կը սկսի անհետանալ եւ տելֆին կը նկատէ որ ինք խաբուած է եւ այդ հէրի փոթըրն է ոչ իր հայրը անոնք կը կռուին եւ շուտով հէրիին կը միանայ իրեն ընկերները եւ բոլորը մէկ կը բռնեն տելֆիին երբ իսկական ը կը յայտնուի տելֆին կը փորձէ կանչել անոր որպէսզի զգուշացնէ սակայն տրաքոն եւ հըրմայոնին անոր ժամանակի գորիքով կ ուղղարկեն ներկային բոլորը կը մնան անցեալին մէջ եւ հէրին մէկ անգամ եւս կը տեսնէ ինչպէս սպաննեց իր ծնողքը անոնք նաեւ կը տեսնեն հակրիտը որ կ առնէ մէկ տարեկան հէրիին այդ քանդուած տունին մէջէն եւ կը հասցնէ տըրսլիներուն որ բացումն է ին այս բոլորէն ետք անոնք կը վերադառնան ներկայ եւ ին մէջ սքորփիուսը իր յարաբերութիւնը կը զօրացնէ ռոզին հետ իսկ ալպըսը հէրիին հետ միասին կ այցելէ գերեզմանատուն մը ետքը նկատելով որ սետրիք տիկկորիին գերեզմանն է որ հէրին միշտ կ այցելէ որպէսզի ներողութիւն խնդրէ սետրիքէն թատերագրութիւնը կը վերջանայ հէրիին խօսքով որ կ ըսէ կը կարծեմ այս օրը լաւ օր մը պիտի ըլլայ եւ ալպըսին պատասխանով ես ալ նոյնպէս կը կարծեմ դեկտեմբեր թուականին յայտարարուեցաւ թէ հէրի փոթըրի մասին թատրոններ պիտի կատարուին եւ անոնք պիտի սկսին թուականին թատերագիրին հիման վրայ ճոան ռոուլինկին կողմէ հէրի փոթըրի գիրքերը եւ անոր ֆիլմերը շատ մեծ շահ ստեղծեցին մօտ պիլիոն բոլոր աշխարհին շուրջ նաեւ հիմնուեցաւ հէրի փոթըրի զբօսավայրեր օրինակ հէրի փոթըրի կախարդական աշխարհը նաեւ կան շրջապտոյտեր հէրի փոթըրի ֆիլմերու շրջավայրին մէջ ուր բոլորը կրնան այցելել ը կամ կայարանը նոյնիսկ ը եւ հէրի փոթըրի կախարդական խանութները ու գնել իրենց նախասիրած կախարդական փայտիկները կամ ապրանքները յայտարարութեան ժամանակ ճոան բացատրեց թէ թատրոնը նաեւ պիտի խօսի հէրիին չպատմուած մանկութեան մասին որպէս որբ յաջորդ մայիսին ռոուլինկը արդէն իսկ սկսաւ հաստատել իր խումբը այս ծրագրին համար յայտարարութիւնը նշեց տարի ամէնէն առաջին գիրքին որ հրատարակուած էր յունիս թուականին նոյնիսկ որ մի քանի մարդիկ թատերագիրին տեղ ուզեցին ը ըլլայ վէպ կամ թատրոնի տեղ ըլլայ ֆիլմ ճոանը այս մէկը հակաճառեց ըսելով որ թատերագրութիւնը ամէնէն լաւ ընտրութիւնն է ճոան ունկդիրքներուն ըսաւ թէ թատրոնը պիտի ունենայ բոլորովին նոր պատմութիւն մը սեպտեմբեր թուականին ռոուլինկ յայտարարեց որ թատրոնը պիտի ունենայ երկու բաժին եւ թատրոնի երկու բաժինները շարունակական ձեւով նոյն օրուան ընթացքին պիտի կատարուին ը երկու բաժին ունեցող թատրոնը գրուած էր անգլիացի թատերագրին ճաք թրոնին կողմէ հիմնուած ճոան ռոուլինկի եւ ճոն թիֆֆանիի սկզբնական հէրի փոթըրի վիպաշարի պատմութեան վրայ մի քանի կայքէջներ ոչ միայն ճաքին այլ նաեւ ճոանին եւ ճոնին ալ նշեցին թատերագիրները այս թատերագրութեան սակայն յուլիս թուականին թատերագրութեան պաշտօնական կայքէջը եւ ուրիշ կայքէջներ օրինակ յայտարարեցին թէ ճաք թրոնն է միակ գրողը ը արտադրուած է ճոն թիֆֆանիին կողմէ տողերը գրուած են սթիւըն հոկեթթի կողմէ արուեստը կատարուած է քրիսթին ճոնզ կողմէ զգեստերը որոշուած են քաթրինա լինտսէյին կողմէ լուսավառութիւնը կառավարուած է նէյլ ոսթընին կողմէ երաժշտութիւնը կատարուած է իմոկէն հիփի կողմէ եւ ձայնային կարեւորութիւնները կատարուած է կարեթ ֆրային կողմէ նաեւ յատուկ դիտաւորութիւնները կատարուած է ճերեմի չերնիքի կողմէ կախարդական երեւոյթները ճէյմի հարիսոնի կողմէ իսկ երաժշտութեան վերահսկողութիւնը մարթին լուիի կողմէ թատրոնին պաշտօնական բացումը տեղի ունեցաւ յուլիսին եւ որոշուած էր որ շարունակուի մինչեւ սեպտեմբեր համացանցի վրայ տոմսակները վաճառումի պատրաստ եղան հոկտեմբեր թուականէն սկսեալ միայն ժամուայ ընթացքին մօտաւոր տոմսակներ արդէն ծախուեցան համաշխարհային բացումին համար բացումին տոմսակներու գինը կը սկսէր է եւ կը հասնէր մինչեւ ի մի քանի գործակալութիւններ ծախուած տոմսակները կը փորձէին կրկին վաճառել ի եւ այս պատճառով արտադրողները արգիլեցին այս մէկը ու այդ տոմսակները որ կրկին վաճառուած էին իրենց արժէքը կորսնցուցին յուլիս թուականին թատերասրահը սկսաւ տոմսակներու վիճակահանութիւն կատարել ամէն ուրբաթ օրերը ժամը ին անոնք ամէնէն լաւ տեղերը վաճառութեան կը պատրաստեն աժան գիներով օրինակ թատրոնի օրէնքները հանդիսատեսին կը պարտադրեն որ ըլլայ տարեկան եւ վէր թատրոնին երկու բաժինները հրատարակուեցան որպէս թատերագրութիւն մը որ իր մէջը կը պարունակէ առաջին եւ երկրորդ բաժինները առաջին տպագրութիւնը որ կոչուած էր յատուկ փորձարութեան տպագրութիւն որոշուեցաւ որ հրատարակուի յուլիս թուականին որ վիպաշարին մէջ հէրի փոթըրին ծննդեան օրն է ինչպէս նաեւ ճոան ռոուլինկին թատերագրութեան սրբագրութիւնները եւ վերաքննութիւնները սկսան երբ առաջին օրինակը տպագրուեցաւ եւ բարելաւուած օրինակը պիտի հրատարակուի թուականին ըստ ին այս թատերագրութիւնը թուականին ամէնէն շատ ապսպրուած գիրքն էր սկզբնական քննադատութիւնները դրական էին օրինակ ին յօդուածը կոչուած էր թատերագրութիւնը կը ստանայ աստղանի դրական քննադատութիւններ հրատարակչական տնակներէն որ աստղ պարգեւեցին թատերագրութեան եւ ը նաեւ պարգեւեց աստղ բայց ըսաւ թէ սխալներ կան ին խմբագրողը մայքըլ պիլինկթընը պարգեւեց աստղեր բոլորը նաեւ սիրեցին պոյլին որ խաղցաւ սքորփիուս մալֆոյին դերը ըսելով թէ իրեն կատարողութիւնը ամենէն յատուկն էր եւ պոյլին դերը դարձած էր ժողովուրդին նախասիրածը նաեւ թատերագրութիւնը թուականի գիրքի մրցաշխարքի նշանակուած էր իսկ միացեալ թագաւորութեաւն մէջ առաջին շաբթուայ ընթացքին վաճառուեցաւ օրինակ ճոան ռոուլինկի հէրի փոթըրի վիպաշարի եօթերորդ եւ վերջին գիրքն է այդ եղաւ ամենաշատ եւ արագ վաճառուած գիրքը եւ այս շարունակուեցաւ մինչեւ թուական ծախուեցաւ միլիոն օրինակ միայն առաջին ժամուայ ընթացքին որմէ միլիոնը միայն վաճառուեցաւ ամերիկեան միացեալ նահանգներուն եւ միացյալ թագաւորութեան մէջ իսկ ը նաեւ մրցանիշը կոտրած է միլիոն օրինակով առաջին օրուայ ընթացքին ը թարգմանուած է աւելի քան լեզուներու վէպի գլխաւոր նիւթն է մահը եւ քննադատները զայն կը բաղդատեն քրիստոնէական այլաբանութեան հետ թուականին գիրքը յաղթած է մրցականակը եւ ամերիկեան գրադարանային միութեան կողմէ անուանուած է լաւագոյն գիրք երիտասարդ չափահասներու համար ճոան ռոուլինկ այս գիրք գրելու աշխատանքը աւարտած է յունուար թուականին հիւրանոցին մէջ էտինպըրկ անգլիոյ մէջ յայտարարուած էր որ գիրքը պիտի հրատարակուի յուլիս թուականին ժամ ին բայց գիրքի վաճառքէն օր առաջ համացանցէն յայտնուեցան նկարներ եւ օրինակներ որոնք եօթերորդ գիրքի ամերիկեան խմբագրութեան էջերնէին բայց կեղծուած չէին քիչ ժամանակ մը ետք այս գիրքը թարգմանուեցաւ տարբեր լեզուներու աւելի ուշ ժամանակ մը ետք հստակացաւ որ արտաքին յղումին յանձաւորն էր խանութն էր որ խախտելով գիրքի վաճառքի կանոնները ուղարկեց գրեթէ օրինակ յաճախորդներուն մինչեւ սահմանուած օրինաւոր գիրքի վաճառքի ժամանակը վաճառքի օրը միացեալ նահանգներուն մէջ վաճառուեցաւ միլիոն օրինակ աւելի քան գիրք մէկ վայրկեանի ընթացքին միացեալ թագաւորութեան մէջ միլիոն օրինակ գիրքին անունը հեղինակը ճոն յայտնած է դեկտեմբեր թուականին իր պաշտօնական կայքէջին վրայ նոյն օրը անուանումը հրապարակուած է հրատարկչութեան կայքին վրայ քանի որ բառը անգլերէնով մի քանի իմաստ ունի թարգմանիչները ունեցածեն վէճեր թէ ինչպէս է պէտք այն ճիշդ թարգմանել գիրքի լոյս տեսնելէն օրեր առաջ ճոն հրապարակած է գիրքի անուանումին իմաստը որն էր ճիշդ թարգմանութեան համար այն լեզուներէն որոնք կարող չեն արտայայտել բառակապակցութեան իմաստը նախորդ վեց վէպերուն մէջ հէրի փոթըրը պայքարած է դժուարութիւններու դէմ ըլլալով յայնտի հրաշագործ երբ հէրին փոքր էր ը հզօր չար կախարդը սպանած է հէրիի ծնողները բայց ետքը ապարդիւն փորձած է սպանել հէրիին ու տկարանալով հեռացած է հէրին անմիջապէս դարձած է նշանաւոր եւ խնամքի յանձնուած է իր ոչ կախարդական բարեկամներուն մօրաքոյր փեթունիային եւ անոր ամուսին վերնոնին ը որ առաջին վէպն է հէրին տարեկանին կը մտնէ հրաշագործութեան աշխարհ եւ կ ընդունուի կախարդութեան դպրոցը հէրին կ ընկերանայ ռոն ուիզլիի եւ հըրմայոնի կրէյնճրի հետ ան կը կռուի ի հետ մի քանի անգամ դպրոցին մէջ քանի որ չար կախարդը կը ցանկար վերականգնել իր ֆիզիքական կերպարը վէպին մէջ հէրին կը մասնակցի վտանգաւոր մրցումի մը վէպին մէջ ան եւ իր ընկերները նորէն կը հանդիպին ին այս անգամ արդէն իր մութ վհուկներու եւ կախարդներու խումբի ներուն հետ եւ անոնց կը յաղթեն վէպին մէջ հէրին կը բացայայտէ ի ներուն մասին անոնք առարկաներ են որոնց մէջ տեղադրուած է մարդու հոգին եւ այն ժամանակ երբ մարդուն մարմինը կը մահանայ հոգիէն մաս մը կ ապրի այդ առարկաներուն մէջ եւ անձը կարող է յարութիւն առնել ը ոչնչացած մարմինով կախարդը կ ապրի կէս կեանքով առանց մարմնական կառուցուածքի երկու ները արդէն ոչնչացուած էին մէկը հէրիի կողմէն գաղտնի սենեակին մէջ միւսը ի կողմէն ները բացայայտելու եւ ոչնչացնելու առաքելութիւնէն վերադառնալէն յետոյ ը կը սպանուի ի կողմէն գիրքի վերջաւորութեան հէրին կը որոշէ դպրոցը լքել եւ գտնել ու ոչնչացնել չորս ները որ վերջնականապէս կրնայ սպանել չար կախարդ ին հետեւելով ի մահուան ը կը շարունակէ ձեռք բերել աջակցութիւն եւ մեծցնել իր հզօրութիւնը պէտք է հէրին ամբողջացնէր իր տարեկանը երբ մօրաքրոջ խնամակալութիւնէն դուրս գար նախքան այդ տեղի ունենար փիւնիկի միաբանութեան անդամները հէրիին կը տեղափոխեն ապահով տեղ մը օգտագործելով թոյնը որ պէտք է անոր պաշտպանէր ներու յարձակումէն անոնք իսկապէս անմիջապէս կը յարձակին եւ անդամէն մէկը կը սպանուի իսկ ճորճ ուիզլիին ականջը կը վիրաւորուի բայց միւսները ապահով կը հասնին երթալու փոխարէն ռոնն ու հըրմայոնին կը որոշեն ընկերակցիլ հէրիին ի սկսած առաքելութիւնը աւարտելու համար որսալու եւ ոչնչացնելու ի ները որոնցմէ մնացած էր միայն չորս հատ անոնք քիչ գիտելիքներ ունէին ներու մասին բացի որ մէկը կը գտնուէր ի համահիմնադիր սալազր սլիզերինի մօտ մէկը հաւանաբար գաւաթ մըն էր որ տէրը հելկա հաֆըլփաֆն էր երրորդը կարող էր ըլլալ ռոենա ռաւենքլոյի հետ իսկ չորրորդը կարող էր ըլլալ նակինին ի օձը նախքան իրենց երկար ճանապարհը անոնք կ երթան ռոնի եղբայրի պիլլի հարսանիքին ֆլիւրի հետ բայց ները կը յարձակին հարսանիքի ժամանակ իսկ հէրին ռոնն ու հըրմայոնին հազիւ կը փրկեն իրենց կեանքը անոնք կը մնան սիրիուս պլաքի ընտանիքի տան մէջ լոնտոն ետքը անոնք կը ներխուժեն կախարդութեան նախարարութիւն եւ կը գողնան վզնոցը որ մըն էր բայց չ ունէին միջոց մը որ այդ ոչնչացնէին իսկ այդ վզնոցը ունի վատ ազդեցութիւն եւ լարուածութեան պատճառով ռոնը կը լքէ հէրիին եւ հըրմայոնիին հէրին եւ հըրմայոնին կը շարունակեն առաքելութիւնը անոնք կը գիտնան աւելի ի անցեալի մասին հէրին եւ հըրմայոնին կ երթան հէրիի ծննդավայրը եւ անոր ծնողներուն մահուան վայրը այնտեղ անոնք կը հանդիպին ծեր կախարդուհի պաթիլտա պեկշոթին կը հետեւին անոր բայց այդ ի ծուղակնէր իսկ ատի պաթիտային մահացած մարմինն էր որուն տակ քօղարկուած էր ի օձը օձը կը փորձէ հէրիին փռնել մինչեւ ի գալը բայց հէրիին եւ հըրմայոնին կը յաջողին եւ կը հեռանան իսկ երբ կը պայքարէին օձին հետ հէրիի կախարդական փայտիկը կը կոտրուի գիշերը մը հէրին կը տեսնէ որ անոր կը տանի սառած լիճի մօտ որուն յատակին կը գտնուի ի թուրը հէրին կը նետուի լիճին մէջ բայց իր վզնոցի ը կը սկսի խեղդել իրեն յանկարծակի կը յայտնուի ռոնը ու կը փրկէ հէրիին եւ թուրը լիճէն դուրս կը հանէ ռոնը կը ոչնչացնէ վզնոցը թուրով ի կախարդանքը կը փորձէ ճնշել ռոնի կամքը պատրանքներով այս ամէնէն յետոյ ռոնը կը պատմէ որ գացած էր պիլլի եւ ֆլիւրի տունը բայց յետոյ խղճի խայթ կը զգայ իր հեռանալուն համար եւ շուտով կը բացայայտէ որ ի տուած գործիքը ցոյց կ ուտայ իրեն հէրիի եւ հըրմայոնիին գտնուած վայրը հըրմայոնին ի տուած հեքիաթներու գիրքին մէջ կը նկատէ պատկեր մը եւ կ որոշէ այս մէկին մասին խօսիլ լաւկուտի հետ իրենց առաքելութեան ժամանակ ը կը փնտռէ ամենազօրաւոր կախարդական փայտիկը այդ նպատակով ան կը գտնուի կրեկորովիչի կախարդական փայտիկներու տունին մէջ եւ կը հասկնայ որ փայտիկը կը պատկանի ին զենեֆիլիւս լաւկուտը հէրիին ռոնին եւ հըրմայոնիին տեղեկութիւն կ ուտայ մահուան պարգեւներու մասին յետոյ հըրմայոնին կը պատմէ հեքիաթ մը երեք եղբայրներու մասին որոնք կը հանդիպին մահուան եւ ասոր որպէս պարգեւ կը ստանան երեք հզօր առարկաներ անպարտելի կախարդական փայտիկ քար որ կը վերակենդանացն է մահացածները եւ կատարեալ անտեսանելի թիկնոց ըստ նկարագրութեան այդ թիկնոցը կը պատկանէր հէրիին նշանը գիրքին մէջ կը խորհրդանշէ մահուան պարգեւները եռանկիւնը թիկնոցը անոր մէջ ներգծած շրջանը քարը իսկ ուղղահայեաց գիծը կախարդական փայտիկը աշխարհի շուրջ բոլոր գրեթէ բոլոր կախարդները չէին հաւատար երեք եղբայրներու հեքիաթին մասին զենեֆիլիւս կը որոշէ որ հէրիին մատնէ որովհետեւ ները ձերբակալած են իր աղջկան լունային բայց ռոնը հէրին եւ հըրմայոնին յաջողեցան ազատիլ ներու ձեռքէն օր մը խումբ մը ի հետեւողներէն կը գտնեն հէրիին հըրմայոնիին եւ ռոնին ու անոնց կը տանին դէպի մալֆոյներու առանձնատունը պելաթրիքս լէսթրէյճը իմանալով այդ թուրին մասին որ կը գտնուի հէրիին եւ իր ընկերներուն մօտ ան սարսափի մէջ կը գտնուի եւ հըրմայոնիին անէծքներով կը չարչար է որպէսզի գիտնայ թէ որտեղէն անոնք գտած են թուրը պելաթրիքսը վստահ է որ թուրը անոնք գողցած են իր գանձարանէն կրինկոթ պանքէն այս ընթացքին հէրին եւ ռոնը կը գտնուին նկուղին մէջ եւ հոն կը գտնեն օլիւանտըրի եւ լունա լաւկուտին երբ հէրիին կը հանեն դուրս հարցաքննութեան համար ան կը խաբէ իրենց եւ կ ըսէ թէ թուրը կեղծ է յանկարծակի կը յայտնուի տոպին ու լունային եւ օլիւանըրի կը տեղափոխէ պիլլի եւ ֆլիւրի տունը աղմուկը լսելով փիթըր փէթիկրիւն կ ուգայ եւ հէրին անոր կը յիշեցնէ թէ ինչպէս ան փրկեց իր կեանքը եւ փիթըր իր արծաթ ձեռքով կը սկսի խեղդել ինքզինք իր ցուցաբերած թուլութեան համար ու կը մահանայ հէրին ռոնը եւ տոպին կ օգնեն հըրմայոնիին իսկ անոնց փախչելու ժամանակ պելաթրիքս կը նետէ դանակ մը ու տոպին կը մահանայ հէրին կը փախցնէ տրաքոյի կախարդական փայտիկը բիլլի եւ ֆլեուրի տանը հարրին օլիւանդերին հարցեր է տալիս տանտրուենու փայտիկի մասին պարզւում է որ գրին դէ վալդը գողացել է այն գրեգորիւիչից իսկ դամբլդորը յաղթել է գրին դէ վալդին այսինքն տանտրուենու փայտիկը դամբլդորի փայտիկն է եւ այն թաղուած է նրա հետ միասին հարրին մտնում է վոլան դէ մորտի գիտակցութեան մէջ եւ տենում է թէ ինչպէս է նա ներխուժում դամբլդորի գէրեզման եւ գողանում փայտիկը հարրին որոշում է ոչ թէ հաւաքել մահուան պարգեւները այլ կենտրոնանալ հորկրուքսները գտնելու եւ վերացնելու վրայ ինչպէս ասել էր դամբլդորը քանի որ պելաթրիքսը սարսափած էր որ օտարները ներխուժածեն իր գանձարանը հէրին կը մտածէ որ ներէն մէկը կարող է այնտեղ ըլլալ անոնք ի օգնութեամբ ծրագիր մը կը մշակեն պանքը կողոպուտելու համար ասոր համար ը կը պահանջէ ի թուրը անոնք կը ներխուժեն պելաթրիքսի սենեակը եւ կը գողնան բաժակ մը ը կը փախչի թուրով իսկ հէրին ռոնը եւ հըրմայոնին կ ազատին թիկնապահներէն թռչելով վիշապին վրայ կը հասկնայ որ իր ները վտանգի տակ են եւ կ որոշէ ստուգել անոնք հէրին ալ նոյն ժամանակ կը գիտնայ որ ներէն մէկը կը գտնուի ի մէջ երեք ընկերները կը յայտնուին ի եղբոր օգնութեամբ ապըլֆորթ հէրին շատ բաներ կը պատմէ ի անցեալին մասին ու ան կը գիտնայ իրենց հիւանդ քրոջ մասին հէրին նաեւ կը գիտնայ որ դպրոցին մէջ պայքար կ ընթանայ աշակերտներուն եւ ներուն միջեւ աշակերտներուն մեծ մասը որ կը մասնակցին այս պայքարին ի բանակի անդամները եւ անոնք կը պահպանուին պահանջներու սենեակին մէջ հէրին պէտք է գտնէ առարկայ մը որ պէտք է ըլլայ աշակերտները կ առաջարկեն անոր օգնել հէրին իր ուսոցչուհիէն կը խնդր որ մի քանի ժամ պահէն ին որպէսզի ինքը գտնէ ը ները կը մտնեն ի գլխաւորութեամբ անոնք կը պահանջեն հէրիին եւ կը խոստանան որ ուրիշ մէկուն վնաս չհասցնեն ուսուցիչները կը կազմակերպեն աշակերտներու տեղափոխումը ապահով տեղ մը չափահասները կրնային մնալ եթէ կ ուզէին կռուիլ կը մասնակցին նաեւ փիւնիկի միաբանութեան անդամները եւ կռիւը կը սկսի ներու կողմէն կը կռուէին նաեւ սարդերը եւ հսկաները դպրոցը կը պաշտպանեն ուսանողները ուսուցիչները փիւնիկի միաբանութիւնը դպրոցի կախարդուած արձանները մի քանի այլ կախարդներ եւ հսկաներ այդ ընթացքին հէրին կը գիտնայ որ յաջորդ ը կը գտնուի մոխրագոյն տիկնոջ քով որ ը պատանի եղած ժամանակը այն գողցած է իրմէ եւ օգտագործած է որպէս հէրին կը յիշէ որ այդ թագը տեսած է պահանջներու սենեակին մէջ ռոնը եւ հըրմայոնին կ երթան գաղտնի սենեակ կը գտնեն պասիլիք օձի ժանիքը եւ այդ միջոցով կը ոչնչացնեն բաժակը որ էր անոնք կը վազեն դէպի պահանջներու սենեակ ուր կը տեսնեն մալֆոյին քրապին եւ կոյլին քրապը կ օգտագործէ դժոխային կրակի կախարդանքը եւ ինքնալ վնասուելով կը մահանայ բայց հէրին եւ ռոնը կը փրկեն մալֆոյին եւ կոյլին կախարդական կրակը կը ոչնչացնէ թագը եւ ահա կ անհետանայ ուրիշ մը հետոյ հէրին ռոնը եւ հըրմայոնին կ երթան խրճիթ որտեղ կը լսեն թէ ինչպէս ը կը հրամայէ իր օձին սպանել սնէյփին քանի որ ան կը կարծէ թէ սնէյփն է այդ ամենազօրաւոր փայտիկի իրական տէրը սնէյփը սպանած էր ին ուրեմն կախարդական փայտիկը կը պատկանի սնէյփին սնեյփը մահանալէն առաջ հէրիին կ ուտայ իր յիշողութիւններէն մաս մը հէրին կը տեսնէ սնեյփի յիշողութիւնները եւ կը գիտնայ թէ սնէյփը մինչեւ վերջ հաւատարիմ եղած է ին քանի որ մանուկ հասակին սիրած է հէրիի մօրը լիլի էվանզին ը սպանած է լիլիին եւ սնէյփը անցած է ի կողմը խնդրած է սնէյփէն որ սպաննէ անոր որովհետեւ ան արդէն կը մահանար եւ հիւանդ էր ու որպէսզի փրկուի տանջանքներէն հէրին նաեւ կը գիտնայ որ եօթերորդ ը ինքն է եւ մինչեւ հէրին չմահանայ ը կարելի չէ մահանայ հէրին պատրաստ էր զոհել իր կեաքնը եւ կը խնդրէր նեւիլէն ի օձը սպաննէ նակինին հետոյ հէրին կ երթայ արգիլուած անտառ որտեղ կը գտնուի ը տեսնելով հէրիին կը գործածէ մահացու կախարդանքը որ հէրիին սպաննէ բայց ան մահանալու տեղ կը յայտնուի տարօրինակ վայրի մը մէջ որ զինք կը յիշեցնէր այն կայարանին որ քեզ կը հասցնէ յանկարծ կը յայտնուի ը ու կը բացատրէ որ հէրին չէ մահացած քանի որ ի հոգիին մէկ մասը ոչնչացած է անոր կողմէն այդ մահացու կախարդանքով հէրին նորէն ուշքի կ ուգայ անտառին մէջ բայց մահացած կը ձեւանայ ը կը հրամայէ նարսիսա մալֆոյին ստուգել թէ ողջ է արդեօք հէրին ան կը զգայ որ հէրին ողջ է բայց կը խաբէ ին ըսելով որ ան մահացած է ը եւ ները կ երթան հակրիտը շալկած հէրիին նեւիլը կը յարձակի ի օձին նակինիին վրայ եւ կը գլխատէ զայն պայքարը կը շարունակուի հիմա բոլոր ները վերացուած են հէրին կը բացայայտէ որ չէ մահացած եւ աստիճանաբար ների կը սկսին պարտուիլ պայքարին մոլլի ուիզլին ռոնին մայրը կը սպաննէ պելաթրիքսին հէրին կը բացատրէ որ ամենազօրաւոր փայտիկի իրական տէրը սնէյփը չէ այլ մալֆոյը քանի որ ան է որ զինաթափած է ին եւ քանի որ հէրին ալ յետոյ զինաթափած է մալֆոյին ուրեմն փայտիկի տէրը ինքն է ը կը փորձէ հէրիին սպաննել ամենազօրաւոր փայտիկով բայց փայտիկը կը հրաժարի սպաննել իր տիրոջը եւ կը մահանայ հէրին կ որոշէ այդ փայտիկը ձգել ի գերեզմանին մէջ եւ չփնտրել վերակենդանացնող քարը ան կը հրաժարի մահուան պարգեւներէն եւ անոնցմէ կը ձգէ միայն իր թիկնոցը տասնինը տարի ետք ծնողները երեխաներուն կը հասցնեն ճինին եւ հէրին ունին երեք զաւակներ ճեյմզ սիրիուս փոթըր ալպըւս սեւերուս փոթըր եւ լիլի լունա փոթըր ռոնը եւ հըրմայոնին ունին երկու զաւակներ ռոզա եւ հիուկօ երկու ընտանիքները կը հանդիպին կայարանին մէջ լիլին դեռ փոքր է եւ չ երթար ալպըսը առաջին անգամն է կ երթայ իսկ ճեյմզ արդէն հոն կ ուսանի ալպըսը կը վախնայ որ ան անցնի տնակի շարքերուն բայց հէրին կը պատմէ անոր իր ճանչցած ամենախիզախ մարդուն մասին սնէյփը որ մաս կազմած է ի կայարանին մէջ անոնք կը նկատեն տրաքօ մալֆոյին իր կնոջ եւ տղուն սքորփիոսի հետ տրաքոն կը նկատէ հէրիին կը բարեւէ եւ կ երթայ ձայնային գիրքը լոյս է տեսած է յուլիս թուականին միաժամանակ միացեալ թագավորութեան եւ միացեալ նահանգներուն մէջ մթ ի տարբերակոը կը տեւէ ժամ սթիւըն ֆրայի ձայնով ամերիկեան տարբերակը կը տեւէ ժամ ճիմ տէյլի ձայնով երկուքը ունին տարբեր եւ տարբերակելի բնոյթի ձայներ իր աշխատանքին համար ճիմ շահած է կրեմմի մրցանակաբաշխութիւն որպէս լաւագոյն խօսքի ալպոմ երեխաներու համար ը րդ գիրքն է հէրի փոթըրի վիպաշարի շարքին գրուած ճոան ռոուլինկի կողմէ հրակարակուած է յուլիս թուականին ֆիլմը բեմադրուած է տէյվիտ եթսի կողմէ գրողն է սթիւ քլովսը արտադրիչներն են տէյվիտ հեյմանը տէյվիտ արոնը եւ ճոան ռոուլինկը գիրքը հրատարակուած է ի կողմէ իսկ անոր ֆիլմը հրատարակուած է նոյեմբեր թուականին վերջին երեք գիրքերուն մէջ հէրի փոթըրը կը չարչարուի ապրելով իր մօրաքրոջ եւ իր ամուսինին եւ տղուն հետ որովհետեւ անոնք չեն սիրեր իրեն գիրքը կը սկսի երբ հէրին երազ մը կը տեսնէ որ ը անմեղ մարդու մը կը մեռցնէ ու ան սարսափով ու իր վէրքի ցաւով կ արթննայ հէրին ամառը կը մնայ իր ընկերոջ ռոնալտ ուիզլիին տունը եւ անոնք հոգ կը տանին անոր եւ հըրմայոնի կրէյնճըրին մի քանի օր ետք անոնք կ երթան կախարդներու համաշխարհային խաղին ու կը ծանօթանան տիկորի ընտանիքին խաղէն ետք ի հետեգորդներէն մէկը կը յարձակի այդ վայրին վրայ եւ առաջին անգամ ըլլալով տարուայ մէջ կը յայտնուի մահուան նշանը երկնքին մէջ կախարդական նախարարները կ ըսեն թէ այս ուինքիին յանձանքն է եւ ինք հէրիին կախարդական փայտիկը գողնալով այս մէկը կատարեց երբ անոնք կը վերադառնան ը կը յայտարարէ թէ ալասթոր մուտին պիտի ըլլայ իրենց պաշտպանութեան պարոնը նաեւ ի մէջ այս տարի տեղի պիտի ունենայ ի խաղերը եւ ուրիշ դպրոցներէ մարդիկ մաս պիտի կազմեն այս խաղերուն եւ յաղթողը պիտի շահի մեծ գումար բայց միայն անոնք որոնք տարեկանը ամբողջացուցած են կրնան մասնակցիլ այս վտանգաւոր մրցումին առաջին անգամ ըլլալով տարուայ մէջ այս մրցումը կը կատարուի նորէն որովհետեւ շատ վտանգաւոր է մի քանի օր ետք հրէ գաւաթը պիտի ընտրէ աշակերտներ սետրիք տիկորի էն վիքթոդ քրամը էն եւ ֆլիւր տելաքոր էն բայց առաջին անգամ ըլլալով գաւաթը չորրորդ անուն մե կը ներկայացնէ եւ այդ հէրիին անունն է ռոնը կը նախանձի հէրիէն եւ իր հետ չխօսիր առաջին մրցաշարքը կ ըլլայ վիշապներու հետ կռուիլ եւ հէրին ատոր մէջ կը յաջողի իսկ յաջորդ մրցումի պատասխանը կը գտնուէր ոսկէգոյն հաւկիթի մը մէջ եւ սետրիք կ օգնէ հէրիին որ գտնէ պատասխանը ֆլիւրը կը ձախողի այս երկրորդ մրցումին իսկ վերջին մրցումը որ ամէնէն դժուար եւ վտանգաւորն է տեղի կ ունենայ պարտէզի մը մէջ որ կախարդուած է եւ դժուարութիւններ ունի բոլորը կը մտնեն հոն եւ կը սկսին մրցիլ թէ ով աւելի շուտ պիտի հասնի բաժակին ֆլիւրը եւ քրամը կը վիրաւորուին եւ խաղէն դուրս կ ելլեն սետրիքը եւ հէրին նոյն ժամանակ կը հասնին բաժակին եւ միասին կը բռնեն այդ բայց փոխարէն բաժակը իրենց վերադառձնելու անոնք կը հասնին գերազմանատուն մը հոն կը յայտնուի փիթըր փեթիկրիւն եւ կը սպաննէ սետրիքին եւ որպէս գերի հէրին կը պահէ ու անոր արիւնը առնելով իր ձեռքը կամաւոր ձեւով կոտրելով եւ ի հօր ոսկորը իր գերազմանատունէն առնելով վերածնունդ կ ունենայ ան կը կանչէ իր հետեւորդները ները ու բոլորը մէկ կը կռուին հէրիին դէմ հէրիին եւ ին կախարդական փայտիկները իրարու հետ կը կապուին եւ հէրին կը տեսնէ իր մայրը հայրը եւ սետրիքը որ կ օգնեն իրեն երբ կախարդական փայտիկներու կապը կը ջնջուի հէրին սետրիքին մարմինը առնելով կը վազէ դէպի բաժակը ու այդ բռնելով կը վերադառնան երբ անոնք կը հասնին մուտին հէրիին կը տանի իր սենեակը եւ կը յայտնուի որ մուտին ի հետեւողներէն մէկն է եւ ծպտուած է ինքն էր որ այս բոլոր ծուղակը ստեղծեց որպէսզի ունենայ վերածնունդ հէրին կը կոչուի այդ խաղերուն յաղթողը եւ իրեն կը պարգետրուի մեծ գումար մը հէրին կը մերժէ եւ կը փորձէ անոնք տալ սետրիքի ընտանիքին եւ երբ անոնք ալ կը մերժեն դրամը կը փոխանձէ ֆրետ եւ ճորճին որոնք կը ծիծաղի խանութ մը կը բանան եւ մեծ շահ կը ստեղծեն իրենց ընտանիքին իսկ ամառը հէրին կը վերադառնայ իր մօրաքրող տունը ը ճոան ռոուլինկի հեղինակած հէրի փոթըր վիպաշարի րդ գիրքն է գիրքին մէջ կը նկարագրուի ի մէջ ուսանելու րդ տարին գիրքը լոյս է տեսած է յուլիս թուականին անգլերէնով անգլիոյ մէջ տարբեր իրադարձութիւններ տեղի կ ունենան որոնք կ ընդգրկեն նաեւ ները այսինքն ոչ կախարդ բնակչութիւնը կախարդներուն նախարար քոռնելիուս ֆաճը կը հանդիպի ներու նախարարին հետ եւ անոր կը բացատրէ որ կախարդներու երկրորդ պատերազմի պատճառը ի վերածնունդն էր սեւերիւս սնէյփը որ փիւնիկի միաբանութեան անդամ էր կը հանդիպի տրաքոյի մօր նարսիսա մալֆոյի եւ անոր քրոջ պելաթրիքս լէսթէյնճի հետ ու անոնք կը կատարեն անխախտելի երդումը որ այն է թէ սնէյփը պէտք է պաշտպան է նարսիսայի տղուն տրաքոյին ը հէրիին կը տանի սլըկհորնի տունը որ առաջ ուսուցիչ եղած էր ի մէջ եւ կը պնդէ վերադառնալ դասաւանդելու հէրիին ետքը կը տանի ուիզլիի ապահով տունը որտեղ հըրմայոնին արդէն հասած էր յաջորդ առաւօտեան անոնք կը ստանան իրենց արդիւնքները եւ դպրոցը կը տրամադրէ իրենց գիրքերու ցանկը աշակերտները կը վերադառնան դպրոց ու ը կը յայտարարէ որ սնէյփը պէտք է դասաւանդէ պաշտպանութիւն գէշ կախարդութեան դէմ իսկ սլակհորնը պիտի շարունակէ իր դիրքը հաւատալով որ հէրին կարողութիւնե ունի ուսումնասիրելու ի անցեալը ը կը պատրաստէ յատուկ հանդիպումներ հէրիին հետ այսպիսով հէրին կը սորվի ի ընտանիքին մասին եւ կ ուսումնասիրէ անոր ամբողջ կեանքը կը բացատրէ որ ռիտլի օրագիրը հէրին գտաւ գաղտնի սենեակին մէջ արդէն քանդուած է ի թաղումէն յետոյ հէրին կը խզէ իր յարաբերութիւնները ճինիի հետ որպէսզի երթայ եւ գտնէ ներ հէրին ռոնը եւ հըրմայոնին կ որոշեն չվերադառնալ եւ անոր փոխարէն սկսին իրենց երկար ճանապարհը ները գտնելու գիրքի վերաբերեալ քննադատութիւնները գրեթէ դրականէին շաբաթաթերթին մէջ աշխատող լիզըլ շիլինկըրը գնահատած է գիրքի տարատեսակ թեմաները եւ անսպասելի վերջաբանը ան գիրքը կը համարէ շատ լաւ նիւթին կողմէ եւ ոչ այդքան լեզուին կողմէ յաղթած է շարք մը մրցանակներ այդ թուականին եւ թուականի կայացած տարուայ անգլիական գիրքի մրցանակին եւ թուականի արքայական մրցանակը տարեկան երեխաներու համար գիրքերու մրցանակը միացեալ թագաւորութեան մէջ ամն ուն մէջ ամերիկեան գրադարաններու ըներութիւնը անուանած է գիրքը թուականի լաւագոյն գիրքերէն մէկը չափահասներու համար այն յաղթած է թուականի մրցանակաբաշխութիւնը երեխաներու համար տարուայ լաւագոյն գիրք անուանակարգին մէջ ըլլալով գիրքի հրատարակութենէն առաջ միլիոն պատուերներ ապսպրուած են գիրքին կայքէջէն մրցանիշը կոտրելով նախորդ մրցանիշը գիրքը միլիոն պատուերներով տպագրման ծաւալը հասած է միլիոնի հրատարակութեան առաջին ժամերու ընթացքին գիրքը ունեցած է միլիոն կրկնօրինակ ամբողջ աշխարհին շուրջ միլիոն միացեալ թագաւորութեան մէջ եւ մօտ միլիոն ամերիկայի միացեալ նահանգներուն մէջ առաջին շաբաթուայ ընթացքին վաճառուած է միլիոն գիրք ամերիկեան ձայնային գիրքը որ կը կարդայ ճիմ դէյլը մրցանիշը կոտրած է եւ ունեցած է մօտ վաճառք օրուայ ընթացքին լոյս տեսած է միաժամանակ միացեալ թագաւորութեան ամն ուն աւստրալիոյ նիւ զիլանտի եւ հարաւային ափրիկէի մէջ այն թարգմանուած է լեզուներու ձեռագրի մեծ գաղտնիութեան պատճառով թարգմանիչները չսկսան գիրքի թարգմանութիւնը մինչեւ անգլերէն օրինակի հրատարակութեան օրը գերմանիոյ մէջ թարգմանիչներու խումբ մը աւարտեց գիրքի թարգմանութիւնը համացանցի հրապարակութենէն երկու օր վերջ մեծ պրիթանիոյ մէջ յուլիս թուականի հրատարակութենէն յետոյ ը լոյս տեսաւ թերթերուն մէջ հատուածներով երկու օր ետք յուլիս ին քանատայի եւ ամն ուն մէջ տպագրուեցան սկզբնական միլիոն օրինակ գիրքի հիման վրայ նկարահանուած ֆիլմը նախատեսուած էր որ լոյս տեսնէ նոյեմբեր թուականին սակայն փոխուեցաւ հրատարակուելով յուլիս թուականին ֆիլմի բեմադրիչը տէյուիտ եթսն էր իսկ արտադրիչներն են տէյուիտ հեյմանը տէյուիտ արոնը եւ ճոան ռոուլինկը ֆիլմը մուտք ունեցաւ մօտ միլիոն տոլար շահ որ դարձաւ երկրորդ ամենատարածուած ֆիլմը ը արժանացաւ նաեւ լաւագոյն երկրի արտադրութեան մրցանակին ը հէրի փոթըր վիպաշարի րդ վէպն է գրուած ճոան ռոուլինկի կողմէ այն կը պատմէ հէրի փոթըրի պայքարը դպրոցին մէջ իր րդ տարուայ ուսումը ի վերադարձը քննութիւնները եւ կախարդաներու նախարարութիւնը վէպը հրատարակուած է յունիս թուականին ի կողմէն մեծ պրիթանիոյ մէջ հրատարակման առաջին ժամերու ընթացքին գիրքը վաճառուած է միլիոն օրինակով այս հէրի փոթըր վիպաշարի ամենաերկար գիրքն է ը յաղթած է շարք մրցանակներ ան համարուած է թուականին ամերիկեան գրադարանի միութեան ամենալաւ գիրքը երիտասարդներու համար գիրքի հիման վրայ նաեւ նկարահանուած է անոր ֆիլմ որ հրատարակուած է թուականին եւ տեսախաղ ի կողմէն ամառը երբ հէրին կը մնար իր մօրաքոյրին փեթունիա եւ անոր ամուսինին ու զաւակին վերնոն ու տատլիին հետ հէրին ու տատլին կը հալածուին երկու ներու կողմէ եւ հետեւաբար հէրիին պաշտպանելու համար ինքն իրեն ու տատլիին կը դիմէ կախարդութեան եւ այս պատճառով ու ըլլալով անչափահաս ան հարցաքննութեան կը կանչուի կախարդութեան նախարարութեան կողմէ բայց կ օգնէ իրեն եւ հէրին կը պատրաստուի վերադառնալ ի մէջ հէրին կը գիտնայ որ տոլորես ամպրիճը պիտի ըլլայ իրենց պաշտպանութեան դասընթացքի նոր ուսուցիչը հէրին եւ ամպրիճը կը վիճաբանին որովհետեւ ան ինչպէս ֆաճը կը հրաժարի հաւատալ որ ը վերադարձած է ան կը պատժէ հէրիին իր ըմբոստ պոռթկումներուն համար եւ կը ստիպէ անոր գրել պէտք չէ սուտեր խօսիմ թուղթի մը վրայ իսկ երբ կը սկսի գրելու այդ նոյն տողերը կ արձանագրուին իր ձեռքին վրայ որպէս վէրքեր ան ամպրիճը նաեւ կը հրաժարի աշակերտներուն սորվեցնել թէ ինչպէս կը կատարեն պաշտպանողական կախարդանքներ այդ ժամանակ հակրիտը դեռ չէր վերադարձած իր գաղտնի առաքելութիւնէն որ պատուիրածէր ը նախորդ գիրքի վերջաւորութեան մինչեւ իր վերադարձը հէրին ռոնը եւ հըրմայոնին կը գիտնան իր առաքելութեան մասին որ անյաջող էր գիշեր մը հէրին երած մը կը տեսնէ ի օձին մասին նակինին կը տեսնէ թէ նակինին կը յարձակ ռոնի հօր արթուր ուիսլիի վրայ հէրին կը տեղեկացնէ փրոֆեսոր մաքկոնակալին եւ ին ը դասեր կը կազմակերպէ հէրիին համար փրոֆեսոր սնէյփին հետ որ հէրին սորվի իր միտքը պաշտպանել ի ապագայ յարձակումներէն երբ քննութիւններու վերջին օրն էր ի մէջ հէրին նորէն երած մը կը տեսնէ որ իր կնքահայրը սիրիուսը կը չարչարուի ի կողմէն եւ ան կ ուզէ երթալ ու անոր ազատել եւ կը փորձէ գաղտնօրէն կապ հաստատել սիրիւսին հետ որ գոտնայ եթէ ան իսկապէս ին քովն է բայց ամպրիճ կը գտնէ հէրիին եւ իր ընկերներուն լունան ճինին եւ նեւիլը կը միանան երեք ընկերներուն եւ բոլոր վեցը կը թռչին թեսթրալներու մօտ ակնկալելով գտնել եւ ազատել սիրիուսին հէրին կը գիտնայ որ ները եւ ը կը գտնուին կախարդութեան նախարարութեան մէջ եւ կը ցանկան գտնել ապակիէ գնդակը որ կը վերաբերի ին եւ հէրիին եւ այդ ապակիէ գնդակին մասին իր գրասենեկակին մէջ կը բացատրէ հէրիին որ մարգարէութիւնը կը նշանակէ թէ հէրին եւ ը պէտք է պայքարին իրար դէմ մինչեւ մէկուն մահը հէրին եւ իր ընկերները կը հասնին կախարդութեան նախարարը ոգր պէտք է գտնուի ը եւ սիրիուսը բայց այս կեղծ երազ մըն էր եւ անոնց տեղ իրենք կը հանդիպին ներու որոնք կը փորձեն ապակիէ գնդակը առնել հէրիին ձեռքէն սակայն հէրին կը կոտրէ զայն եւ նոյն ժամանակ ընկերներուն կը միանան փիւնիկի միաբանութիւնի անդամները սիրիուսն ալ իրենց մէջ եւ անոնք կը պայքարին ներուն դէմ բայց պելաթրիքս կը հարուած է սիրիուսին եւ ան կը մահանայ երբ հէրին կը փորձէ սպաննել պելաթրիքսին ը կ ուգայ եւ նոյն ժամանակ նաեւ կը յայտնուի ը ու անոնք կը պայքարին իրար դէմ գիրքը կը վերջանայ երբ ամէն աշակերտները կը վերադառնան իրենց տուները եւ կախարդութեան նախարարուիւնը կը պատրաստուի պատերազմելու ին դէմ հէրի փոթըր սիրողները կը սպասեն տարի րդ եւ րդ գիրքերու հրատարակութեան համար րդ գիրքի հրատարակութենէն առաջ նախորդ գիրքերու միլիոն օրինակներ արդէն կը վաճառուին եւ կը թարգմանուին տարբեր լեուներու աշխարհի երկրներու մէջ քանի որ վիպաշարը արդէն համաշխարհային երեւոյթ էր գիրքը արձանագրեց նոր մրցանիշ մը գրախանութներու դիմաց հերթ կանգնող հազարաւոր մարդկիկ կը սպասէին ստանալ իրենց գիրքի իրենց յունիս թուականին չնայած անվտանգութեան էն գիրքին հազարաւոր օրինակներ յունիս թուականին ընդունուեցաւ մեծապէս դրական արձագանքներով եւ ստացաւ շարք մը մրցանակներ գիրքը անցաւ ամերիկիոյ գրադարաններու միութեան նշանակալի գիրքերու շարքին եւ յաղթեց ամերիկիոյ գրադարաններու միութեան կողմէն սահմանուած լաւագոյն գիրք դեռահասներու մրցանակը թուականին այն նաեւ ստացաւ թուականի ոսկէ մետալը ի կողմէն վէպը նաեւ լաւ ընդունուած քննադատներու կողմէն ռոուլինը իր վառ երեւակայութեան համար պարգեւատրուած է մրցանակը վատ քննադատութիւններու մեծամասնութիւնը մտահոգուած էին այն բանով որ վէպը կը պարունակէ բռնութիւն եւ բարոյագիտութիւն տեսախաղը որ հիմնուած է գիրքի վրայ ստեղծուած է եւ գործիքներուն համար այն հրատարակուած է յունիս թուականին ամերիկայի միացեալ նահանգներ ուն մէջ յունիս թուականին աւստրալիա յունիս թոգականին մեծ պրիթանիայի եւ եւրոպայի մէջ գիրքը նաեւ պատկերուած է թուականի խաղին մէջ առաջին օտարալեզու թարգմանությունը հրատարակուած է յունիսի թուականին երբ լոյս տեսան առաջին տեղադրումները եւրոպական առաջին թարգմանութիւնը հրատարակուեցաւ սերպիայի եւ մոնթենեկրոյի մէջ սերպերէնով պաշտօնական թարգմանիչ նարոտնա քնիգկայի կողմէն սեպտեմբեր թուականին այլ թարգմանութիւններ հրատարակուեցան աւելի ուշ անգլերէն տարբերակը կը գլխաւորէր ֆրանսայի ցանկը մինչդեռ գերմանիոյ մէջ ոչ պաշտօնական թարգմանութեան գործընթացը սկսաւ առցանց ը հէրի փոթըր վիպաշարի առաջին վէպն է գրուած ճոան ռոուլինկի կողմէ վէպը կը պատմէ թէ հէրին ինչպէս կը գիտնայ որ ան կախարդ է ու պէտք է յաճախէ դպրոցը կախարդներու համար ան կը հանդիպի ու կը ծանօթանայ մաս մը աշակերտներու որոնց հետ կը դառնայ մօտիկ ընկերներ եւ ուրիշներու որոնց հետ կը ստեղծուի թշնամութիւն ան նաեւ կը գիտնայ ին մասին որ սպաննած է իր ծնողները եւ երբ կը փորձած է հէրիին սպանել անյայտ պատճառով չէ կարողացած ու կորսնցուցած է իր կարողութիւնները այն ժամանակ հէրին տարէկան էր գիրքը հրատարակուած է տարբեր լեզուներով եւ գիրքին հիման վրայ ստեղծուած է անոր ֆիլմը գիրքի հայերէն թարգմանութիւնը հրատարակուած է յունիս թուականին զանգակ հրատարակչութեան կողմէն ու թարգմանիչն է ալվարտ ճիւանեան ծնողները կորսնցնելէ ետք հէրի փոթըրը կ ապրի իր մօրաքրոջ ու իր ընտանիքին վերնոնին ու իրենց զաւակին տատլիին հետ որոնք վատ ձեւով կը վարուէին հէրիին հետ ու գաղտնի կը պահէին իր կախարդական կարողութիւնները ու անոր ծնողներու մահուան պատճառը սակայն երբ հէրին կ ամբողջացնէ իր տարեկանը ան կը ստանայ նամակներ դպրոցէ մը որ անունն է վերնոնը անոր կ արգիլէ այդ նամակները կարդայ որովհետեւ մօրաքոյրը փեթունիան վերնոնը եւ տատլին կը սարսափէին հէրիէն ու իր կախարդական կարողոթիւններէն երբ հէրին ու իր մօրաքրոջ ընտանիքը հեռացածէին տունէն չափազանց նամակներու ներխուժումին պատճառով անոնց կը հետեւի հակրիտ անունով հսկայ անձ մը ու դուռը կոտրելով ներս կը մտնէ ու հէրիին տարեդարձը շնորհաւորելով անոր կը բացատրէ թէ ան կախարդ է ու պէտք է յաճախէ կախարդական դպրոց ը հոն հէրիին կը սպասէր նոր փորձառութիւններով եւ արկածներով լեցուն կեանք մը ը որ ամէնէն զօրաւոր գէշ կախարդն է կախարդական աշխարհին մէջ կ անհետանայ իր հէրիին սպաննելու փորձարութիւնէն ետք ան մահացու անեծք մը կ արձակէ անոր վրայ ու հէրին կ ըլլայ միակ կախարդը որ ազատած է այս անեծքը բայց այդ վէրքի նշան մը կը ձգէ անոր ճակատին վրայ որ կը նմանի ճառագայթի մը կախարդական բոլոր աշխարհը գիտէր հէրիին անունը ու կ ըսէին թէ ան միակ կախարդն է որ կրցած է յաղթել ին եւ փրկել կախարդական աշխարհը հէրիին ծնողներուն ճէյմզ եւ լիլի փոթըրներուն մահէն ետք ի տնօրէն ը փոխ տնօրէնուհի միրվենա մաքկոնակալը եւ ի հսկող հակրիտը տարեկան հէրիին կը հասցնեն իրեն մօրաքրոջ տան դռան առջեւ ծանուցագիրով մը որ կ ըսէ թէ հէրին կը պատկանի իրենց հովանաւորութեան տակ տըրզլիները հէրիին մօրաքրոջ ընտանիքը կախարդներ չէին եւ կը սարսափէին հէրիէն իր կախարդական կարողութեան համար անոնք հէրիին կ ուտային ամէնէն վատ սենեակը տան մէջ որ կը գտնուէր սանդուխներու տակ չարաչար կ օգտագործէին ու փոքր տարեկան հէրիին կ ուտային տան հոգնեցուցիչ գործերը եւ երբ սխալ բան մը ընէր ան կը զրկուէր օրուայ ճաշէն բայց վերնոն ու փեթունիա իրենց զաւակին տատլիին հետ կը վարուէին մեծ սիրով հակառակ անոր գէշ սովորութիւններուն անոր կը շփացնէին մեծ նուէրներով ու նոր հագուստներով բայց հէրիին կ ուտային տատլիին հին խեղճ ու ցնցոտաւոր հագուստները իր առաջին տարիները երբ հէրին կ ապրի տըրսլիներու տան մէջ ան ոչ մէկ բան գիտէ իր անձնաւորութեան մասին որպէս կախարդ եւ կը հաւատայ տըրսլիներուն որ կ ըսէին թէ հէրիին ծնողները մահացած են ինքնաշարժի արկածի մը սակայն հէրին կը նկատէր թէ իր հետ կը պատահէին տարօրինակ դէպքեր օր մը տատլիին տարեդարձին անոնք բոլորը կ երթան կենդանաբնական պարտէզ ու հէրին հոն կը տեսնէ բանտարկուած օձ մը անոր կը մօտենայ ու կը նկատէ թէ օձը հետը կը խօսի ըսելով թէ ան կարօտ է իր ընտանիքին հէրին հասկնալով անոր ցաւը կ ուզէ անոր ազատել սակայն առանց իր գիտակցութեան այդ ապակին որ կը բանտարկէր օձը կ անհետանայ ու օձը շնորհակալութիւն յայտնելով հէրիին կը փախչի վերնոն կը նկատէ պատահածը ու հէրիին ամէն անգամուայ պէս կը բանտարկէ իր սենեակը ու կ արգիլէ ուտելիքէն եւ հէրին չգիտնար իր կարողութեան մասին հէրիին կեանքը կ ընթանայ այսպէս չարչարանքներով մինչեւ հէրիին տարեկանը անոր րդ տարեդարձէն մի քանի օր առաջ տատլիներու տան կը հասնին նամակներ ուղղարկուած հէրի փոթըրին անունով դպրոցէ մը վերնոն կը պահէ այս նամակները եւ այս պատճառով նամակներուն թիւը կը բարձրանայ մինչեւ որ անոնք կ ընկղմեն բոլոր տունը վերնոն կ որոշէ մի քանի օր անցնել տունէն հեռու եւ անոնք կ երթան անյայտ վայր մը սակայն երբ կէս գիշեր կ ըլլայ հսկայ անձ մը հակրիտ անունով դուռը կը կոտրէ ու ներս կը մտնէ շնորհաւորելով հէրիին տարեդարձը ետքը հակրիտը հէրիին կը բացատրէ անոր կախարդական կարողութիւններուն մասին ու երկուքը միասին կ ուղղուին դէպի լոնտոն որպէսզի գնեն հէրիին կախարդական փայտիկը դպրոցական տարազը եւ բու մը հետուիկ անունով անոնք նաեւ կը հանդիպին կախարդական դրամատունը կրինկոթ ու հակրիտը հէրիին ցոյց կ ուտայ իր ծնողքին ձգած մեծ գումարը իրեն համար հակրիտը նաեւ կը հանդիպի ուրիշ նկուղի մը դրամատան մէջ ու կ առնէ գաղտնի կախարդական իր մը երեք ընկերներուն կը սպասէին դժուար փորձարութիւններով ու արկածներով լեցուն տարիներ բայց անոնք միշտ կը մնան միասին երբ կը հասնին առաջին ուսուցիչին որ կը ծանօթանան միրվենա մաքկոնակալն է որ իրենց կը փոխանցէ ի տուներուն ու անոնց բաժանումին մասին ամէն մէկ աշակերտ իր գլխուն պիտի դնէ կախարդական գլխարկը որ իր ի տունի պիտի որոշէ որոնք են եւ ռոնը հէրիին կ ըսէ թէ ը միշտ եղած է վտանգաւոր կախարդներուն տունը եւ ը եղած է այդ տան մէջ երբ անոնք մեծ սրահ պիտի մտնեն ճանչնալու իրենց ի տուները հէրիին կը մօտենայ տղայ մը տրաքօ մալֆոյ անունով տրաքոն ինքզինք կը ծանօթացնէ եւ կ ըսէ թէ հէրին պէտք չ ունի ռոնին նման աղքատ ընկերրներ այլ իրեն պէս հարուստ հէրին տեսնելով անոր վատ վարուելակերպը իր ընկերոջ ռոնին հանդէպ կը մերժէ տրաքոյին ընկերութիւնը ու անոնց միջեւ տարիներով թշնամութիւն կը ստեղծուի բոլոր աշակերտները կը մտնեն հսկայ սրահը ու կը նկատեն մեծ սեղաններ ամէն մէկը կը ներկայացնէ ի տուներէն մէկը արդէն բամբասանքներ ստեղծուած են թէ հէրի փոթըրը այդ կախարդը որ յաղթած է ին այդ տարի պիտի յաճախէ մաքկոնակալը կը կարդայ նոր աշակերտներուն անունները ու մէկ մէկ բոլորը գլխարկը փորձելով կ անցնին իրենց ի տուները հէրին կը տեսնէ իր երկու ընկերները ռոնը եւ հըրմայոնին կ անցնին տան շարքերուն երբ հէրիին կարքը կը հասնի սրահին մէջ բամբասանքները կը բարձրանան եւ երբ հէրին գլխարկը կը դնէ ան կը լսէ անոր խօսածները որ կ առաջարկէր հէրիին դնէ հէրին կը մերժէ ըլլալ հակառակ գլխարկին պնդումին եւ այսպիսով գլխարկը իրեն կ որոշէ դնել ու հէրին կը միանայ իր ընկերներուն ի սեղանին շուրջ ը ի տնօրէնը կ ունենայ մի քանի յայտարարութիւններ թէ րդ հարկը արգիլուած է աշակերտներուն համար նոյնպէս ալ արգիլուած անտառը կախարդական օրաթերթէն հէրին կը գիտնայ թէ մարդիկ փորձած են այդ դրամատունը կողոպտել որ ինք եւ հակրիտ այցելեցին աւելի ուշադրութիւն դարձնելով յօդուածին ան կը գիտնայ թէ այս գողերը կոտրած են այդ նկուղը որ հակրիտ այցելեց եւ գաղտնի կախարդական իր մը առաւ ին համար յանկարծակիօրէն երբ հէրին ռոնը եւ հըրմայոնին սխալմամբ ուրիշ ճամբայ կ ուղղուին ի մէջ անոնք իրենքզիրենք կը գտնեն արգիլուած հարտկին վրայ որ յայտարարածէր անոնք դուռ մը կը բանան ու կը տեսնեն հսկայ երեք գլուխով շուն մը որ կը հսկէր ուրիշ դուռ մը որ կ ուղղուի դէպի գետնին տակը անոնք սարսափի մէջ կը պոռան եւ դուրս կը փախչին այդ րդ հարկէն ու կը գիտնան թէ կախարդական իրը որ հակրիտ դրամատունէն առաւ կը գտնուի այդ հարկին վրայ պաշտպանուած հսկայ գլուխ ունեցող շունով ու անեծքներով դրուած բոլոր ուսուսիչներուն կողմէ մի քանի օր ետք երբ երեք ընկերները կ այցելեն հակրիտը որուն փոքրիկ տունը կը գտնուի արգիլուած անտառին մօտ անոնք կը պատմեն րդ հարկին վրայ գտնուող հսկայ շունին մասին ու հակրիտ անոնց կ ըսէ թէ այդ առարկան որ շունը կը հսկէ կը վերաբերի միայն ին եւ նիքոլաս ֆլամելին հէրին ռոնը եւ հըրմայոնին կը սկսին իրենց խուզարկութիւնը նիքոլաս ֆլամելին մասին դպրոցի գրադարանին մէջ անոնք ոչ մէկ տեղեկութիւն կը գտնեն սակայն օր մը հէրին կը յիշէ որ ան նիքոլաս ֆլամել անունը կարդացած է խաղի թուղթի մը վրայ որ կ ըսէ թէ նիքոլաս միակ անձն է որ գտած է փիլիսոփայի քարը եւ այս մէկը իրեն կարողութիւնը կ ուտայ ըլլալու անմահ գրուած է նաեւ թէ նիքոլաս տարեկան էր երեքը կը գիտնան թէ դպրոցին մէջի հսկայ շունը եւ անեծքները կը պաշտպան են այս փիլիսոփայի քարը անոնք նաեւ կը գիտնան թէ ի հետեւորդներն են որ դրամատունը մտած են ու փորձած են այս քարը գողնալ որպէսզի ը կրկին զօրանայ ու յաւերժ ապրի նոր տարեկան աշակերտները կը սկսին իրենց թռչելու փորձերը աւելին վրայ երբ ուսուցիչը կը հեռանայ օգնելու ուրիշ աշակերտի մը մալֆոյ կը գողնայ նեւիլ լոնկպաթըմին առարկաներէն մէկը ու կը թռչի մարտահրաւիրելով հէրիին որ իրեն հետեւի եւ նեւիլին առարկան առնէ հէրին կը թռչի ու շուտով օդին մէջ կը գտնէ առարկան սակայն մաքկոնակալ նկատելով այս մէկը հէրիին կը կանչէ իր գրասենեակը մաքկոնակալ նաեւ կը կանչէ ուրիշ աշակերտի մը օլիվըր ուըտը որ տան խումբին առաջնորդն է մաքկոնակալ օլիվըրին կ ըսէ թէ ինք նկատեց հէրիին թռչելու կարողութիւնները եւ այսպիսով օլիվըր կը սկսի բացատրել հէրիին խաղին օրէնքները ու հէրին կ ըլլայ ամէնէն փոքր աշակերտը որ մաս կազմած է խումբի առաջին խաղը ի եւ ի միջեւ էր խաղին ժամանակ հէրիին աւելը կը սկսի տարօրինակ ձեւով վարուիլ կարծես անիծուած է սակայն հէրին կրնայ գնդակը բռնել ու խումբը կը յաղթէ ետքը հէրին ռոնը եւ հըրմայոնին կը խօսին ու երեքը կը կասկածին թէ այս անեծքը կատարողը սեւերուս սնէյփն էր դեղաջուրերու ուսուցիչը երեքը նկատեցին թէ սնէյփը վատ ձեւով կը վարուի հէրիին հետ ու միշտ դասապահերուն ժամանակ կը փորձէ ճնշել անոր ը մի քանի օր կը բացակայի դպրոցէն ու հէրին ռոնը եւ հըրմայոնին կը սկսին կասկածելու թէ սնէյփը կ ուզէ գողնալ փիլիսոփայի քարը անոնք կը նկատեն սնէյփը վտանգաւոր պահերու ժամանակ կը փախչի եւ իրիկուն մը երբ ան բոլորովին հոն հսկայ սրահին մէջ չգտնուիր անոնք կը գիտնան թէ սնէյփ րդ հարկն է փիլիսոփայի քարը առնելու հէրին ռոնը եւ հըրմայոնին հակրիտէն կը հասկնան թէ գաղտնիքը այդ հսկայ շունէն անցնելու եւ գետնի տակ դուռէն մտնելու համար անոնք պէտք է մեղմ նուագ մը նուագեն շունին այսպէս ընելով անոնք կը նետուին այդ դուռէն ու կը հասնին շարժող խոտերու մէջ որ կ ուզէ իրենց սպաննել անոնք անեծքներով այս ծուղակէն կ ազատին ու կը հասնին հսկայ ճատրակի խաղի մը ամէն մէկը յանձն կ առնէ մէկ զինուոր մը խաղին մէջ ու կը յաղթեն սակայն ռոնը կը վիրաւորուի ու հըրմայոնին անոր քովը կը մնայ հէրին կը շարունակէ իր ճամբան ու սնէյփին տեղ կը գտնէ փրոֆեսոր քուիրլը կախարդական մթութեան պաշտպանութեան ուսուցիչը ան հէրիին կը պատմէ թէ ինչպէս ինքն էր որ փորձեց հէրիին սպաննել խաղին ժամանակ իսկ սնէյփը կը պաշտպանէր անոր ան նաեւ իր գլխուն վրայի փողկապը ու ցոյց կ ուտայ իր երկրորդ երեսը որ կը գտնուի գլխուն ետեւը ու ին գլխուն է որովհետեւ շատ տկար էր մարմին ունենալու այդ սենեակին մէջ կար նաեւ մեծ հայելի մը որ հէրին անոր հանդիպած էր երբ կը շրջէր դպրոցին մէջ այս հայելին քեզի ցոյց կ ուտայ ամէնէն ցանկանալի երազներդ ու երբ հէրին անոր առջեւ կ եցաւ ան տեսաւ ինքզինքը իր մօր եւ հօր հետ այս անգամ հէրիին ամէնէն ցանկանալի երազը այդ էր որ ան գտնէ փիլիսոփայի քարը ու քանդէ այդ որպէսզի կարողութիւնը չ ունենայ վերադառնալու ու երբ ան կրկին նայի հայելիին կը տեսնէ ինքզինքը փիլիսոփայի քարով իր գրպանին մէջ մի քանի վայրկեան վերջ ան կը նկատէ թէ փիլիսոփայի քարը իսկապէս կը գտնուի իր գրպանին մէջ կը զգայ այս մէկը ու կը փորձէ հէրիին սպաննել սակայն երբ հէրին իր ձեռքերով անոր երեսին դպնար ին երեսը կ այրէր որովհետեւ հէրիին արիւնը լեցուած էր սէրով իսկ ին ատելութեամբ այսպիսով հէրին կրկին կը յաղթէ ին բայց ան չմահանար փիլիսոփայի քարը կը քանդուի ին կողմէ որպէսզի կրկին ը այդ չգտնէ իսկ նիքոլաս ֆլամելը կը մահանայ տարի ապրելէ ետք ամէն տարի վերջին խնճոյքին ը կը յայտարարէ որ մէկ տունը շահած է տարուայ բաժակը այս տարի ան կը յայտարարէ թէ նէ շահողը սակայն վերջին վայրկեանի փոփոխութիւններ կը կատարէ ան հէրիին ռոնին եւ հըրմայոնիին կը պարգեւէ կէտեր իրենց քաջութեան համար եւ այսպիսով ը անցնելով ին կը յաղթէ տարուայ բաժակը ը հէրի փոթըր վիպաշարի երրորդ գիրքն է գրուած ճոան ռոուլինկի կողմէ գիրքը կը պատմէ հէրիին երրորդ իւսանողական տարին ի մէջ հէրին իր ընկերներուն ռոն եւ հըրմայոնիին հետ կը լուծեն սիրիուս պլաք բանտարկեալին գաղտնիքը բոլոր կախարդական աշխարհը կը կարծէր թէ սիրիուսը ին հետեւորդներէն մէկն է գիրքը հրատարակուած է յուլիս թուականին տպարանի կողմէ մեծ պրիթանիոյ մէջ իսկ ամերիկեան միացեալ նահանգներուն մէջ սեպտեմբեր թուականին տպարանի կողմէն ռոուլինկ մէկ տարի այս գիրքին վրայ աշխատած է եւ անոր գրութիւնը հեշտ եւ դիւրին կը նկատէ սկիզբը մեծ պրիթանիոյ մէջ այդ վաճառուած է օրինակով տարի վերջ այդ թիւը հասած է միլիոն օրինակի ճոան ը սկսած է գրելու երկրորդ գիրքը վերջացնելէն մէկ օր յետոյ հէրի փոթըրի գիրքերուն մէջ այս երրորդը ամէնէն կարճ ժամանակը խլած է գրուելու մէջ առաջինին գրելը տեւած է տարի երկրորդը տարի իսկ վերջինս միայն մէկ տարի թերթին մէջ յիշուած է նաեւ թէ այս գիրքը կարող է ըլլալ վիպաշարին ամենալաւ գիրքը կայքի քննադատը կ ըսէ այս գիրքը կրնայ յաղթահարել միւս գիրքերը որուն վրայ րոուլինկ կ աշխատի հէրիին րդ տարին կախարդական տարի մըն է մարթա փրաւանոնն ալ նոյնպէս դրական կարծիք մը կը յայտնէ գիրքին վերաբերեալ անուանելով բաւական լաւ գիրք անթոնի հոլտենը որ այս գիրքի դատողներէն մէկն էր բացասական կարծիք կը յայտնէ ըսելով բոլոր կերպարները սեւ ու ճերմակ են պատմութիւնը կանխատեսելի է ըսկ զգայականութիւնը չափաւոր է գիրքը ծախուած է օրինակով մեծ պրիթանիոյ մէջ հրատարակութիւնէն երեք օր յետոյ այդ դարձած է բոլոր ժամանակներու ամենաարագ վաճառուած անգլիական գիրքը ընդհանուր վաճառքը թուականի դրութեամբ կազմած է օրինակ ֆիլմը հրատարակուած է յունիս թուականին համակարգիչի խաղը հրատարակուած է ֆիլմին զուգահեռ տարբեր տեսակներ հրատարակուած են յունիս թուականինխաղը տարբեր հարթակներու համար է եւ խաղը ընդհանուր առմամբ յաջողած է ամենաբարձր գնայատականին արժանացած է տարբերակին համար երգը շատ կարճ ժամանակամիջոցի մէջ մեծ ժողովրդականութիւն ձեռք բերաւ եւ անուանի այլ երգիչներու կողմէ շուտով կատարուեցաւ երգը ձայնագրուեցաւ անգլերէն իտալերէն դանիերէն ճապոներէն սպաներէն ֆիններէն տարբերակներով ը կը համարուի ազնաւուրի ամենասքանչելի երգերէն մէկը երգին անգլերէն բնագիրը որուն հեղինակը հերպերտ քրեցմերն է կը պատմէ ծերացած մարդու մը մասին ով հայեացք կը նետէ իր անցած կեանքին եւ ցաւով կը նկատէ որ երիտասարդութեան տարիները վատնած է չնչին բաներու վրայ միանգամայն անիմաստ ձեւով եւ այլեւս չի կրնար հասնիլ երիտասարդ ժամանակ փայփայած նպատակներուն քանզի անխուսափելի մահը մօտ է արդէն շա տ մօտ ամերիկայի միացեալ նահանգներու մէջ ի հանրայայտ տարբերակը կատարուած ու ձայնագրուած է քանթրի երգերու անուանի կատարող ռոյ քլարքի կողմէ եւ դարձած է անոր մեծագոյն նուաճումը իր ամբողջ ասպարէզին ընթացքին ի մէջ օգոստոս ին գրաւելով իններորդ տեղը քլարք կատարած է այդ երգը նաեւ միքի մանթլի յուղարկաւորութեան ժամանակ իրականացնելով կտակին մէջ անոր արտայայտած խնդրանքը քանատայի մէջ ը ը գրաւած է եօթներորդ ի մէջ երկրորդ եւ ի մէջ առաջին տեղերը շարլ ազնաւուրը ը կատարած ու ձայնագրած է նաեւ փաթրիք պրյուէլի հետ այդ ձայնագրութիւնը տեղ գտած է ազնաւուրի ալպոմին մէջ ամանտա լիրը սիրուած երգի իր ուրոյն տարբերակը ձայնագրած է ին թողարկած ով ը կատարուած ու ձայնագրուած է նաեւ մեծ ճանաչում ունեցող այնպիսի երգիչներու կողմէ ինչպիսին են պինկ քրոսպի շիրլի պասսի էլվիս փրեսլի տասթի սփրինգֆիլտ ռոյ քլարք մել թորմ լենա հորն էնտի ուիլիմս ճիմմի տիւրան ճոնի մաթիս մարք օլմոնտ փաթրիսիա քաաս մաթ մոնրօ եւ ուրիշներ ըստ ամսագիրին կատարած ուսումնասիրութիւններուն մինչեւ ը արդէն իսկ ձայնագրուած էր ի աւելի քան տարբերակ կամ անգլիական վիպային եւ առասպելական կախարդութեան դպրոց մըն է ուր անոր աշակերտները կ ըլլան էն տարեկան ը դպրոցական եւ հիմնական վայրն է հէրի փոթըրի վիպաշարին գրուած ճոան ռոուլինկի կողմէ ռոուլինկ ըսած է թէ ինք անզգուշաբար դպրոցին անունը ստեղծած է բոյսի անունէն հէրի փոթըրի վպաշարերուն մէջ գրուած է թէ կը գտնուի սքոթլանտի մէջ դպրոցը պաշտպանուած է տարբեր կախարդութիւններով որպէսզի անկարելի ըլլայ օտար մարդոց ին վայրը գտնելը դպրոցը կը նմանի հսկայ բերդի մը ու անոր շուրջը կը գտնուի խորհրդաւոր սեւ լիճը եւ վտանգաւոր անտառը որ կը կոչուի արգիլուած անտառը նաեւ հոն կը գտնուի հսկայ դաշտ մը որ կը ծառայէ կախարդական մարզական խաղի մը որ կը կոչուի ինչպէս նաեւ դպրոցին մէջ կայ բուերու վայր մը ուր իւրաքանչիւր աշակերտները ունի իր յատուկ բուն որուն միջոցով կրնայ նամակներ ուղարկել իր ընտանիքին կամ բարեկամներուն ին մէջ մի քանի սենեակներ եւ աստիճաններ կը շարժին կամ կը փոխուին հէրի փոթըրի վիպաշարներուն մէջ նշուած է թէ այդ աշակերտը որ կախարդական կարողութիւն կը ցուցաբերէ փոքր տարիքէն արդէն կ ընդունուի դպրոցին մէջ կայ գրքոյկ մը որ ամէն տարի կ արձանագրէ այդ փոքրիկներուն անունները որ ունին կախարդական կարողութիւն եւ ամէն տարի ուսուցիչ մը այս գրքոյկը ստուգելով նամակներ կը ղրկէ բոլոր տարեկան կախարդներուն անոնց հրաւիրելով դպրոցը նամակը նաեւ կը պարունակէ դպրոցին պահանջած իրերը օրինակ յատուկ կախարդական գիրքեր կախարդական փայտիկ դպրոցական տարազ եւ այլն ինչպէս նաեւ կարելի է աշակերտի մը իր հետ ունենայ գորտ կատու բու կամ ալ մուկ մը հասնելու միակ ձեւն է լոնտոնի կայարանը ուր հոն կախարդական աշակերտները կարողութիւնը կ ունենան գաղտնի պատէ մը անցնիլ եւ հասնիլ կայարանին բաժինը եւ ետքը ուղղուիլ երբ կը հասնին տարեկան աշակերտները կը բաժնուին տարբեր տնակներու եւ բաժնուած է տուներու ուր ամէն մէկ աշակերտ իր կարողութիւններուն համեմատ կը պատկանի յատուկ տունի մը այս տուները կոչուած են ի հիմնադիրներուն կողմէ երգը գրուած է երգչուհի տոլլի պարտոնի կողմէ թուականին երգին մէջ կը նկարագրուի կնոջ մասին որ կը ստիպուի բաժնուիլ իր սիրեցեալէն բայց կը պահպանէ անոր հանդէպ ունեցած սէրը ըստ երգչուհիին խօսքերուն ան այս երգը գրած է երգիչ փորթեր վակների հանդէպ ունեցած յարաբերութիւներուն հետ կապուած երգը մտաւ իր յաջորդ ալպոմին մէջ եւ գլխաւորեց շարքը պարտոնը քանի մը անգամ վերաձայնագրած է այս կատարումը թուականին լաւագոյն հիւրանոցը տեխասի մէջ որպէս ֆիլմի հիմնական երգը թուականին որպէս զուգերգ կատարած է վինսենթ կելլի հետ եւ թուականին եւս մէկ անգամ ընդգրկուած է ալպոմներէն մէկուն մէջ որպէս աւելորդ երգ երգը աւելի հանրայայտ դարձաւ երբ ուիթնի հիւսթոնի կատարմամբ դառնալով երգչուհու ամենաճանաչուած կատարումներէն մէկը անոր սոուլ տարբերակը դարձաւ թիկնապահը ֆիլմի հիմնական երգը ստանալով բազմաթիւ մրցանակներ այդ թուին կրեմմի որպէս տարուան լաւագոյն ձայնագրութիւն եւ լաւագոյն կանացի ձայնաւոր ամերիկացի երգչուհի ուիթնի հիւսթոնի երրորդ սդուտիոյի մէջ ձայնագրուած ալպոմը թողարկուած նոյեմբեր թուականին երկու երգեր ը եւ ը դարձած են հիթ շարքերուն մէջ ալպոմը ստացած է շարք մը անուանակարգեր եւ մրցանակներ ներառեալ ը ալբոմէն երեք երգեր առաջադրուած են կրեմմիի երեք տարի շարունակ որոնցմէ երկուքը լաւագոյն կանացի ձայնալարային փոփ կատարող անուանակարգին մէջ սկաւառակը ունեցած է առեւտրական յաջողութիւններ եւ անգամ ստացած է փլադինէ կարգավիճակ ի մէջ ամն ի մէջ ը նոյեմբեր թուականին մուտք գործած է հիմնական հիթ շարքի րդ հորիզոնականը երկրորդ շաբաթը այդ հասած է ի իսկ շաբաթ մը ետք ը ալպոմը շաբաթ մնացած է այդ հիթ շարքի ին մէջ իսկ ընդհանրապէս շաբաթ ան նաեւ մուտք գործած է սոուլ հիթ շարքի ն դեկտեմբեր թուականին եւ հասած է անոր մէջ ին երեք շաբաթ ետք ալպոմը մնացած է սոուլ հիթ շարքի գագաթնակէտին շաբաթ ընդմիջումներով իսկ անոր մէջ ընդհանրապէս շաբաթ այդպիսի յաջողութեան շնորհիւ ան դարձած է սոուլ ալպոմը ալպոմը դարձած է հանրայայտ ողջ աշխարհին մէջ սակայն այդպէս ալ չէ հասած ուիթնիի նախորդ ալպոմներու առեւտրական յաջողութիւններուն անգլիոյ մէջ ան մուտք գործած է նոյեմբեր ին ի ը եւ յետոյ հասած է ի շաբաթ ետք անգլիական կազմակերպութիւնը հաւաստագրած է այդ փլադինէ կարգավիճակին օրինակ վաճառքով նոյեմբեր ի տուեալներով գերմանիայի մէջ ալպոմը հասած է ին ին մէջ ստանալով փլադինէ հաւաստագիր օրինակ վաճառքի համար ի մէջ թուականին ան նաեւ հասած է լաւագոյն ալպոմներու բարձրագոյն երկիրներու մէջ որոնցմէ են աւստրիան նորուեգիան շուէտը եւ զիւիցերիան ամբողջ աշխարհը վաճառուած է մօտաւորապէս միլիոն օրինակ ծանօթագրություն գերմանիոյ մէջ ը եղած է ն ին եւ կրկնուած է ն ին առանց վերը նշուած հաշուետւութեան ինքնաթիռի վթարը թիֆլիսի մօտ ուղեւորատար ինքնաթիռի վթարը որ տեղի ունեցած է մարտ ին թիֆլիսի մօտակայքը որու արդիւնքով զոհուած է հինգ մարդ օդաչու շպիլը վարորդի սագարաձէի հետ միասին մակնիշի ուղեւորատար ինքնաթիռով կողային համարանիշը գործարանային համարանիշը չուերթ կ իրականացնէին թիֆլիսէն դէպի սուխում ինքնաթիռին մէջ կը գտնուէին երեք ուղեւորներ կէսօրուան մօտ ինքնաթիռը օդ բարձրացած է թիֆլիսի օդանաւակայանէն եւ ուղղութիւն վերցուցած դէպի սուխում սակայն վայրկեանանց օդանաւակայանին մէջ հաղորդագրութիւն ստացուած է որ ինքնաթիռը այրած է ականատեսներու աչքի առջեւ երկու մարդ ցատկած են այրուող մեքենայէն եւ տեղին մահացած ինքնաթիռը հարուածած է գետնին եւ պայթած վթարի հանգամանքները քննող յանձնաժողովի եզրակացութեան համաձայն մինչ գետնին բախուիլը ինքնաթիռի շարժիչն ու միւս համակարգերը աշխատած են անխափան բռնկուած հրդեհի պատճառը գտնել չէ յաջողուած սակայն բացառուած չէ որ հրդեհը առաջացած է երբ ուղեւորներէն մէկը յատակին նետած է այրուող լուցկի որ հանդիսացած է հրդեհի աղբիւր ստալինի ցուցումով միասնիկեանի անունով կոչուած է ցարիցինի մէջ գտնուող օդաչուներու առաջին ռազմական դպրոցը այն երկիրներուն մէջ ուր կը գործեն լէյպըլի մասնաճիւղերը մայքըլի երկրպագուներուն իրաւունք տրուեցաւ քուէարկել այն երգերու օգուտին որոնք իրենց կարծիքով պէտք է մտնէին իրենց երկիրներուն մէջ թողարկուող հաւաքածոյի երգացանկը հաւաքածուն թողարկուեցաւ երկիրներու ներքեւ ամէն երկրի մէջ երգացանկը եւ թողարկման տարեթիւերը կը տարբերին հիւսիսային ամերիկայի երկիրներուն մէջ չյայտարարուեցաւ հաւաքածոյին թողարկման մասին այն երկիրներու մեծամասնութեան մէջ ուր ձայնասկաւառակը թողարկուած է մտած է լաւագոյն ձայնասկաւառակներու մէջ այս անգամ մենք կը տեսնենք թէ ինչպէս լէյպըլը կը յայտարարէ փոփի արքայ կոչման մասին սակայն մայքըլը այս կոչումը ստանալու համար տակաւին կանուխ էր սկաւառակ սկաւառակ սկաւառակ սկաւառակ սկաւառակ սկաւառակ սկաւառակ սկաւառակ սկաւառակ սկաւառակ սկաւառակ սկաւառակ սկաւառակ սկաւառակ սկաւառակ տուրմով ծածկուած կսկուծ մըն է ստեղծուած է ին կողմէ անգլիոյ մէջ ընկերութիւնը թուականին գնած է ի արտադրութիւնը եւ մինչեւ այսօր կը վաճառուի համաշխարհային գծով բուն կսկուծը կը կազմուի կամ մատիկներէ բաժնուած եւ ծածկուած է մի քանի արտաքին տուրմի յարկերով ը նաեւ ունի տարբեր համեր անունը եկած է րդ դարէն երբ անունով կարկանդակներ կը հրամցուէին լոնտոնի մէջ կայացած քաղաքական գործիչներու ժողովներուն ընթացքին ին համապատկերը կը փոխուի երկրորդ համաշխարհային պատերազմին ընթացքին ու թուղթին տեսքն ու գոյնը կը դառնան կապոյտ կը փոխուի նաեւ անոր համը եւ այսպիսով շրջան մը ը կը դառնայ լեղի տուրմ այս արտադրեալ իրը մեծ յաջողութիւն արձանագրելով անգլիոյ մէջ կը սկսի արտադրուիլ քանատայի իրլանտայի աւստրալիոյ նիւ զիլանտի եւ հարաւային ափրիկէի մէջ թուականին տոնալտ կիլզ որ այս ընկերութեան պատասխանուներէն մէկն էր կը ստեղծէ ին համաշխարհային ծանուցումը ֆրանս կալլ երգի բնագիրին հեղինակ ռոպեր կալլի դուստրը կը պատմէ կը յիշեմ փոքրիկ աղջիկ էի երբ համերգի ժամանակ շարլ ազնաւուրի հետ կատարեցի այնչափ յուզիչ երգը ինծի այնպէս մը կը թուէր թէ այդ պահուն քովս էին երգի բանաստեղծական բնագիրին հեղինակ հայրս եւ անոր մայրիկը իմ սիրելի տատիկս որ իր ապրած կեանքով իր հոգիին ջերմութեամբ եւ իր մահով ներշնչած էր հօրս գրելու այդ բանաստեղծութիւնը շարլ ազնաւուր ն առաջին անգամ կատարած եւ ձայնագրած է ին իր երգերու ին հրապարակուելիք ալպոմին համար երգը առանձինը առաջին անգամ հրապարակուած է ի սկիզբը երաժշտախումբի կատարմամբ որ ֆրանսական հիթ շքերթին մէջ զբաղեցուցած է րդ տեղը բայց շուտով փետրուար ին հրապարակուած է ազնաւուրի կատարման տարբերակը որ շատ կարճ ժամանակամիջոցի մէջ զբաղեցուցած է առաջին տեղը եւ երկար ժամանակ պահպանած այդ բարձր տեղը հիթ շքերթին մէջ ի ազնաւուրեան կատարումը ին առաջնակարգ տեղեր գրաւած է նաեւ պելճիքայի իտալիոյ եւ այլ երկիրներու մէջ անիկա դարձած է շարլ ազնաւուրի առաջին երգը որուն վաճառքի ցուցանիշը հատած է մէկ միլիոն օրինակի սահմանագիծը երգի ազնաւուրեան կատարման տարբեր երկիրներու թթ հիթ շքերթներուն մէջ զբաղեցուցած տեղերը լիբանանեան հաղորդումներու միջազգային ընկերութիւն լիբանանի առաջին անձնական պատկերասփիւռի կայանն է հիմնուած է ին գնելով կալուածամասը պատասխանատուութիւնը եւ ի լօկօն որ ստեղծուած էր ին լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ այս պատկերասփիւռի կայանը համաշխարհային դարձաւ ին երբ ստեղծեց ը որ կը սփռէր եւրոպայի եւ արաբական աշխարհի առնչուած յայտագիրներ ամն ի եւ ասիոյ եւ աւստրալիոյ մէջ վերջերս լիբանանի մէջ հիմը դրաւ ներկայացումներու կայանին լիբանանեան ուժեր միլիցեան որ ին հիմնած էր լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի պատճառով զինուորական եւ դրամական գետնի վրայ անկում արձանագրած էր եւ իր ղեկավարը սամիր ժաաժաաը կը բանտարկուէր ին ին փիէռ տահեր այլ բաժնետէրերու հետ կը հիմնէ ը եւ զայն կ արձանագրէ պաապտայի առեւտրական տոմարին մէջ տահեր մեծ թափով աշխատանք տարաւ ն գնելու համար ապրիլ ին տահեր եւ այլ բաժնետէրեր հիմը դրին ձրի արբանեակի կայանին որ շատ մեծ յաջողութիւն մըն էր մանաւանդ սփիւռքի մէջ ապրող լիբանանցիներու համար խաղալիքներու սերիա որոնցով կարելի կազմել տարբեր առարկաներ հաւաքածուները կ արտադրէ ընկերութիւնը որուն գլխաւոր գրասենեակը կը գտնուի դանիոյ մէջ ընկերութեան հիմնական արտադրանքը բլասդիք մասերէ փոքր աղիւսներն են որոնցով կարելի է կազմել մարդատար ինքնաշարժներ շէնքեր տուներ նաեւ քայլող ռոպոթներ մնացորդներով կարելի է պատրաստել ուրիշ առարկաներ ընկերութիւնը կը սկսի աղիւսներու արտադրանքը թուականէն անկէ ետք ընկերութիւնը մեծցուց իր գործանէութեան ոլորտը ստեղծելով ֆիլմեր խաղեր մրցոյթներ բայց կան արտադրողներ որոնք կը կեղծեն ընկերութեան արտադրանքը ու կը շինեն սուտ առարկաներ պատկեր աղիւսներու չափերը հաւաքածուի հիմնական դետալները աղիւսներն են աղիւսները իրար կը միանան բութակաւոր միացումներով հաւաքածուի մէջ կը մտնեն նաեւ ուրիշ դետալներ մարդկանց եւ կենդանիներու արձանիկներ անիւներ եւ այլն կան հաւաքածուներ որոնց մէջ կը մտնեն նաեւ ելեքտրական մարտկոցներ սենսորներ միգրոկառավարիչներ հաւաքածուները թոյլ կու տան կազմել աղիւսներէն ինքնաշարժներ ինքնաթիռներ ուղղաթիռներ նաւեր տիեզերանաւեր ռոպոթներ ընկերութիւնը կը հիմնադրուի թուականին հիմնադիրն է դանիացի օլէ քիրք քրիսթիանսէն ով այն ժամանակ կը հանդիսանայ հիւսներու թիմի եւ ատաղձագործներիւ թիմի բրիգադաւարը թուականին ընկերութիւնը մեծցուց արտադրանքը եւ սկսաւ արտադրել բլասդիք մասերէ խաղալիքներ կոնստրուկտորի բոլոր դետալները կը պատրաստուին որոշ չափանիշով եւ բարձր ճշգրտութեան աստիճանով թուականին ստեղծուած աղիւսիկները կարելի է միացնել թուականին թողարկուած դետալներուն հետ որ ազատ կը ձգէ միացնել առանց որեւէ ջանքի բացի այդ ամրակցելէ ետք մասնիկները պէտք է ամուր կպչեն իրար սա պայմաններն ապահովելու համար տարրերի դրոշմաձեւերը կ արտադրուին մկմ ճշգրտութեամբ ընկերութեան հիմնական արտադրական ուժերը տեղակայուած են դանիոյ մէջ չէխիոյ մէջ մեքսիքոի մէջ եւ չժհ ի մէջ ընկերութիւնը չ արտադրեր ռազմական հաւաքածուներ այդ պատճառով ալ անոնք կ արտադրեն եւ ընկերութիւնները անգլերէն անուանումը սեզոն սերիյա սեզոն օձերու տարի սերիյա սեզոն որոշիչ մարտ սերիյա սեզոն սերիյա սեզոն տարրերու մրցաշար սերիյա ամերիկացի դերասանուհի եւ երգչուհի ճենիֆր լոբէզի եօթներորդ սդուտիական ալպոմը թողարկուած մայիս թուականին ալպոմի սկիզբնական թողարկումը նշանակուած է յունուարին որպէսզի համընկնի բլան բ ֆիլմի թողարկման հետ սակայն երգին ձախողումէն ետք ը եւ ճենիֆր լոբէզը որոշեցին լուծել տասնամեայ համագործակցութիւնը թոյլ տալով ի բախտը անորոշութեան մէջ թուականին ճենիֆր լոբէզը ստորագրած է նոր պայմանագիր ի հետ երբ կը թողարկուի ալպոմը ալպոմը կը ներառէ իր մէջ նախկին եղած նիւթերու խառնուրդը միաժամանակ եւ ի հետ ի պատուերով ալպոմին առաջին երգը ի ղեկավարութեամբ կը հանդիսանայ ը ձայնագրուած ռեփր ի հետ համատեղ որպէս հիմնական եղանակ անոր մէջ օգտագործուած է խումբի երգի երաժշտութիւնը այդ երգը դարձած է երգչուհիին ասպարէզին վերջին ութ տարիներու ընթացքին ամենայաջող երգերէն մէկը ալպոմի պաշտօնական երգացանկը յայտարարուած է կայքին մէջ ի ապրիլ ին ամերիկացի երաժշտական խումբ մըն է ուր իր ծագումը ունեցած է տենվըր ամերիկայի միացեալ նահանգներուն մէջ խումբը ստեղծուած է անդամներու կողմէ ուեզլի շուլթզ եւ ճերեմայա ֆրէյթս երբ թուականին ճոշ ֆրէյթսը ճերեմային եղբայրը եւ ուեզլիին մտերիմ բարեկամը կը մահանայ տարեկանին եւ որպէսզի իրենց ընկճումի վիճակէն դուրս գան անոնք կը ստեղծեն անունով խումբը ու կը սկսին յօրինել ու գրել երգեր խումբին առաջին համերգները տեղի ունեցան նիւ ճըրսիի մէջ երգչուհի եւ ջութակահար նէյլա փեքարեք միացաւ խումբին թուականին խումբը ճանչցուած է իրենց նշանաւոր երգով որ հրատարակեցին թուականին խումբին ալպոմը հրատարակուեցաւ ապրիլ թուականին եւ յունուար թուականին գրաւեց րդ դիրքը ցանկին վրայ մերսետես պենզ գերմանական ինքնաշարժի մակնիշ հիմնուած է թուականին թուականին մերսետես պենզը գնահատուած է միլիար տոլար երրորդ տեղը կը գտնուէր թոյոթայէն եւ էն ետք անունն առաջին անգամը երեւցաւ ին ի սլոկանն է լաւագոյնը կամ ոչինչ ը աշխարհիս ամենէ ճանաչուող պրենտներէն մէկն է այս ընկերութիւնը առաջացած է պենզ եւ տայմլըր ընկերութիւններուն միացումէն առաջին անգամ անունով մեքենայ արտադրուեցաւ ին քարլ պենզի եւ կոթլիպ տայմլըրի ընկերութիւններու միացումէն որպէս ընկերութիւն ականներուն ը արտադրեցաւ մոտելը որ պահանջուած էր նացի գերմանիոյ ժամանակաշրջանին յայտնի է որ ատոլֆ հիթլերը իր իշխանութեան տարիներուն վարած է սա մեքենան հրազենադէմ հողմապակիներով պահպանուած մոտելներէն շատերը աճուրդներու միջոցաւ վաճառուած են մասնաւորները հռոմի պապի յաճախ էն կը ծագէ ը ներդրած է շատ թեքնըլոջիի եւ անվտանգութեան նորամուծութիւններ որ հետագային այլ մեքենաներու համար սովորական դարձած են ը աշխարհիս ամենէ ճանաչուած ինքնքշարժերու պրենտներէն մէկն է որ արտադրած է պենզինի շարժիչով աշխատող առաջին ինքնաշարժը երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ դայմլեր պենզ ընկերութիւնը կ արտադրէր ինչպէս բեռնատար այնպես ալ սետան մեքենաներ սակայն երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ մեծ վնասներու ենթարկուեցաւ տայմլըր պենզ ընկերութիւնը տայմլըր պենզ ընկերութեան շարժիչներու գործարանի ը աւերուած էր ընկերութիւնը վերականգնելու համար պէտք էր ժամանակ այդ պատճառով ալ մեքենաներուն արտադրութիւնը սկսաւ թուականին սակայն ընկերութիւնը չուներ ոչ գործարան ոչ սարքր եւ ոչ ալ անհրաժեշտ մասեր պատերազմէն ետք առաջին ինքնաշարժը ն էր որ նախագծուած էր դեռ ական թուականներուն ըստ այդ նախագիծին մեքենան պէտք էր ունենար ձիաուժ հզորութիւն սակայն ստեղծուեցաւ աւելի հզոր ձիաուժանոց մեքենան յունուար ին ստեղծուեցաւ աւելի զարգացած ինքնաշարժը ընկերութիւնը մարդատար մեքենաներու հետ միասին նաեւ կ արտադրէր մարզական մեքենաներ մեծ հաջողութիւն բերաւ մոտելը այս մոտելի մեքենայով խուան ֆանխիոն դարձավ ֆորմուլա մէկի մրցումին կրկնակի ախոյան եւ թուականներուն թուականին արտադրուեցաւ ինքնաշարժը որ մասնակցած էր եւ մրցաշավերին եւ այդ ժամանակիցներէն մերսետես պենզ ընկերութեան մոտելի ինքնաշարժերը դարձան ամենազարգացած ինքնաշարժերը թուականին հայտնուեցան եւ դասերու նոր մոտելները որոնք կը տարբերէին շարժիչի հզորութեամբ մեծ համբավ վայելեցին տիզելային շարժիչով այս ինքնաշարժերը այս ինքնաշարժերը կը թողարկուէին նաեւ յունիվըրսըլ եւ քուբէ տեսակներով իր երկարատեւ արտադրութիւններու ընթացքին ը ներդրած է բազմաթիւ նորամուծութիւններ միջին արեւելքի օդանաւային ընկերութիւն միջին արեւելքի օդանաւային ընկերութիւնը կը գործէ լիբանանի մէջ եւ գլխաւոր գրասենեակը կը գտնուի պէյրութի մէջ հոնկէ կ իրականացուին միջազգային թռիչքներ դէպի ասիա եւրոպա եւ ափրիկէ ին ընկերութիւնը համաձայնագիր մը կնքած է ընկերութեան հետ բացի ատկէ մերձաւոր արեւելքի միջին արեւելքի օդանաւային ընկերութիւնը անդամ է օդային փոխադրամիջոցներու միջազգային ընկերութեան եւ արաբական օդանաւային ընկերութիւններու կազմակերութեան հետ ին ընկերութեան եկամուտը կազմած է միլիոն ամերիկեան տոլար ինչ որ օդանաւային ընկերութիւնը դարձուցած է աշխարհի րդ լաւագոյն օդանաւային ընկերութիւնը միջին արեւելքի օդանաւային ընկերութիւնը հիմնադրուած է ին սաէպ սալամի աջակցութեամբ եւ իր առաջին թռիչքը իրականացուցած է ին պէյրութէն կիպրոսի մայրաքաղաք նիքոսիա ընկերութեան թռիչքները կ իրականանային օդանաւերուն միջոցով թռիչքներ կ իրականան նաեւ դէպի եգիպտոս եւ սուրիա թուականի երեւակայական վէպ մըն է պատանիներու համար գրուած ամերիկացի հեղինակին սուզան քոլինզին կողմէ վէպը վիպաշարին երրորդ ու վերջին գիրքն է առաջին երկուքն են եւ վէպը կը շարունակէ քաթնիս էվըրտինին պատմութիւնը որ գլխաւոր կերպարն է պատմութեան մէջ քաթնիսը կը փորձէ փանեմ երկրի գաւառները միացնէ որպէսզի կազմակերպեն ըմբոստ մը կառավարութեան հանդէպ գիրքը առաջին անգամ հրատարակուեցաւ հրատարակչական տան կողմէ օգոստոս թուականին այս վէպը կը վաճառուի օրինակներով գիրքին հրատարակութեան առաջին շաբթուայ ընթացքին ու կը ստանայ դրական քննադատութիւններ վէպը վերածուեցաւ բաժին ունեցող ֆիլմի որ հրատարակուեցաւ նոյեմբեր թուականին եւ որ հրատարակուեցաւ նոյեմբեր թուականին մրցանակաբաշխութիւնը ուղիղ եթերին մէջ կը դիտեն աւելի քան միլիոն մարդ բոլոր անուանակարգերու յաղթողներու անունները յայտնի դարձած են օգոստոս ին պրուքլինի պարքլէյս սենթրին մէջ նիւ եորք ճասթին թիմպերլէյք պրունօ մարս թէյլըր սուիֆթ օսթին մահոուն սելենա կոմէզ մաքըլմոր եւ ռայան լիւիս ռէյ տալթոնի հետ փինկ նէյթ ռիւս ի հետ ճասթին թիմպերլէյք ճէյ զիի հետ արտադրող տէյվիտ ֆինչեր պրունօ մարս բեմադրող պրունօ մարս վիզուալ էֆեկտներ գրեյդի հոլ ջոնաթան վու և դերեկ ջոնսոն ժանէլ մոնէ էրիգա պատուի հետ արուեստ արտադրող վէրոնիգա լոկըստոն ճասթին թիմպերլէյք ժապաւէնի պատրաստողներ ճարէդ եւ պոնչ լա մաքըլմոր եւ ռայան լիւիս ռայան տալթոնի հետ արտադրողներ ճէյսոն գէնիկ ռայան լիւիս եւ մէկո լին մաքըլմոր եւ ռայան լիւիս մէրի լամպերդի հետ տատի եանկի ամերիկացի երգչուհի մայլի սայրըսը լրատուամիջոցներու եւ հանրութեան քննարկման առարկայ դարձաւ իր սկանդալային ելոյթի պատճառով ան ելոյթի սկիզբը կը կատարէ իր երգը իսկ այնուհետեւ երբ քանատա ամերիկացի երգիչ ռոպին թիքը բեմ կը բարձրանայ կատարելու իր երգը զուգերգ անոր հետ մայլին կը հանէ իր զգեստը եւ կը սկսի ելոյթ ունենալ երկու կտորէ բաղկացած մաշկագոյն հագուստով անոնց զոյգերգու ընթացքին մայլի սայրըսը մեծ ձեռնոցով մը հպուած է ռոպին թիքի մէջքէն ներքեւ հատուածներուն այնուհետեւ անոր առջեւ պարած է թուերք անոնց ելոյթը դարձաւ մրցանակաբաշխութեան քննարկման հիմնական նիւթը իսկ լրատուամիջոցներու ուշադրութեան մնացին այնպիսի կատարողներու ելոյթներ ինչպիսի են լէյտի կակայի եւ քէյթի փերրիի ելոյթները կամ օրինակ խումբի ելոյթը ն մրցանակաբաշխութեան մասին իր հոդուածին մէջ կը գրէ որ մայլի սայրըսը իր ճղճիմ կատարումով գողցաւ շոուն մրցանակաբաշխութեան երեկոյի ամբողջ հետաքրքութիւնը իր կողմ տանելու մասին նաեւ գրեց ամսագիր մրցանակաբաշխութեանը յաջորդող մի քանի օրերուն մայլի սայրըս ունեցաւ աւելի քան հետեւորդ իր թուիթթըրի էջին մէջ մարդ միացաւ անոր ֆէյսպուքի էջին իսկ անոր կոչուող նոր երգը ներբեռնեց աւելի քան անգամ մասնագիտացուած է մանկական սնունդի սուրճի թէյի կաթնամթերքի ջուրի հրուշակեղենի սառեցուած սնունդի ընտանի կենդանիներու սնունդի եւ նախաճաշներու արտադրութեան եւ իրացման մէջ ին պատկանող շուրջ ապրանքանիշի տարեկան վաճառքի ծաւալը կը գերազանցէ միլիար զուիցերիական ֆրանքը մոտաւորապես ամն տոլար առաւել լայն սպառում ունեցող ապրանքանիշներն են սուրճը ը նախաճաշը արագ պատրաստուող սնունդի ապրանքանիշը եւ այլն ընկերութեան կը պատկանին գործարաններ որոնք տեղակայուած են երկիրներու մէջ աշխատողներու ընդհանուր թիւն ամբողջ աշխարհի վրայ կը հասնի մոտ ի հիմնադրուած է թուականին ճորճ եւ չարլզ փեյջերի անգլո զուիցերիական կաթնամթերքի ընկերութիւն եւ հենրի նեսթլէի անրի նեսթլէի կաթի փոշի ըներութիւններուն ձուլման արդիւնքէն ընկերութիւն մեծ յաջողութիւններ կը գրանէ առաջին եւ երկրորդ աշխարհամարտերու տարիներուն խտացրած կաթին եւ կաթնախառնուրդներուն աւելցնելով բազմաթիւ այլ ապրանքատեսակներ ընկերութեան գրասենեակը տեղակայուած է զուիցերիոյ վեվէ քաղաքին մէջ առաւել նշանաւոր շուկայական մրցակիցներն են եւ ընկերութիւնները թուականի ամերիկեան սիրային ու կատակերգական ժապաւէն մըն է որ արտադրուած է կերրի մարշալի կողմէ ժապաւէնին գլխաւոր դերասաններն են հայլ պերրի ճեսիքա պիէլ ճոն պոն ճովի ապիկայլ պրեսլին ռոպըրթ տը նիրօ ճոշ տուհամել զաք էֆրոն հեքթոր էլիզոնտօ քաթրին հէյկլ աշթոն քուչըր սեթ մեյերս լիա միշել սարա ճեսիքա փարքր միշել փֆայֆըր հիլարի սուանք եւ սոֆիա վերկարա ը երկրորդ ոչ պաշտօնական շարունակութիւնն է ժապաւէնին որ կրկին արտադրուած է կերրի մարշալի կողմէ իսկ անոնց երրորդ ոչ պաշտօնական շարունակութիւնն է ժապաւէնը թողարկուած է դեկտեմբեր թուականին եւ ստացած է ժխտական ու վատ քննադատութիւններ հակառակ ժապաւէնին վատ քննադատութիւններուն ին շահոյթը եղաւ աւելի քան միլիոն տոլար ժապաւէնը ստացաւ մրցանակի պաշտօնակարգութիւններ անոնց մէջ ըլլալով ամէնէն վատ դերասանուհի սարա ճեսիքա փարքր եւ ամէնէն վատ արտադրիչ կերրի մարշալ բանաստեղծներ եւ գրագէտներ բազմաթիւ անգամներ արտայայտուած են օ տառին մասին անշուշտ այս տառին մասին ուրիշ բաներ եւս գրուած են օ տառը ին իբրեւ անպէտ տառ արեւելահայերէնի այբուբենէն դուրս դրուեցաւ օ ն այդպէս վտարանդի մնաց մինչեւ ապա վերադարձաւ իր երբեմնի կիրարկութիւններէն զգալիօրէն մերկացած բայց անոր ծնունդէն սկսինք գրեթէ ամէն արեւմտահայ գիտէ թէ օ ն գրաբարեան աւ տառակապակցութեան ծնունդն է սակայն շատ քիչեր գիտեն թէ ճիշդ ո ր աւ ի ծնունդն է քանի որ արդի հայերէնի մէջ գրաբարէն եկող ու աւ բովանդակող բազմաթիւ բառեր ունինք օրինակ իրաւ հաւան հաւաք հաւատ հաւ նաւ կաւ բաւ դաւ մանաւանդ արգաւանդ աւանդ սակաւ այլեւ շատ ու շատ ուրիշներ որոնք իրենց աւ ը օ ի չեն վերածած ինչպէ ս նման կիսկատար հնչիւնափոխութիւն կրնար յառաջանալ որով որոշ աւ եր օ դառնային իսկ շատ ուրիշներ անփոփոխ մնային այսպէս է քանի որ միայն բաղաձայնանախորդ աւ ը օ հնչիւնի վերածուած է այսինքն այնպիսիները որոնց բաղաձայն մը յաջորդած է կամ որոնք բաղաձայնէ մը առաջ գտնուած են օրինակ աւրաւր օրօր արաւտ արօտ ամաւթ ամօթ աւրէնք օրէնք հաւտ հօտ հաւր հօր կարաւտ կարօտ մաւտ մօտ նարաւտ նարօտ արդեաւք արդեօք փառաւք փառօք իրաւք իրօք եւլն այս դիրքերուն վրայ աւ ը երկբարբառային էր եւ աու կ արտասանուէր ահա այս աու ն է որ սկսաւ կամաց կամաց օ արտասանուիլ աւաուօ հնչիւնափոխութենէն խուսափած են ընդամէնը երկու բառեր աղաւնի եւ նաւթ որոնք իրենց երկար պատմութիւնը ունին որ այս յօդուածի ծիրէն ներս շատ շահեկան չեն իսկ հոն ուր աւ ին ձայնաւոր մը կը յաջորդէ կամ բառը աւ ով կը վերջանայ ինչպէս վերը բերուած առաջին խումբի բառերն են ապա այդ դիրքերուն վրայ աւ ը կ արտասանուի ավ եւ ուրեմն երկբարբառային չէր այսպիսիները անփոփոխ մնացած են առանց օ արտասանութեան հասնելու առաւաւտ բառը այս երկու ելոյթները շատ լաւ կը ցոլացնէ առաջին աւ ը անփոփոխ մնացած է որովհետեւ իրեն ձայնաւոր մը կը յաջորդէ իսկ երկրորդ աւ ը օ դարձած է քանի իրեն բաղաձայն մը կը յաջորդէ որով ստացուած է առաւօտ այս հանգրուանին հետեւեալ երկու կանոնները բանաձեւենք քանի որ օ ն միմիայն բաղաձայնէ մը առաջ ծնունդ կրնար առնել հետեւաբար ա օ տառին որեւէ ձայնաւոր չի կրնար յաջորդել բ օ ով հայերէն բառ չի կրնար վերջանալ իրեն անհրաժեշտօրէն պէտք է յաջորդէ բաղաձայն մը այս երկու կանոնները ծնունդ կ առնեն օ ին էութենէն եւ որեւէ կամայականութեան ենթակայ չեն կրնար ըլլալ բացի օրինազանցութենէ ուրիշ ամէն կանոն կեղծ ու պատիր է որ արդի հայը կը բանաձեւէ բառավերջի օ ին անունով այդպիսի օ ըստ օրինի չի կրնար գոյութիւն ունենալ միջնադարեան բարենորոգիչներն ու մատենագիրները այս աւ երկբարբառին օ արտասանութիւնը արձանագրելու կամ արտայայտելու համար բաւական զառածեցան քանի որ մեսրոպեան ո տառը նոյնութեամբ կը նշէ յունալատինական օ հնչիւնը անոնց հակումը եղաւ օ արտասանուող աւ ը փոխարինել ո ով ո ին կողքին ուրիշներ աւ երկբարբառը փոխարինեցին նշանով եւս որ ոմանք այս նշանը կը դնէին ուղղակի աւ ին վրայ առանց ջնջելու զայն որով կը հասկցուէր թէ աւ ը պէտք արտասանել օ բաց մանուկներ ուգրանական փոփ խումբ բաղկացած է աղջիկներէ անժէլինա աննա լերա յուլիա եւ աննա խումբը պաշտօնապէս հիմնադրուած է հոկտեմբեր ին այս նոյն թուականին նոյն օրը դուրս եկած է անոնց երգը նաեւ նոյեմբեր ամսուան մէջ խումբը իր երգով հանդէս եկաւ փրորիվ նշանակմամբ ցուցադրման մէջ քուէարկութեան արդիւնքներով ը յաղթեց մրցանակը ռոտացիա ցուցադրման մէջ դեկտեմբերի սկիզբին խումբը կատարեց իր առաջին մենահամերգը համերգը տեղի ունեցաւ գիեւի ակումբին մէջ յունուար ամսուան սկիզբին հարցազրոյցի արդիւնքին մէջ խումբին րդ մասնակիցը դարձաւ աննա մուզաֆարովան խումբին արտադրիչը յուրի փետրովն է գիեւի դպրոցին հիմնադիրը իրական անունը մայքլ տէյվիտ ռոզընպերկ անգլիացի երգիչ երաժիշտ եւ երգի խօսքերու հեղինակ ռոզենպերկը ծնած է մայիս թուականին պրայթոնի մէջ անգլիա ան կը սորվի դասական կիթառ երիտասարդ տարիքին եւ տարեկանին կը սկսի գրել երգեր մայք ռոզենպերկը բեմին վրայ կը սկսի հանդէս գալ տարեկանէն թուականին անտրու ֆիլիպսի հետ ան կը ստեղծէ խումբը որ կազմուած է անդամներէ անոնք միասին ձայնագրեցին եւ թուականին հրատարակեցին իրենց առաջին երգատետրը ռոզենպերկը երգատետրին բազմաթիւ երգերու հեղինակն է բացառութեամբ երգէն որ գրած է ֆիլիպսը խումբը կը բաժանուի թուականին խումբին վերջանալէն ետք ռոզենպերկը կը պահէ խումբին անունը եւ կը սկսի հանդէս գալ որպէս մենակատար անոր դեբիւտային առանձին երգուած երգատետրը կը հրատարակուի թուականին անգլիացի երգիչ եւ երգերու հեղինակ էտ շիրանի երգը երգը ներառուած է երգիչին երրորդ ալպոմին մէջ ալպոմին թողարկումէն ետք ան ի մէջ գրաւեց րդ դիրքը օգոստոս ին ը յայտարարեց որ երգը պիտի ըլլայ ալպոմին չորրորդ երգը սեպտեմբեր թուականին երգը հնչեց ին միջոցով որպէս ալպոմին երրորդ երգը ամն ի մէջ երգը կը գրաւէ առաջին դիրքը աւստրիոյ պելճիքայի լիւիոյ լիւքսեմպուրկի մալազիայի ֆիլիփիններու շոդլանտիայի եւ զիւիցերիոյ մէջ եւ հասած է մինչեւ լաւագոյն տասնեակ երկիրներու մէջ ներառեալ աւստրալիա շուէտ անգլիա ամն այս երգը էտ շիրանի երրորդ այսինքն աշխատանոցի մէջ ձայնագրուած ալպոմին հինգերորդ երգը որ թողարկուած է թուականին մարտ ամսուան ընթացքին իր նախորդ ալպոմէն երեք տարի ետք երգը ռոմանթիք ստեղծագործութիւն է գրուած շիրանի ընկերուհիին քերի սեպորնիին մասին եւ շիրանը ըսած է որ յոյսով է որ կը դառնայ մէկ այլ երգի ստեղծման պատճառ ֆինլանտական ռոք խումբ որ կը ձայնագրէ սեփական լեյպլին մէջ ան ձեւաւորուած է հելսինկի մէջ թուականին երկու վաղեմի ընկերներու դուետէն վոքալիստ մաքօ սարեստոյէն եւ կիթառահար օլի տուկիայնենէն ինչպէս նաեւ ստեղնաշարահար եւ արտադրիչ մարքոս գարլոնենէն խումբին համերգային կազմը կը ներառէ յանի սնելմանին պաս կիթառահար յասկ միակինենին կիթառ եւ յարի սալմինենին հարուածային գործիքներ խումբը դարձած է իբր յայտնի խումբ լայն լսարանին շնորհիւ որ գրած են համակարգչային խաղի շարունակութեան համար այս երգը դարձաւ խումբին գլխաւորած երգին վերնագիրը որ թողարկուեցաւ յունիս ին խումբը բազմաթիւ նշանակալի մրցանակներ ստացած է հայրենի երկրին մէջ ներառեալ երկու մրցանակները վերջինը ֆինլանտական ն կը համարուի յաղթած է լաւագույն ֆինլանտացի կատարող անուանակարգին մէջ թուականին ի ժամանակ իսկ երգի տեսահոլովակը հեռուստադիտողներու կողմէ ճանաչուած է ֆինլանտիոյ բոլոր ժամանակներու լաւագոյն տեսահոլովակ խումբին առաջին պաշտօնական թողարկումը դարձաւ երգը որ թողարկուած է թուականի յունիսին ֆինլանտիոյ մէջ այս երգը կը պարունակէ առաջնային ստեղծագործութեան տարբերակներ այդ թուին եւ գործիքային ինչպէս նաեւ աւելորդ երգը երգը ներառուած է ֆինլանտական շարքերու առաջին տասնեակին մէջ եւ չէ լքած քանի մը ամիս շարունակ յաջորդ երգը կը կոչուի եւ թողարկուած է սեպտեմբեր ին ինչպէս եւ ը ստեղծագործութեան կը զուգորդեն դիդրերը սակայն այս անգամ ոչ թէ խաղին մէջ այլ պենչմարք ծրագիրին մէջ գրաֆիկական փորձերու շարք որոնք կը հաշվարկեն համակարգչի տեսահամակարգի արտադրողականութիւնը երգին աւելորդ երգը ը որ կը շարունակէ երգերու ռոմանթիք գիծը ֆինլանտիոյ գլխաւոր ձայնասբիւրները ներառած են ը իրենց երգացանկին մէջ իսկ աւելի ուշ երգը երկրորդ դիրքը գրաւած է տարուայ լաւագոյն երգ բաժինին մէջ ֆինանսական մագնատ էտուարտ լուիսը մոլորուելով գիշերային քաղաքին մէջ կը կանգնի փողոցային մարմնավաճառ վիվիանի մօտ որպէսզի ան ցոյց տայ ճանապարհը աղջիկը դուր կու գայ էտուարտին եւ ան կը հրաւիրէ աղջկան հիւրանոցին իրեն համար առաւօտեան կը տեղեկանէ որ շատ կարեւոր գործարք կնքելուն պետք է երթալ ուղեկցորդուհիի հետ եւ լրացուցիչ հոնորարի դիմաց կ առաջարկէ աղջկան մնալը իր բնակարաններուն մէջ վեց օր եւս վիվիանը ամէն ինչ կը հանդուրժէ հանուն իր ընտրեալի որ արդէն դադարած է հաճախորդ ըլլալէն այս բոլորին զուգահեռ կը զարգանայ սիւժետային երկրորդ գիծը էտուարտը կ աշխատի մեծ պայմանագիրի վրայ մեծ նաւաշինարարական ընկերութեան առքով ու վերավաճառքով ինչպէս կը բացատրէ վիվիանը իրեն հասկանալի լեզուով այդ նման է մեքենայ գնելուն եւ մասերով վաճառելուն թռուցիկ ծանօթութիւնը կը ստիպէ էտուարտին վերաիմաստաւորել կենսական արժէքները վիվիանը ալ չ ուզեր ըլլալ միլիարտատիրոջ հովանաւորեալը ան կ երազէ սպիտակ ձիով ասպետի մասին որ կու գայ եւ կը տանի զինք իր նախկին կեանքէն ռիչարտ գիրը համաձայնեցան միանգամէն ի սկզբանէ ան կը փորձէր իր հերոսին կերտել աւելի աշխոյժ բայց հէրի մարշալը զինք մէկ կողմ մը տարաւ եւ ըսաւ ո չ ո չ ռիչա րտ այս ֆիլմին մէչ աշխոյժ պէտք է ըլլայ միայն մէկ կերպար վիվիանի դերին մէջ ի սկզբանէ չէր դիտարկուեր ճուլիա ռոպերթսը աւելին ընկերութիւնը դէմ էր անոր թեկնածութեան հէրի մարշալըկը ծրագրեր որ դերը կը հասնի կարէն ալլէնին ասկէ ետք երբ ան հրաժարեցաւ տնօրէնը դերի համար հրաւիրեց բազմաթիւ յայտնի դերասանուհիներու դերէն հրաժարեցան մեգ ռայանը սառա ճեսիքա փարքերը մերի սթինբերգէնը միշել պֆայֆերը վալերիա գոլինօն ճենիֆեր ճեյսոն լին եւ այլն տերիլ հաննան իր մերժումը կը հիմնաւորէր անորմով որ իր կարծիքով ֆիլմը սեքսուալ բնոյթի էր եւ կը ստորացնէր կանանց հրաժարեցաւ նաեւ մոլլի ռինկուոլդը որուն դուր չեկաւ մարմնավաճառի դերը ճիշտ է որոշ հարցազրույցներուն ան նշած է որ շատ կ ափսոսի որ այն ժամանակ մերժած է այդ դերը վայնոնա ռայտերը եւ ճենիֆեր քոննելին չստացան իրենց դերը որովհետեւ տնօրէնը անոր շատ երիտասարդ կը համարէր երբ մնացած բոլոր դերասանուհիները հրաժարեցան դերէն վիվիանի դերը ստացաւ տարեկան ճուլիա ռոպերթսը որ այն ժամանակ տահաւին յայտնի չէր լայն հասարակութեան այս դերը զինք աստղ դարձուց ֆիլմի կարեւորագոյն հերոսներու թատրոն այցելելու դրուագին մէջ կը հնչեն ճուզեպպէ վերդիի տրաւիատա օփերայէն հատուածներ այս օփերայի ընտրութիւնը պատահական չէ գոյութիւն ունի կապ ֆիլմի եւ օփերայի սիւժետներու միջեւ վերդիի օփերայի որ ըստ էութեան ալեքսանդր դիւմա որդիին կամելիազարդ տիկինը վէպի կը վերապատմէ գլխաւոր հերոսուհին փարիզեան կուրտիզանուհի վիոլեդդա վալերին է նմանօրինակ ինչպէս օփերային մէջ ֆիլմին մէջ մարմնավաճառ վիվիանի կեանքը կը փոխուի այլ դասակարգէն տղամարդու հետ ծանօթութենէն ետք մէկ այլ տեսարանի մէջ ուր գլխաւոր հերոսները քնացած են այգիի խոտերուն մէջ կը հնչէ ուիլիըմ շեքսպիրի սոնէտներէն հատուած անոր աչքերը նման աստղերու էտուարտը գիրքէն կը կարդայ վիվիանին համար ֆիլմին մէջ կան տպաւորութիւն ստեղծող տեսարաններ փոլօ խաղի տեսարանին մէջ երբ հերոսուհիին կը սիրահարուի գեղեցկատես պատանին համարեայ ամբողջութեամբ կը կրկնէ թուականի իմ չքնաղ լեդի ֆիլմի տեսարանը ֆիլմին մէջ կայ բառախաղ էտուարտ լուիսը սկզբը սեւ ասպետէն կը վերափոխուի սպիտակ ասպետի մորսի ընկերութեան համար իսկ շուտով վիվիանի համար կը դառնայ սպիտակ ձիու վրայ ասպետի ֆիլմի պաստառին մէջ ճուլիա ռոպերթսի գլուխը տեղադրուած է դերասանուհի շելլի միշելի մարմնի վրայ պաստառի վրայ ռիչարտ գիրի մազերը շագանակագոյն են երբ ֆիլմին մէջ ատոնք ալեխառն են ֆիլմը բեմադրուած է ալֆրետ հիչքոքի կողմէ ան գրած է ճոզէֆ սթէֆանօ ֆիլմին կարեւորագոյն երկու դերասաններն են անթընի փըրքինզ ստացած է իր հռչակը այս ֆիլմի մէջ իր նորմըն պէյթս դերով եւ ճանըթ լայ նոյնպէս թէպէտ նախապէս ան դերեր ունեցած է ուրիշ հիչքոքի տարբեր ֆիլմերու մէջ սակայն ն անոր շնորհած է հռչակը որովհետեւ այս ֆիլմը ամէնէն շատ գիտցուած ֆիլմն է արդի ֆիլմի պատմութեան մէջ խօսելով նիւթին մասին պատմութիւնը կը սկսի զոյգով մը որոնք կ արծարծեն իրենց ամուսնութեան ծրագիրները նշելով ինչպէս բաւարար գումար չունին ամուսնութեան իրենց ծրագիրները իրականացնելու շարունակութիւնը կը ներկայացուի երբ զոյգէն մէրյընը աշխատանքի ժամանակ կը ստանայ տոլար իր վարպետէն որպէսզի զայն տեղադրէ դրամատուն յաճախորդի մը համար առիթը օգտագործելով մէրյըն կը գողնայ այդ մեծ գումարը ու կը քշէ արիզոնա նահանգէն դուրս դէպի գալիֆորնիա ան նոյնիսկ ինքնաշարժը կը ծախէ ու կը քնէ նոր ինքնաշարժ մը որեւէ մէկ պարագայի ոստիկանային վտանգէ հեռու մնալու համար ճամբան անոր աչքերը գոցուիլ կը սկսին որուն պատճառաւ ան ճամբուն վրայ առաջին իր տեսած պանդոկը կը մտնէ պանդոկին անունն է պէյթս մոթէլ այնտեղ կը ծանօթանայ նորմըն պէյթսի որ կը հրաւիրէ մէրյընը ընթրիքի զայն իր տունը կը հրաւիրէ որ կը գտնուի պանդոկին կողքին սակայն նորմըն իր մօր հետ կը վիճաբանի որովհետեւ նորմընի մայրը բնաւ համաձայն չէ որ նորմըն կիներ ներս բերէ իրենց տունէն նորմըն այդ հարցը լուծելու համար կը նստի պանդոկին գրասենեակը եւ այնտեղ կ ընթրեն կը խօսակցին ու զիրար կը ծանօթանան պատմութեան վերջը չյայտնելու համար պատմութեան նիւթը պիտի չշարունակեմ սակայն շատ տարօրինակ ձեւով մը կը վերջանայ ֆիլմը զգայացունց եւ սսարսափ պատճառող ժանրի ֆիլմ մըն է սակայն այդ վաղ ֆիլմերու նոր ծնունդի թուականին համար հիանալի որակով ֆիլմ մըն է արտադրութեամբ դերակատարութեամբ բեմադրութեամբ եւ թատերագրութեամբ ֆիլմը կը ներկայացուի անգլերէն լեզուով կ երկարի մէկուկէս ժամ եւ ունէր պիւտժէ մը տոլարի սակայն ֆիլմին շահոյթն էր միլիոն տոլար որ այսօրուան դրամարժէքով կը համապատասխանէ միլիոն տոլարի ը սպանական հագուստ եւ զարդարանք արտադրող ընկերութիւն է կը վաճառուի ամբողջ աշխարհին վրայ ինչպէս նաեւ հայաստանի մէջ իսկ սեպտեմբեր ին ան սկսած է վաճառել նաեւ համացանցով ը ունի աւելի քան խանութներ հետեւեալ երկիրներուն մէջմարոքո եգիպտոս մեքսիք քոլոմպիա քոսթա ռիքա տոմինիքեան հանրապետութիւն էքուատոր կուաթեմալա հոնտուրաս սալվատոր բանամա չինաստան սաուտեան արաբիա թուրքիա ինտոնեզիա ճաբոն ղազախստան լիբանան հորդանան արաբական միացեալ էմիրութիւններ հարաւային քորեա ֆիլիբիններ սինկաբուր թայլանտ օման քաթար քուէյթ պահրէյն սպանիա ռուսաստան լեհաստան իտալիա ֆրանսա փորթուկալ յունաստան ռոմանիա ուքրանիա հունկարիա կիպրոս պուլկարիա սլովենիա սլովաքիա լիտվա խորվաթիա հայաստան իռլանտա մալթա չեխիա պոսնիա եւ հերցեգովինա սերպիա ալպանիա անտորա ատրպէյջան էսթոնիա վրաստան լաթվիա մաքետոնիա մոնթենեկրո միացեալ թագաւորութիւն ամերիկացի երգչուհի թեյլոր սուիֆթի չորրորդ սդուտիական ալպոմը թողարկուած է հոկտեմբեր ին լէյպլով առաջին շաբթուայ ընթացքին ամն ի մէջ ալպոմը վաճառուած է աւելի քան միլիոն օրինակ այս վերջին տասը տարիներու ընթացքին ամէնաբարձր ցուցանիշն էր ալպոմը թողարկուելէ ետք յայտնուած է շարքի առաջին հորիզոնականին մէջ եւ շաբաթ շարունակ գլխաւորած է շարքը ալպոմը առաջինն էր նաեւ անգլիոյ մէջ աւստրալիոյ մէջ գանատայի մէջ իրլանտիոյ մէջ եւ նոր զելանտիոյ մէջ ալպոմին անուանումը եւ լուսանկարը պաշտոնապէս ներկայացուած է օգոստոս թուականին սկաւառակի առաջին երգին թողարկման ժամանակ յաջորդ չորս արժէքաւոր երգերը թողարկուած են ալպոմին թողարկումէն մէկ ամիս առաջ որոնցմէ երեքը եղած են շարքին լաւագոյն տասնիակին մէջ ալպոմը ստեղծուած է համագործակցութեան շնորհիւ կարի լէյտբոտի եւ էտ շիրանի հետ թեյլորի այս ալպոմը երաժշտական նոր ժանրէն է ալպոմին մէջ ներառուած են երգեր առանց աւելորդ տարբերակին թեյլորը կը բացատրէ թէ ինչ կը նշանակէ ալպոմին անունը առաջին երգին նախացուցադրումը տեղի ունեցած է օգոստոս թուականին երգը ն էր որմէ ետք ալպոմը գրաւեց շարքի առաջին հորիզոնականը դիտող առաջին շաբթուայ ընթացքին երգը գրաւած է երկրորդ դիրքը ամէնավաճառւող թուային ալպոմներու մէջ թուականէն զիջած է միային թուականին թողարկուած ալպոմին պատճառով այժմ միայն ամն ի մէջ ունի աւելի քան երեք միլիոն դիտող երկրորդ երգը որ թողարկուած է սեպտեմբեր թուականին միայն թողարկումէն քանի մը ժամ ետք այս երգը դարձաւ առաջինը այս երգը առաջին շաբթուայ ընթացքին վաճառուած է աւելի քան թուային օրինակ եւ շարքին մէջ եղած է իոթներորդ դիրքը ալբոմին չորրորդ երգը դարձաւ ն հինգերորդ երգը ն է ալպոմին վեցերորդ երգը դարձաւ էտ շիրանի մասնակցութեամբ երգը իոթներորդ երգը ուր թեյլոր կ երգէ կեր լէյտբոտի հետ որ թողարկուած է հոկտեմբեր թուականին լաթին ամերիկեան պոյ պենտի երգը թողարկուած է հոկտեմբեր ին անոնց առաջին ալպոմի երրորդ երգն է երգը գրած են էրիք պերէզը ժատան անտիոն ճորճ կլասսը եւ լուիզ էնճլ օ նէիլլը սեպտեմբեր ին տեսահոլովակը ի մէջ գրաւած է պիլիոն դիտող օգոստոս ին յայտարարուած է որ խումբը պիտի թողարկէ երգին վերամշակման տարբերակը անգլիական երաժշտական խումբին հետ երգին երկրորդ վերամշակման տարբերակը թողարկուած է անգլիական երաժշտական խումբին հետ ան թողարկուած է օգոստոս ին ամերիկեան երգերուն հաշուետախտակին երգը գրաւած է րդ դիրգը եւ դարձած է ի առաջին երգը թոփ տասնիակին մէջ իսկ ի համար րդը երգը ընդգրկուած է ի չորրորդ երաժշտանոցին մէջ պատրաստուած ալպոմին մէջ երգին վերամշակման տարբերակին տեսահոլովակը թողարկուած է սեպտեմբեր ին ի եան էջին մէջ արաբ սեփական հեռուստատեսութեան կայան է յորդանանի մէջ կայանը իր գործունէութիւնը սկսած է յունուար ին այն մաս կը կազմէ մետիախումբին ը ապագայի մասին իր տեսլականին մէջ կը յայտնէ որ կը ցանկայ դառնալ ժամանակակից բովանդակութեամբ որակեալ մետիահարթակ ստեղծող կառոյց որ կը գոհացնէ րդ դարու արաբներուն մետիա պահանջները կայանը կը հեռարձակէ լայն նիւթերու անդրադարձող ծրագիրներ ինչպէս լուրեր թոք շոուներ վաւերագրական ֆիլմեր եւ ժամանցային հաղորդումներ կայանին տարբերակով հեռաձակումը սկսած է մայիս ին լուրերու մարզական հաղորդումնեպու եւ հեռուստաշարերու կողքին կայանը կը հեռարձակէ նաեւ շարք մը երգիծական եւ կատակերգական հաղորդումներ որոնք վեր կը հանեն հասարակական եւ քաղաքական խնդիրները յորդանանի եւ ամբողջ արաբական աշխարհին մէջ ը ի ամենանշանաւոր հաղորդումն է որ հեռարձակուած է երկու տարի շարունակ երգը դրական գնահատական ստացած է շարք մը երաժշտական քննադատներու կողմէ ան ղեկավարած է հիթ շարքերը պելճիքայի գերմանիոյ իտալիոյ նիտըրլենտի եւ զիւիցերիոյ մէջ անգլիոյ մէջ եղանակը ատելի երկրորդ լաւագոյնը դարձած է արժանանալով բարձր գնահատականի անկէ ետք գլխաւոր դիրք կը գրաւէ ամն ի աղիւսակին մէջ ին ամն ի մէջ վաճառուած է այս երգէն աւելի քան եղանակներ իսկ նոյեմբերին միլիոն եղանակը դարձած է ի լայնօրէն հնչած երգը վերջին տարիներուն փետրուար ին լոս անճելըսի մէջ րդ կրեմմի երաժշտական մրցանակաբաշխութեան ատեն պարգեւատրուած է տարուան լաւագոյն երգ մրցանակը տեսահոլովակին առաջին ցուցադրութիւնը եղած է դեկտեմբեր ին երգահանը եղած է սէմ պրաունը տեսահոլովակին մէջ ատելը նստած է լքուած սենեակի մը մէջ բազկաթոռի մը վրայ եւ կ անցնին բազմաթիւ տեսարաններ այն ատեն ջուրով լեցուած շարք մը բաժակներ թմբուկի զարկերուն հետ հաւասար կը պարեն սեւ հագած սուրով աղջիկներ ճենիֆեր վայթի գլխաւորութեամբ սենեակին յատակը ծածկուած է սպիտակ փոշիի հաստ շերտով մը երաժիշտը կը նուագէ հարուածային գործիքներ աստիճաններուն վրայ եւ վերջին մասը քաղաքին սպիտակ թուղթէ պատրաստուած մանրակերտը կ երեւի եւ երգը կ եզրափակուի յայտնի ամեայ երգչուհի եւ անգլիական մրցոյթին աւարտական կոնի տալբոտը ձայնագրած է երգին իր տարբերակը որուն տեսահոլովակը աւելի քան միլիոն անձ դիտած է ի վրայ իսկ ին եռեակին կողմէ կատարումը աւելի քան միլիոն անձ դիտած է առաջ կոչուած իսկ խումբէն ֆրանսաֆան ընկերութիւն մասնագիտութիւնն է յղանալ ու շինել օդանաւորդութեան եւ տիեզերական արդիւնաբերութիւններու համար շարժակներ կը յղանայ կը զարգացնէ կ արտադրէ ու կը ծախէ քաղաքավարական եւ զինուորական օդանաւորդութեան շարժակներ ու հրթիռ եւ արբենեակի շարժակներ կը սարքաւորէ հարակից ֆրանսական կործանիչները ինչպէս շարժակ եւ շարժակ եւ միյասին ըստեղծեցին միյաընկերոթիւնը որ կը սարքաւորէ եւ օդանաւներ միյաընկերոթիւնը պատահական կտորներ կը նատակարարէ շարժակներու համար ալ կը կատարէ հրթիռին գլխաւոր հարկերը ստեղծուած է մայիս երբ ընկերութիւնը կետականացուած եղաւ այս կետականացումը ֆրանսային ազատութենէն ատեն եղաւ որովհետեւ ընկերութիւնը նացիստական գերմանիոյ համար աշխատեցաւ երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ատեն ու միջոցները կը պագսէին զարմանալիօրէն կը կարծուեր բաւական արդիական եւ զորաւոր չէր գերմանացի ճարտարագէտ նըն էր հերման ըսդռիշ որ կ խրդիխցնէ ընկերութիւնը պատերազմէն վերջ յետոյ կը մտնէ բազմաթիւ ձեռնրկներու մէջ մանաւանդ եւրոպական յառաջամղումի ընկերութեան ստացումը կ արտօնէ ի մտել տիեզերական յառաջամղումի շուկային մէջ ի գործունէութիւը շատ միջազգային է ը ամերիկեան քաղաքական զգայացունց հեռուստաշար մըն է որու գլխաւոր դերասանը քէրի ուաշինկթընն է ստեղծուած է շոնտա ռայմզի կողմէ եւ թողարկուած է առաջին անգամ ի վրայ ապրիլ ին քէրի ուաշինկթընի կերպարը օլիվիա փոփ մասամբ հիմնուած է ճորճ պուշի նախորդ տնօրինութեան մամլոյ պատասխանատու ճուտի սմիթի վրայ ով նաեւ կիսարտադրիչ է հեռուստաշարի պատրաստման հեռուստաշարը տեղի կ ունենայ ուաշինկթըն ամերիկեան նահանգին մէջ եւ կը կեդրոնանայ տագնապ լուծող հաստատութեան օլիվիա փոփ եւ ընկերակիցներ հաստատութեան վրայ ինչպէս նաեւ սպիտակ տան աշխատակիցներուն վրայ մասնաւորապէս նախագահ ֆիթծճերըլտ կրէնթ առաջին կին մէլի կրէնթ պաշտօնավար սայրըս պին մամլոյ պատասխանատու ապիկէյլ ուիլըն ընդհանուր փաստաբան եւ դատախազ տէյտիվ ռոզըն եւ փոխ նախագահի պաշտօնավար էլիզապէթ նորթ եւ այլ կերպարներուն վրայ քէրի ուաշինկթընի ընկերակից օ փ ը հաստատութեան մաս կը կազմեն քէյթի լոուզ եւ կիլէրմո տիազ թոնի կոլտուին իբրեւ նախագահ պէլըմի եանկ իբրեւ նախորդ առաջին կին եւ սենաթոր ճէֆ փէրի իբրեւ պաշտօնավար տարպի շթանչֆիլտ իբրեւ մամլոյ պատասխանատու եւ ներկայ պաշտօնավար ճաշուա մալինա իբրեւ կառավարութեան ընդհանուր փաստաբան եւ դատախազ սքոթ ֆոլի իբրեւ ի տնօրէն փորշա տը ռոսի իբրեւ փոխ նախագահի պաշտօնավար քորնիլիըս սմիթ իբրեւ մարդկային իրաւունքներու պաշտպան եւ օ փ ը հաստատութեան աշխատաւոր եւ ճո մորթըն իբրեւ օլիվիայի հայր ու տնօրէն գաղտնի հետախուզական վարչութեան մը աւստրալիացի երգիչ գոտյէի երգերէն մէկը մասնակցութեամբ նարզելանտացի կիպրայի թուականի աւարտին երգը կը գլխաւորէ տարբեր երկիրներու երաժշտական հիթ շարքերը անգլիա շաբաթ աւստրիա շաբաթ պելճիքա գերմանիա հոլանտա դանիա նոր զելանտիա լեհաստան շաբաթ եւ այլն ամն ի մէջ նոյնպէս առաջին հորիզոնականը կը գրաւէր ոչ միայն շարքերուն մէջ այլ նաեւ այլ շարքերու մէջ գանատայի մէջ երգը առաջին հորիզոնականը կը գրաւէր եւ շարքերուն մէջ հաճախ կը կոչուին կամ ալտերնատիվ հայ ամերիկեան մետալ խումբ որ ստեղծուած է թ ին լոս անճելըսի մէջ քալիֆորնիա ամն խումբը կը ներկայացնեն սերժ թանքեանը վոքալ ստեղնաշարային գործիքներ ճոն տոլմաեանը հարուածային գործիքներ տարօն մալաքյանը տարօն մալախյան կիթառ վոքալ եւ շավօ օտաճեանը շավարշ օտաճեան պասս կիթառ խումբը իր առաջին քայլերը դէպի երաժշտական աշխարհ կատարած է թուականին նոյն այդ թուականին էր որ սերժ թանքեանն ու տարօն մալաքյանը պատահաբար կը հանդիպոին ձայնագրման ստուտիայի մը մէջ կարճատեւ զրույցէ մը յետոյ հասկնալի կը դառնայ որ անոնց երաժշտական հետաքրքրութիւնները քաղաքական եւ մշակութային ըմբռնումները կը համընկնին շատ չանցած անոնք կ որոշեն միասին ռոք խումբ ստեղծել զոր կ անուանեն խումբը կը հրաւիրէ տոմինկո լարենոյին հարուածային գործիքներ եւ տեյվ յակոբյանին պասս կիթառ սակայն ընդամէնը մէկ համերգէ մը ետք եւ մէկ ճեմ հանդիպումէ մը ետք տոմինկոն եւ տեյվը կը լքեն խումբը խումբ կը հրաւիրուի էնտի խաչատուրեանը որ նոյն երաժշտական դպրոցէն էր ուր հաճախած էին սերժը եւ տարօնը շավօ օտաճեանը ով պետք է ըլար խումբի մենեյճըրը պասսիստի բացակայութեան պատճարով կը դառնայ խումբի պասս կիթառահարը սակայն շավօն չէր հաւներ անունը եւ խնդիր կ առաջանայ անոնք կը սկսին խումբի համար նոր անուն մտածել եւ տարօնի գրած վէպի հիման վրայ խումբի անունը կը դառնայ քանի որ բառը շավօն չէր հաւներ թուականին խումբը կը լքէ էնտի խաչատուրեանը որուն կը փոխարինէ ճոն տոլմաեանը նոյն տարին թուականին յայտնի երաժշտական արտադրող ռիք ռուբինի հետ կ անցնեն իրենց առաջին ալպոմի ձայնագրմանը ալպոմի թողարկումը կայացաւ թուականի յունիսի ին եւ տարուան ընթացքին վաճառուեցաւ գրեթէ մէկ միլիօն օրինակ եւ երգերը դարձան ալպոմի յաջողակ երգերը եւ թուականին զբաղեցուցին րդ եւ րդ տեղերը հիթ շքերթին մէջ ալպոմը կը ներկայացուի ի եւ ի համերգներուն խումբի բոլոր անդամները հայ են ինչպես կը նշեն խումբի անդամներու ընկերները հայ ըլլալը խումբի անդամներու միջեւ անքան ջերմ եւ ընկերական յարաբերութիւններու պատճառն է բոլորը ծնած են հայ ընտանիքներու մէջ ինչպէս կը նշեն խումբի անդամները իրենց երգերը կը պարունակեն հայկական ժողովրդական երգի տարրեր խումբը շատ կարճ ժամանակի մը մէջ շատ մեծ համբաւ ձեռք բերաւ անոնք նոյյնիսկ գերազանցեցին տարածաշրջանի ամենէն յայտնի խումբերուն շուտով խումբը որոշեց որ պետք է փոխել անուանումը եւ վերանուանել խումբը անոնք ընտրեցին անուանումը որ հիմնուած էր տարօն մալաքեանի գրած ոտանաւորին վրայ որ ան կոչած էր անոնց երգերը բազմիմաստ են սակայն բոլորն ալ կը շոշափեն աշխարհի արդի խնդիրները երգերու մեծամասնութիւնը ունի քննադատական բնոյթ անոնք կ երգեն մարդոց մտահոգող խնդիրներու մասին եւ այդ խնդիրներու շարքին տեղ գտած են հայոց ցեղասպանութեան մասին երգերը որոնցմով անոնք կը դատապարտեն թուրքիայի կառաւարութիւնը եւ կը պահանջեն արդարութեան վերականգնումը խումբը բազմաթիւ մրցումներու մէջ դարձած է մրցանակակիր իսկ թուականին ը ճանչցուեցաւ լաւագոյն ռոք խումբ խումբը ձայնագրած է ալպոմ եւ վաճառած է ամբողջ աշխարհով մէկ միլիոն ձայնագրութիւն ը յայտնի է իր իւրայատուկ քաղաքական եւ հասարակական ոճային ուղղուածութեամբ անոնց երգերումն մէջ միշտ կը շոշափուին այնպիսի հարցեր ինչպիսին են իշխանութիւններու անտարբերութիւնն ու կաշառուածութիւնը մարդկային ագահութիւնն ու չարութիւնը յատկանշական է նաեւ ի մօտեցումը հայոց ցեղասպանութեանը օրինակ սարդեր երգը նուիրուած է վերոյիշեալ թեմային ի անձնակազմը նոյնիսկ բարեգործական եւ քարոզչական միջոցառումներ կազմակերպած է ի օգուտ ցեղասպանութեան ճանաչմանը ամն ի մէջ եւ ընդհանրապէս շատ աշխուժ մասնակից է հայկական հարցի որոշման գործընթացին մէջ որուն մասին կը խոսին այդ կապակցութեամբ կազմակերպուած իրենց բազմաթիւ հարցազրոյցներն ու համերգարշաւները ը ծանր ռոքի ասպարեզին մէջ բաւականին մեծ դիրք գրաւած է ամբողջ աշխարհին մէջ նրանց երկրպագուների հոծ բազմութիւնը սփռված է ամբողջ աշխարհով մէկ խումբը անորոշ ժամկետվ դադարել է միասին աշխատանքը թուականի օգոստոսի ից վերամիաւորուած են թուականին հիմնական հոդուածը ի սկավառակագրութիւն ռոք խումբի երգերու մեծ սիրահար է նաեւ ռուսաստանի նախկին նախագահ տիմիթրի մետվետեւը ը ամերիկեան ելեկտրոնային եւ օդային մեքենայ մըն է նախաձեռնուած աշխարհահռչակ երգչուհի լէյտի կակայի կողմէ նաեւ կը կոչուի թռչող զգեստը ը կրնայ պարունակել միայն մէկ անձ իր վրայ ձեւաւորուած է անգլիական ընկերութեան կողմէ եւ շինուած է ի կողմէ տարուայ ընթացքին ի ետեւ կայ փոքր տուփիկ մը որմէ կ ելլեն ապահովական գոտիները եւ կը պարունակեն պէտք եղած բարդերը առջեւէն կը տեսնենք ճերմակ հագուստը հագնողը կը կենայ տափակ ճերմակ կտորի մը վրայ եւ կարողութիւնը չ ունի մեքենան վարելու տեղը օդային կապերով կը վարէ մեքենան իր ի ժամանակ ին սրահին մէջ կական վարեց մամլոյ ասուլիս մը եւ առաջին անգամ ըլլալով ներկայացուց ը իբրեւ աշխարհի առաջին թռչող հագուստը երբ փորձեցին օդը բարձրացաւ մեթր կական մանրամասութիւնները ետքը յայտնեց ի վրայ այդ օրուայ առաւօտուն գրելով ժամը ին այսօր պիտի փորձենք ը աշխարհին դիմաց կը հրաւիրենք բոլորդ մասնակից դառնալու այս դէպքին նաեւ ճանչցուած է որպէս օրագիր մըն է որ գրուած է հոլանտերէն լեզուով անն ֆրանքին կողմէ երբ ան իր ընտանիքին հետ կը պահուըտէր հոլանտա ամսթերտամի մէջ տարուան ընթացքին երկրորդ համաշխարհային պատերազմին պատճառաւ ֆրանք ընտանիքը կը ձերբակալուի թուականին իսկ անն ֆրանք կը մահանայ թիֆիւս բծատենդ հիւանդութենէ ճամբարին մէջ օրագիրը կը գտնուի միէփ կիէյսին քով ով զայն կը յանձնէ անն ֆրանքի հօրը օթթօ ֆրանքին որ ճանչցուած է որպէս ընտանիքին միակ յետապրողը երկրորդ համաշխարհային պատերազմի աւարտէն ետք օրատետրը կը հրատարակուի որպէս անն ֆրանքին ինքնակենսագրութիւնը թարգմանուելով աւելի քան լեզուներու առաջին անգամ հրատարակուած է վերնագիրով հրատարակչական տան կողմէ ամսթերտամի մէջ թուականին օրատետրը շահած է համաշխարհային դրական քննադատութիւններ թուականին այս ինքնակենսագրութիւնը ամերիկայի միացեալ նահանգներուն մէջ թարգմանուած է անգլերէնի հրատարակչութեան կողմէ իսկ անգլիոյ մէջ վալենթայն միչելի կողմէ գիրքը նշանաւոր դարձած է թուականին երբ վերածուած է թատերախաղի ֆրանսիս կուտռիչի եւ ալպերթ հաքեթի կողմէ իսկ ետքը վերածուած է ֆիլմի թուականին այս օրագիրրը կը գտնուի րդ դարու լաւագոյն գիրքերու ցանկին մէջ երբ գերմանիոյ նազիի ուժերը կը գրաւեն նետերլանտսը անն ֆրանքը որպէս իր րդ տարեդարձին նուէր կը ստանայ օրատետր մը յունիս թուականին երկու օր ետք յունիս թուականին անն սկսաւ արդէն իր յուշերը գրել այդ տետրակին մէջ օգոստոս թուականին անոնց գաղտնի ապաստանը կը գտնուի եւ անոնք կը փոխադրուին նազիական բանակավայրերը բոլոր անձերէն ողջ կը մնայ միայն աննին հայրը օթթօ ֆրանքը աննը կը մահանայ տարեկանին բանակավայրին մէջ անն ֆրանքին մահին ճշգրիտ թուականը հստակ չէ բայց գիտնականները կը նշեն թէ ան մահացած է մարտ ամսուն սակայն թուականի նոր տեղեկութիւնները ցոյց կու տան թէ անն մահացած է փետրուար ամսուն անն ֆրանքին իսկական օրատետրը կը բաղկանայ բաժիններէ առաջինը կը պարունակէ անոր յուշերը յունիս թուականէն մինչեւ դեկտեմբեր թուական որովհետեւ օրատետրին երկրորդ բաժինը կը սկսի դեկտեմբեր թուականին ու կը վերջանայ ապրիլ թուականին գիտնականները կը նշեն թէ առաջին եւ երկրորդ բաժիններուն մէջ գտնուող յաջորդող օրատետրը կորսուած է պատերազմին ընթացքին իսկ օրատետրին վերջին բաժինը որ գրուած էր աննին դպրոցական գիրքերէն մէկուն մէջ կը պարունակէ անոր յուշերը ապրիլ թուականէն մինչեւ օգոստոս թուական երբ անն ֆրանք իր մահէն առաջ վերջին անգամ ըլլալով գրած էր իր յուշերը օրատետրը գտնուած էր միէփ կիէսին եւ պեփ վոսքուիժլին կողմէ ֆրանք ընտանիքին ձերբակալութենէն ետք օրատետրը պահուած էր անոնց կողմէ եւ ետքը յանձնուած էր աննին հօր օթթօ ֆրանքին երկրորդ համաշխարհային պատերազմէն ետք ճէյսոն թէրէլ թէյլոր աւելի յայտնի է որպէս ծնած է նոյեմբեր լոս անճելըս ամերիկացի ռէփր եւ դերասան իր երաժշտական ասպարէզի ընթացքին արձանագրած է սթուտիական ալպոմ որոնցմէ շատերը բարձր հորիզոնականներ կը զբաղեցնէն տարբեր հիթ շքերթներուն եւ կոմերցիոն մեծ յաջողութիւններ կ ունենան ը նշանուած եղած է վալէյշայ ճոնսի հետ ան ամն քոնկրեսական ճի քեյ պաթըրֆիլտի դուստրն է ին ծնած է անոնց որդին հարլեմ քերոն թէյլըրը անոնք կը պատրաստուէին ամուսնանալ ի մարտին սակայն կը բաժնուին ի յունիսին վալէյշայ ճոնսէն հետ բաժնուելէն ետք ը կը սկսի հանդիպիլ թիֆնի քեմպրիճի հետ անոնց որդին քինկ ճասթիսը ծնած է թուականին իսկ դուստրը քելիֆորնիա տրիմ թեյլըրը ծնած է ին վիպաշար մըն է երիտասարդներու եւ պատանիներու համար այս վիպաշարին հեղինակն է ամերիկացի սուզան քոլինզը ամբողջ պատմութիւնը տեղի կ ունենայ ի աշխարհին մէջ ու վիպաշարին գլխաւոր կերպարներն են քաթնիս էվըրտինը եւ փիթա մալլարքը վիպաշարը կը բաղկանայ գիրքերէ սեպտեմբեր սեպտեմբեր եւ օգոստոս երեք վէպերն ալ վերածուած են ֆիլմերու իսկ վերջին վէպը ֆիլմը ունի երկու բաժիններ վիպաշարին առաջին երկու գիրքերը կոտրած են ին լաւագոյն ծախողի մրցանակը իսկ ը գրաւած է բոլոր առաջին դիրքերը ամբողջ ամերիկայի միացեալ նահանգներուն լաւագոյն ծախողի շարքերուն մէջ գիրքերը ֆիլմերու վերածուելէ առաջ արդէն ծախուած էին մօտաւոր միլիոն օրինակներով ին պատմութիւնը տեղի կ ունենայ անունով երկրի մը մէջ որ կը բաղկանայ տարբեր դասակարգերէ հարուստ կառավարութիւնը եւ փոքրիկ ու աղքատ գաւառներէ ամէն տարի իւրաքանչիւր գաւառէ կ ընտրուի տարեկան մէկ աղջիկ եւ տղայ պատանի ու բոլոր պատանիները կը մասնակցին մրցանակին իրար դէմ կռուելով այս խաղերուն օրէնքը այն է թէ միակ ողջ անձը կ ըլլայ այդ տարուայ ին յաղթողը օգոստոս թուականին վիպաշարը շարքին մէջ կը գրաւէ երկրորդ դիրքը առաջինը ըլլալով ի վիպաշարը սակայն օգոստոս թուականին ը կը յայտարարէ թէ վիպաաշրը կ անցնի վիպաշարին գրաւած դիրքին ու կ ըլլայ առաջինը մինչեւ թուական վիպաշարը կը ծախէ աւելի քան միլիոն օրինակներ միայն միացեալ նահանգներուն մէջ միլիոն օրինակներ միլիոն օրինակներ եւ միլիոն օրինակներ վիպաշարը վաճառուած է տարբեր շրջաններու մէջ եւ թարգմանուած է աւելի քան լեզուներու վիպաշարին գլխաւոր կերպարներն են քաթնիս էվըրտինը եւ փիթա մալլարքը ոորնք կ ապրին րդ գաւառին մէջ ի րդ մրցանակին ընտրութեան ժամանակ փիթան կ ընտրուի որպէս մասնակից իսկ քաթնիսը կ ըլլայ կամաւոր մը իր քրոջ փրիմին փոխարէն րդ գաւառի միակ յաղթողն է հէյմիչ ապերնաթին որ մրցանակը յաղթած է տարիներ առաջ եւ ինքը պիտի ըլլայ քաթնիսին ու փիթային խորհրդատուն վայրագ մրցանակին ընթացքին փիթան կը սիրահարուի քաթնիսին իսկ քաթնիսը կը կեղծ է իր սէրը փիթային հանդէպ որպէսզի անոնք կարողանան խաբել ժողովուրդին եւ այս խաղերը պատրաստողներուն ու երկուքը միասին ողջ մնան ու յաղթեն եւ իրենց ծրագրածին պէս կը կատարուի ու առաջին անգամ ըլլալով մրցանակը կ ունենայ երկու յաղթողներ սակայն այս որոշումը կը զայրացնէ կառավարութիւնը եւ ետքը կը ստեղծէ պայքար ու ըմբոստ ամբողջ գաւառներուն մէջ կառավարութեան դէմ ֆիլմը արտադրուած է նինա ճէյքըպսընին արտադրութեան խումբին կողմէ սուզան քոլինզը կէրի ռոսին հետ եղած է ֆիլմին արտադրողներէն մէկը ճենիֆըր լորենսը կատարեց քաթնիս էվըրտինին գլխաւոր կերպարին դերը ճոշ հըչերսընը փիթա մալլարքին դերը իսկ լիամ հեմսվորթը կէյլին դերը ֆիլմին ստեղծագործութիւմը սկսաւ թուականի գարնան եւ հրատարակուեցաւ մարտ թուականին ֆիլմին համար արտադրողը եղաւ ֆրանսիս լորենսը ու ֆիլմը հրատարակուեցաւ նոյեմբեր թուականին ֆիլմին երկու բաժինները հրատարակուեցան նոյեմբեր եւ նոյեմբեր թուականներուն հայհոյանքը անգլ ֆրա արաբ թուականին հրապարակուած ֆրանսա լիբանանեան ֆիլմ մըն է քատիյյէթ ռաըմ ֆիլմը առաջին անգամ ցուցադրուեցաւ վենետիկի համաշխարհային րդ ֆիլմի փառատօնին անգլ ուր ֆիլմի գլխաւոր դերասաններէն քամիլ ըլ պաշան արժանացաւ լաւագոյն դերասանի մրցանակին շատ կարեւոր մրցանակ մը զոր դերասան մը կրնայ ստանալ համաշխարհային այդ ֆիլմի փառատօնին ընթացքին ֆիլմը ընտրուած է լիբանանը ներկայացնելու ի օսքարներու մրցանակաբաշխութեան ուր անոր թեկնածութիւնը պիտի առաջադրուի լաւագոյն ոչ անգլերէն ֆիլմի օսքար մրցանակին համար քատիյյէթ ռաըմ ֆիլմին բեմադրիչն է հանրածանօթ զիատ տուէյրի ֆիլմը ունի ժամուան տեւողութիւն եւ ներկայացուած է ֆրանսերէն եւ արաբերէն լեզուներով առաջին ցուցադրութիւնը վենետիկի համաշխարհային րդ ֆիլմի փառատօնի ընթացքին էր օգոստոս ին իսկ լիբանանի մէջ ան սկսաւ ցուցադրուիլ սեպտեմբերէն սկսեալ եւ տակաւին մինչեւ հոկտեմբեր ամսուայ վերջը լիբանանի ամէնէն շատ դիտուած ֆիլմերու ցանկին առաջին դիրքը կը գրաւէր լիբանանցի քրիստոնեայ թոնին ատէլ քարամ հարցեր կ ունենայ պաղեստինցի փախստական շինարար եասերի հետ քամիլ ըլ պաշա հարցը կը մեծնայ ու կը դառնայ բուռն կռիւի պատճառ երկար դէպքերէ ետք փոքր հայհոյանքը կամ ը պատճառ կը դառնայ դատարանի մէջ ներկայացուող հարցի մը եւ ինչպէս որ ֆիլմը կոչուած է արաբերէնով կը դառնայ դատ քատիյյէ թիւ ֆիլմը բաւական գնահատականներու արժանացաւ որովհետեւ ան լոյսին բերաւ լիբանանցի պաղեստինցի յարաբերութիւններու կարգ մը իրականութիւններ եւ հարցեր որոնց մասին բնաւ չենք մտածեր ինչպէս պաղեստինցիներու հպատակութեան գործի ընդունման եւ դատական իրաւունքներու կապուած մտահոգութիւններ առանձնութեան առաւելութիւնները նոր պատանի դարձած տղու մը մասին վէպ է ամերիկացի գրագէտ սթիվըն չպոսքիի կողմէ գրուած առաջին անգամ հրատարակուած է փետրուար ին ի կողմէ գիրքին պատմիչը ամչկոտ պատանի տղայ մըն է անունը չառլի որ իր զգացումները նամակներ գրելով կ արտայայտէ անծանօթ անանուն մէկուն պատմութիւնը տեղի կ ունենայ ական թուականներուն եւ կը հետեւի չառլիի նոր երկրորդական դպրոցական բաժնի մուտքը եւ ասպարէզը կարդացողը կը սկսի հասկնալ թէ չառլին շատ ուշիմ ու խելացի է սակայն նաեւ ամչկոտ եւ անժողովրդկան սթիվըն չպոսքիի հետ տեւեց տարի որպէսզի ը հրատարակէ առնելով բաժիններ եւ անձնաւորումներ իր անձնական կեանքէն եւ յիշատակներէն վէպը կ անցնի ամերիկացիի մը պատանեկան կեանքի սովորական երեւոյթներէն ինչպէս ներադարձութիւն սիրային կեանք եւ թմրեցուցիչի գործածութիւն գիրքին մէջ նաեւ յիշուած են ուրիշ գրականական գործեր ֆիլմեր եւ եղանակներ թէեւ չպոսքիի առաջին գիրքը ըլլալով յաջողեցաւ հասնիլ բարձրութեան մը տարբեր դպրոցներու մէջ միացեալ նահանգներուն մէջ արգիլուեցաւ գիրքը իր պարունակութեան պատճառաւ եւ ստացաւ զանազան քննադատումներ գրական քննադատներու կողմէ ին դարձաւ բեմադրիչ իր այս գիրքին եւ ստեղծեց ֆիլմը բուն դերակատուրութիւնները տալով լոկըն լըրմընի չառլի էզրա միլլըրի փաթրիք եւ էմմա ուաթսընի սէմ ֆիլմը վէպին տուաւ աւելի բարձրութիւն քան արդէն ստացած էր դարձնելով այդ պատմութիւնը կը սկսի լուռ զգայուն տարեկան տղեկով մը չառլի որ կը գրէ նամակներ իր կեանքի մասին անանուն անծանօթի մը չառլին կ ըսէ թէ ինք այս անձը զատած է որուն պիտի գրէ որովհետեւ ան բարի էր եւ ամէն ըրածներուն պիտի չխօսի որովհետեւ ամէն մարդ կը սխալի անոր կը գրէ իր առաջին տարուան մասին երկրորդական դպրոցական բաժնին մէջ գօտեմարտելով նախապէս իր կեանքի մէջ տեղի ունեցած վիրային դէպքերը իր միակ դպրոցի ընկերոջ մայքըլի անձնասպանութիւնը որմէ մէկ տարի առաջ իր ամենաշատ սիրած մօրաքոյրը հէլէնը կը մահանայ երբ չառլիի կաղանդի նուէրը բերելու գացած էր իր անգլերէն լեզուի ուսուցիչ պրն անտըրսընը նշմարելով չառլիի սէրը գիրքերու եւ գրականութեան հանդէպ անոր կը նշանակէ դպրոցի ծրագրէն դուրս գիրքեր թէեւ ինք հակաընկերական է աւարտական դասարանէն անձեր իր հետ լաւ ընկեր կը դառնան մէկը փաթրիք միասերական մը որ յարաբերութեան մէջ է գաղտնօրէն միասերական պրէտի հետ իսկ միւսը սէմ փաթրիքի խորթ քոյրը չառլին շուտով կը սիրահարի սէմի որ անուղղակիօրէն ալ կը յայտնէ իր սէրը չառլիի հանդէպ երբ սէմը կ ըսէ չառլիի թէ անոր յաջորդ համբուրողը իրեն կը սիրէ շատ եւ կը համբուրէ չառլիին այդ պատմութեան զուգահեռագիծ չառլի կը տեսնէ իր քրոջ ապտակը անոր ընկերոջ կողմէ բայց քոյրը կը խնդրէ որ ոչ մէկ բան ըսէ իր ծնողքին սակայն չառլիին բերնեն կը փախի պրն անտըրսընի հետ խօսած ժամանակ որ ուսուցիչը լուր կու տայ չառլիի ծնողքին այն առարքին մասին այս առարքէն ետք չառլիի ու իր քրոջ յարաբերութիւնները կը վատանան հետեւաբար կ իմանայ թէ քոյրը յղի էր եւ կը ստիպուին համաձայնիլ որպէսզի երթան եւ բեկանեն հյղութիւնը չառլի կ ընդունուի սէմի եւ փաթրիքի ընկերներու խումբին կողմէ ինչ որ չառլիի առիթը կ ընծայէ ծխելու ծխախոտ խմելու խմիչքներ եւ փորձելու տարբեր տեսակի թմրեցուցիչներ ընկերներուն հետ լաւ ժամանակ անցնելով ան կը սկսի աւելի լաւ կառավարել իր նախկին վատ յիշատակներու մտաբերումը մէրի էլիզապէթ անունով աղջիկ մը որ իրենց ընկերներու խումբէն էր չառլիին կը հրաւիրէ խրախճանքի մը ուր յարաբերութիւն մը կ ունենան սակայն չառլին երբ անոր կը հարցուի թէ ամէնէն գեղեցիկ աղջիկը սենեակին մէջ ով էր ան կը դառնայ սէմի ինչ որ մէրի էլիզապէթին տրամադրութիւնը բոլորովին կը քանդէ դպրոցը վերջանալու շրջանին չառլին չի կրնար իր միտքէն հանել սէմի ու փաթրիքի քաղաքը լքման մտածումը համալսարանի համար իսկ երբ դպրոցը կը վերջանայ սէմը լուր կ ունենայ թէ իր ընկերը որու հետ յարաբերութիւն ունի թաւաճան էր կը զայրանայ ու կը յայտնէ չառլիի որ ինքն էր սխալը միշտ եւ պէտք էր աւելի հետաքրքրուած ըլլար իր ընկերոջ տարբեր ժամանցներուն մասին գիրքին վերջաբանին մէջ չառլին կը գտնուի իր ծնողքին կողմէ ուղեղային անդամալուծուած վիճակի մը մէջ մտային հիւանդանոցին մէջ կը հասկնանք թէ իր մօրաքոյր հէլէնը անոր բռնաբարած է կանուխ տարիքէն ինչ որ կը մղէ չառլիի սիրահարումը իր մօրաքրոջ հետ ինչ որ արդիւնքը յիշատակներն են իր մահուան այս մտային խանգարումն էր որ իր վատ յիշատակները ետ կը բերէր ամիս ետք արդէն իրեն իրաւունքը կու տան որպէսզի հիւանդանոցէն այլեւս դուրս գայ սէմը եւ փաթրիքը կ այցելեն չառլիի եւ անոր կը տանին իրենց սիրած կամուրջը ինքնաշարժով շրջելով ը պատմուածք մըն է գրուած էտկար ալլան փոյի կողմէ ը առաջին անգամ հրատարակուեցաւ թուականին հրատարակչութեան կողմէ այս կարճ պատմութիւնը կը խօսի անձի մը մասին որ իր ճիգերով կը փորձէ ընթերցողին հասկցնել իր ողջմտութեան մասին միաժամանակ բացատրելով թէ ինք ինչպէս ծերունի մը սպանեց փոյին բացատրութեամբ զոհը այսինքն ծերունին ունէր անգղ աչք մը որ կը նեղացնէր պատմիչին այս պատճառով ան զգոյշ ձեւով կ որոշէ սպանել ծերունիին եւ անոր մարմինը անդամահատելով զայն կը պահէ յատակին տախտակներուն տակ ի վերջոյ պատմիչը յանձաւոր կը զգայ եւ կը սկսի լսել կամ երեւակայել ծերունիին սիրտին տրոփումները յատակին տակէն այս պատմութիւնը հրատարակուեցաւ յունուար թուականին հրատարակչութեան կողմէ ը կը նկատուի անգլերէն գրականութեան ամէնէն նշանաւոր եւ յաջող գործերէն մէկը ինչպէս նաեւ փոյին ամէնէն կատարեալ պատմութիւններէն մէկը պատմութեան մէջ յստակ չէ թէ ինչ է ծերունիին եւ պատմիչին յարաբերութիւնը պատմիչը կ ուարանայ ունենալ ատելութեան զգացումներ ծերունիին հանդէպ ըսելով թէ ծերունին երբեք վնաս չէ հասցուցած իրեն պատմիչը նաեւ անոր չսպանեց անձնական գոհունակութեան համար այլ իր անգղ աչքին համար որ ըստ պատմիչին այդ կը ներկայացնէ գէշ ուժ մը պատմութիւնը պատմուած է առաջին դէմքով անծանօթ պատմիչի մը կողմէ որ կը հաստատէ թէ ինք ողջամիտ եւ առողջ է սակայն կը տառապի հիւանդութիւնէ մը այդ ծերունին որ իրեն հետ կ ապրի ունի գունատ կապոյտ աչք մը որ այնքան կը նեղացնէ պատմիչին մինչեւ ան կ որոշէ սպանել ծերունին պատմիչը մի քանի անգամ կը շեշտէ թէ ան կը սիրէ ծերունին միայն չի սիրեր անոր աչքը պատմիչը կ ըսէ թէ իր զգուշութեամբ կազմակերպուած ծրագիրը ծերունիին սպանելու համար շատ խելացի եւ մանրամասնուած ծրագիր մըն է թէ անկարելի է իրեն խելագար ըլլալը օր ամէն գիշեր պատմիչը ծերունիին սենեակին դուռը կը բանայ եւ տեսնելով թէ անոր անգղ աչքը միշտ գոց է կը մերժէ անոր սպանել ան շուտով անդամահատելով ծերունիին մարմինը զայն կը դնէ անոր սենեակին գետնի տախտակներուն յատակին տակ եւ կը մնայ ոչ մէկ փաստ ծերունիին մահուան համար սակայն դրացիները տարօրինակ աղմուկներ լսելով կը կանչեն ոստիկաններուն եւ մի քանի վայրկեան ետք ոստիկաններ կը հասնին պատմիչին տունը պատմիչը անոնց կը տանի ծերունիին սենեակը որուն յատակին տակ կը գտնուի անոր մարմինը եւ բոլորը մէկ կը նստին այդ սենեակին մէջ ոստիկանները տեսնելով պատմիչին հանդարտ եւ խաղաղ վարուելակերպը ոչ մէկ բան կը կասկածին մի քանի վայրկեան ետք պատմիչը կը սկսի յանձաւոր զգալ եւ տարօրինակ ձայն մը կը լսէ երբ ձայնը աւելի կը բարձրանայ պատմիչը եզրակացութեան կը հասնի թէ այս ձայնը ծերունիին սիրտին տրոփումներն են ձայնը աւելի կը բարձրանայ սակայն ոստիկանները ոչ մէկ բան կը նկատեն վախնալով այս ձայներէն ու կարծելով թէ ոստիկաններն ալ այդ մէկը կը լսեն պատմիչը չդիմանալով իր յանձանքին կը խոստովանի ծերունիին մահին մասին ու յատակը կոտրելով ցոյց կու տայ անոր մարմինը ը առաջին անգամ հրատարակուեցաւ յունուար թուականին անունով թերթիկի մը կողմէ փոն պիտի ստանար տոլար իր պատմութեան համար պատմութիւնը կրկին հրատարակուեցաւ օգոստոս թուականին թերթիկին մէջ ը մի քանի անգամ թողարկուեցաւ փոյին կեանքին ընթացքին ը վէպ մըն է գրուած փաուլօ քոհելոյին կողմէ սկզբնականին այս գիրքը հրատարակուած էր փորթուկալերէնով ու անոր վերնագիրն էր գիրքը փաուլոյին րդ ճանչցուած գիրքն է գիքրը կը պատմէ բարձրագոյն դասակարգին պատկանող մարդոց տարբեր կեանքերուն մասին գիրքին մէջ պատմութիւնը կը խօսի մի քանի կերպարներներու մասին օրինակ իկոր ին որ ռուս միլիոնատէր մըն է համիտ ին որ նշանաւոր զգեստներու հնարող մըն է կապրիէլա ին որ ամերիկացի դերասանուհի մըն է սավոյ ին որ գաղտնի ոստիկան մըն է եւ ճազմին ին որ գեղեցկուհի մըն է պատմութիւնը տեղի կ ունենայ միայն ժամերու ընթացքին քանսի ֆիլմի ցուցադրութեան ժամանակ գլխաւոր կերպարը իկորը իր կնոջ էվային սէրը ետ ստանալու համար որ այն ժամանակ ամուսնացած էր համիտին հետ կը սկսի բարձրագոյն դասակարգէն մարդոց սպանել ու աշխարհներ քանդել որպէսզի իվային ուշադրութիւնը գրաւէ թուրքիոյ մեծագոյն օդանաւային ընկերութիւններէն մէկն է որուն գլխաւոր գրասենեակը կը գտնուի իսթանպուլի մէջ կ իրականացնէ աւելի քան թռիչք հետեւեալ ցամաքամասերու վրայ եւրոպա ասիա ափրիկէ եւ ամերիկա ընկերութիւնը իր բոլոր թռիչքները կ իրականցնէ աթաթուրքի միջազգային օդակայանէն ին ընկերութիւնը տեղափոխած է աւելի քան միլիոն ճամբորդ ապրիլ ին ընկերութիւնը դաշինք կնքած է ի հետ ներկայիս ընկերութեան մէջ կ աշխատի աւելի քան աշխատակից ընկերութիւնը ունի դուստր կազմակերպութիւն որ կը կոչուի այս օդանաւային ընկերութիւնը հիմնադրուած է մայիս ին ին տեղի ունեցած է առաջին թռիչքը որուն ընթացքին օդանաւը կը թռչէր իսթանպուլէն անգարա ին ընկերութիւնը ստացած է իր առաջին օդանաւը ին ընկերութիւնը ճանչցուած է եւրոպայի լաւագոյն օդանաւային ընկերութիւններէն ընկերութիւնը պայմանագիր կնքած է հետեւեալ օդանաւային ընկերութիւններու հետ անգլիո իրլանտական պոյ պենտ խումբի սդուտիական ալպոմը թողարկուած հոկտեմբեր ին լէյպլով ալբոմը գլխաւորած է հիթ շարքը ալպոմը ձեռք բերած է յաջողութիւններ վաճառքի ոլորտման մէջ միայն ամն ի մէջ վաճառած են միլիոն սկաւառակով աւելի քան մէկ միլիոն օրինակ վաճառուած է անգլիոյ մէջ առաջին չորս երգերը ազատ արձակուած են հետեւեալ յաջորդականութեամբ առաջինը որ գլխաւորած է իրլանտական հիթ շարքը եւ միայն ամն ի մէջ վաճառուած է օրինակ խումբը կազմաւորուելէ ետք անգլիական տաղանդներու ցուցադրութեան ժամանակ թուականին խումբը գրաւած է երրորդ տեղը որմէ ետք ը ստորագրած է պայմանագիր ի հետ միլիոն ֆոնտ սդերլինգով առաջին ձայնագրութիւնները տեղի ունեցած են թուականի յունուարին երբ անոնք տեղափոխուած էին լոս անճելես որպէսզի աշխատին արտադրիչներու հետ թուականի փետրուարին խումբը ի մէջ միւս հինգ մասնակիցներուն հետ մասնակցեցան ին շրջագայութիւնը տեւեց մինչեւ թուական որմէ ետք խումբը վերադարձաւ եւ սկսաւ աշխատիլ իր տեսաժապաւէնի ալպոմին վրայ ձայնագրութիւնը տեղի ունեցաւ շուէտի մէջ անգլիոյ մէջ եւ ամն ի մէջ այս ընթացքին խումբը աշխատած է այնպիսի արտադրիչներու հետ որոնցմէ են եւ այլն թուականի մայիսին ի ին տուած հարցազրոյցի ժամանակ ան ըսած է որ ը կը փորձէ իր ձայնը տեսաժապաւէնի ալպոմին համար ն ըսած է որ ան ուզած է ըլլալ ալպոմի ձայնագրման կանուխ փուլին մէջ այն ինչ լսեցի իսկապէս գրաւիչ է եւ կը սիրեն բոլոր տղաները որովհետեւ երբ կը վերցնեն երաժշտութիւնը կ անդրադառնան որ առանց երաժշտութեան տակաւին երգը գրաւիչ է ես այդպէս մտածեցի ը ի գլխաւոր գործադիր տնօրէնը թուականի օգոստոսին ի ժամանակ պատասխանեց բոլոր հարցումներուն եւ նկարագրեց ձայնագրման ընթացքը խումբին համար ն աւելցուցած է որ ալպոմը լաւագոյն փոփ ձայնագրութիւններէն է վերջին տարիներու ի ըրած ձայնագրութիւններու մէջ եւ ան վստահ էր որ ալպոմը յաջողած կ ըլլայ թուականի նոյեմբերին խումբը հարաւային ամերիկայի մէջ ստորագրեց պայմանագիր ի հետ ը ի համանախագահին ըսած է որ հիմնաւորուած պայմանագիրը առաջ չբերեն ցայտիչ շարժական արտաքին յիշողութեան սարք մը պահեստանոց որ հիմնուած է տիպի յիշողութեան վրայ անիկա փոքրիկ թեթեւ շարժական եւ բազմաթիւ անգամներ գրել կարդալու ունակութեամբ տեղեկութիւն կրող սարք մըն է որ կրնայ կրել մինչեւ կպ տեղեկութիւն ցայտիչը արագ տիպի յիշողութեամբ սարք մըն է որ աւելի արդիւնաւէտ է քան ճկուն մագնիսական սկաւառակը ցայտիչներուն մէջ կ օգտագործուի շարժական յիշողութեան սարքերու չափանիշը սարքը օգտագործելու համար համակարգիչը պէտք է ունենայ համակարգի գործող բոլոր տարբերակները ունին սարքաւորումներու ապահովում եւ եւս ունին այսպիսի սարքերու ապահովութիւն սակայն ի բոլոր նախկին տարբերակները կը պահանջեն որ սովորաբար կը տրամադրէ արտադրողը ցայտիչը ստեղծուած է ին ի կողմէ որպէսզի փոխարինէ ճկուն մագնիսական սկաւառակները գիծի արտադրանքներուն համար հակառակ անոր որ ն է որ առաջին անգամ յայտարարած է այս սարքին մասին սակայն հրապարակելու արտօնագիր չէ ստացած եւ հետագային ի հետ պայմանագիր կնքած է որպէսզի անոնք զարգացնեն եւ արտադրեն այդ սարքերը այս սարքին եւ այլ նոր սարքերու հետ կապուած քանի մը այլ արտօնագիրներ այժմ կը պատկանին ընկերութեան առաջին ցայտիչները կ արտադրուին ի կողմէ վաճառանիշով հետեւեալ տարողութիւններով մպ մպ մպ եւ մպ ասոնք կը ներկայացուէին հանրութեան որպէս ճկուն մագնիսական սկաւառակներ վերացնողներ եւ այդ նոյն կառուցուածքով արտադրուած է մինչեւ մպ սակայն շուտով ասիական արտադրողները կը սկսին արտադրել իրենց սեփական ցայտիչները էն աւելի աժան գիներով ժամանակի ցայտիչներուն մէջ կը կիրարկուի միացում սակայն տուեալ պահին անոնք չեն օգտագործեր այդ միացման ամբողջ մպիթ վ արագութիւնը բուն ֆլէշ յիշողութեան անգամներ աւելի փոքր արագութեան պատճառով անգլիացի երգչուհի եւ երգերու հեղինակ ատելի երգը իր երրորդ սդուտիական ալպոմէն երգը գրած են ատելը եւ կրէկ կերստինը երգը թողարկուած է նոյեմբեր ին եւս երգերու հետ երգին բառերը կը նկարագրեն ծայրահեղ վիճակին մէջ գտնուող հարաբերութիւններու մասին եւ կը փորձէ նկարագրել իրավիճակ երբ ծնողներէն հեռու է երաժշտապէս երգը գրուած է տիսքօ փոփ միտ փոփ թրիբ հոփ ժանրերով երգը շարքին մէջ հասած է րդ տեղը իսկ շարքին մէջ րդ երգը մտած է նաեւ աւտրալիոյ աւստրիոյ գանատայի ֆրանսիայի գերմանիոյ շոթլանտիոյ ամն ի եւ անգլիոյ երաժշտական շարքերը ատելը երգը կատարած է եւ հայտագիրներու ժամանակ օնլայն համայնք գրողներու եւ ընթերցողներու համար որուն մէջ օգտատէրերը կրնան տեղադրել յօդուածներ պատմութիւններ ներ բանաստեղծութիւններ եւ վէպեր ձեւով կամ ի ին միջոցով արձանագրուած օգտատէրերը ունին աւելի քան միլիոն գիրքերու ինչպէս նաեւ հնարաւորութիւնը ունին հրատարակելու իրենց աշխատանքները եւ շփուելու այլ գրողներու եւ ընթերցողներու հետ համացանցային գրադարանի մշտային արխիվէն զատ գրողը կրնայ պարբերաբար աւելցնել նոր ստեղծագործութիւններ ը կը յամարուի ամենաշատ օգտագործուողը հետեւեալ երկիրներուն մէջ ամն քանատա մեծ պրիդանիա ֆիլիբիններ ռուսաստան ղազախստան ղրղզիստան ուքրանիա թուրքիա եւ ատրպէյճեան ը ստեղծուած է ին ալեն լաուի եւ իվան յուենի համագործակցութեամբ ը փետրուարին ը յայտարարած է ծրագրէն աւելցած գիրքերու մասին դարձնելով զանոնք հասանելի բջջային հեռախօսներ գործածողներուն ը յունիսի մամլոյ հաղորդագրութեան ժամանակ ի ը ներբեռնուած է աւելի քան միլիոն անգամ ը մարտին թողարկուած է տարբերակ ի համար ան ուղեկցուած է ին թողարկումով ը ապրիլին ը յունիսին ին եւ ին ը ապրիլին պատմութիւնները որոնք ստացած են առաւելագոյն ձայներու քանակը կը յայտնուին հայտնիներ բաժնին մէջ այս ցուցակը ամէն օր կը նորոգուի միւս օգտատէրերուն դիմումներու եւ ձայներու շնորհիւ ը նաեւ ունի խորհուրդ կը տրուի բաժինը այն պատմութիւններու ցանկ է որոնք հաստատուած են ի անձնակազմին եւ հրատարակչութեան կողմէ այդ պատմութիւններուն մեծամասնութիւնը գրուած են գրողներու կամ ինքնաթողարկմամբ հետաքրքրուած գրողներու կողմէ ը տարուայ ընթացքին կը կազմակերպէ մի քանի փոքր մրցոյթներ եւ հատ մը գլխաւոր ամէնամեայ գլխաւոր մրցոյթը կը կոչուի եւ կը կատարուի էն ի վէր մրցոյթը բոլորին համար չէ ովքեր ունին անձնական էջեր ի մէջ ամէնամսեայ փոքր մրցոյթներուն համար ռուսերէնով պէտք է մտնել անձնական էջը ի դեսպանները օգտատէր կամաւորականներու խումբ մըն է որոնք ի աջակցութեամբ կ աշխատին համայնքի զարգացման համար անոնք կը գործածեն սոցիալական նախաձեռնութիւններ կ օգնեն պատասխանել ի ընդհանուր հարցերը ինչպէս նաեւ օգտատէրերուն տեղեակ կը պահեն այն մասին թէ ինչ կը կատարուի համայնքին մէջ ի համանմանմամբ ի ձմրան հիմնադրուած է խումբ ինքնատիպ բանավէճերու տեղեկատուական եւ հասարակական տարածք անոնց համար ովքեր կ ապրին տարբեր երկիրներու մէջ բայց ը կը կարդան կամ կը գրեն ռուսերէնով ի պաշտօնական միակ էջը է տուեալ սոցիալական ցանցին մէջ որ գոյութիւն ունի եւ դեսպաններու աջակցութեամբ այդ էջին մէջ կրնաք իմանալ ի վերջին նորութիւնները կիսուիլ սեփական գիրքով գտնել թէ ինչ կարդալ ազատ ժամանակի ընթացքին ինչպէս նաեւ ոգեշնչուիլ ը ունի երկու պաշտօնական էջեր ինսդակրամի մէջ անոնցմէ մէկ հատը անգլերէն իսկ միւսը ռուսերէն ի դեսպանները կը զբաղին ի ռուսերէն բոլոր պաշտօնական էջերու զարգացմամբ ը ունի մէկ հատ անգլերէն պաշտօնական էջ ի մէջ ը արձանագրուած է որպէս կը յամարուի քանատական ընկերութիւն թորոնթօ քաղաքի մէջ ներկայիս իրենց գրասենեակը կը գտնուի պատմական ուելինկթոն փողոցի վրայ թորոնթոյի մէջ ի խումբը անընդհատ կը մեծնայ եւ ին իրենց խումբը բաղկացած է է աւելի մարդէ օբերասիոն համակարգ է ընտանիքի հերթական տարբերակն է կը ցուցադրուի ի սեպտեմբեր ին թողարկուելու է թուականի յուլիս ին նման լինելով տարբերակին որ թողարկվուեց որպէս տարբերակը նախատեսուած չէր որպես օբերասիոն համակարգի թարմացում այլ կ ենթադրուէր համակարգուած ալիք ընկերութեան բոլոր պլադֆորմաների եւ ծառայութիւնների համար եւ կը պլանավորվէ այն թողարկել ի գարնան ֆոլին կը հայտնուի նաեւ որ նպատակներէն մեկը ն է եւ հարթակների համար ստեղծել միասնական ծրագիրներ որոնք բոլորը կօգտագործեն նման ավելի ուշ ենթադրվեց որ անվանումը կլինի օբերասիոն համակարգի անվանումը մինչեւ թողարկումը տարբերակը պաշտոնապես կը ներկայացուի ի սեպտեմբերի ին որպէս ըսուած է որ օբերասիոն համակարգիչը կը լինէ կոպորացիայի ամենածավալուն հարթակը երբեւէ որ ներկայացնելու է մեկ միասնականացուած հարթակ անհատական համակարգիչների նոթբուքների պլանշետների բջջային հեռախոսների բոլորը կը մեկնին համակարգիչնեի համար նշվել է նաև որ օբերասիոն համակարգիչը ետ է բերելու օգտագործողների կողմից ավելի սիրուած օբերասիոն համակարգի միջերեսը նպատակ ունենալով բարելավել առանց սենսորային էկրանների սարքերի համար մկնիկով եւ ստղնաշարով օբերասիոն համակարգի աշխատանքը եւ հակառակը առանց դրանց բացի այս ամենից սենսորային էկրաններով սարքերի համար նախատեսուած միջերեսը կը զարգացնէ ապրումը ինչպէս արդեն իսկ համակարգիչին փոփոխութիւնները ներկայացնելու ընթացքին միրսոնը նշել է էլեկտրական մեքենաների համար երկու օբերասիոն համակարգերի ի որպես առաջին սերնդի օբերասիոն համակարգ ավտոմեքենայի համար եւ ամբողջովին էլեկտրական թեսլա մեքենայի համար օբերասիոն համակարգիչը ստացած է ոչ թե այլ անունը ինչի մասին միրսոնը չի ցանկացել խոսել եւ ընդամենը նշած է որ կապուած է այն բանի հետ թե ինչքան տարբեր են նրանց մոտեցումները դա ճիշտ չի լինի նա նաեւ կատակով ըսած է որ նրանք չէին կարող անվանել օբերասիոն համակարգիչը հաշվի առնելով գոյուիուն ունեցող եւ անունները քանի որ արդեն իսկ այն գոյուիուն ուներ այնուամենայնիվ քննադատները կը պնդեն որպես աղբյուր նշելով կայքի օգտատիրոջ ով կը հավաստիացնէ թէ կ աշխատի կորպորացիայում որ ից կ անցնեն կատարելու որոշումը կապուած է եւ օբերասիոն համակարգերը ճանաչելու համար ստեղծուած ծրագրերի առաջացրած խնդիրներից խուսափելու համար ավելի ուշ այս ենթադրութիւնը ապացուցվել է պարզաբանումներով օբերասիոն համակարգի վերջնական տարբերակը կթողարկվի ի հուլիսի ին սակայն այն վերջնական օգտագործողներին կարող է հասանելի լինել փուլ առ փուլ սկզբում ծրագրի ավելի քան միլիոն ընկերութիւնը կը ներկայացնէ ծրագիրը որի մասնակիցները կ ստանան օբերասիոն համակարգի դեռ չթողարկուած տարբերակները ինչը թույլ է տալիս ընկերութիւնների ավելի շատ գնահատում իրականացնել օբերասիոն համակարգի մշակման ընթացքին նախկին այս գործընթացը տեղի էր կ ունենայ բետա տարբերակի թողարկումին հետո իսկ այժմ ցանկացած ոք կարող է օգտագործել չթողարկուած տարբերակը եւ կարծիք բողոք կամ առաջարկուիուն ներկայացնել այդ նպատակով ստեղծուած հայ հետադարձ կապ ծրագրի միջոցով տեխնիկական ցուցադրական տարբերակը կը ծրագրէ գրանցուած ծրագրավորողների ադմինիստրատորներ եւ պարզապես հետքրքրուած մարդկանց դատին հանձնելու համար թողարկվել է ի հոկտեմբերի ին որ հիմնականիմ նպատակ ունի կազմակերպուիունների եւ էնտուզիազտ օգտագործողների օգնութեամբ տեստավորել ը օբերասիոն համակարգի մասին հետագա նորուիունները ցուցադրվել են կոնֆերանսի օբերասիոն համակարգի միջերեսը մշակուած է հիմնականին այնպես որ այն հարմարվի սարքի տեսակին առկա սարքերին առաջարկելով ճիշտ հնարավորուիուններ ճիշտ սարքի համար եւ ճիշտ ժամանակին ոչ սենսորային էկրաններով սարքերի համար նախկինում հայտնի ի տեսքը կ օգտագործուի որպէս աշխատանքային սեղանի ինդերֆեյսի մի մաս ընդգրկելով ավանդական ցուցակներ եւ մետրո ծրագրեր նոր վիրտուալ աշխատանքային սեղան ֆունկցիան նույնպես ավելացվել է այս տարբերակումը ինչը նման է օբերասիոն համակարգի նմանատիպ ֆունկցիային էկրանը դեռևս կ օգտագործուի սենսորային էկրանով սարքերի միջավայրին բայց այժմ ձախ մասի աւելացուած վանդակին կարելի է տեսնել ծրագրերի նշաններ բոլոր ծրագրերը ստեղնը բրենդավորումով օբերասիոն համակարգիչը կը պարունակէ նաեւ սահուն ձեւափոխում սենսորային էկրաններով սարքերից ոչ սենսորային էկրանների երկֆունկցիոնալ սարքերի համար որոնց կը միացնէ նաեւ ստեղնաշար երբ սարքին միացուած է ստեղնաշար համհամակարգիչը ակարգը կը հարցնէ օգտատիրոջը մնա արդյոք սենսորային միջերեսը թե փոխվի ստեղնաշարով օգտագործելուն ավելի հարմար տեսքի կառարավման անգ ծրագրերը ինչպիսին օրինակ ն է այժմ հնարավորուիուն են տալիս մի շարք փորձարարական ֆունկցիաներ փոփոխել ապատան կղզեքաղաքկը գտնուի պարսից ծոցի տելդային մէջ խուղիստանի հարաւակողմը որ ին իրանի մասկազմեց անկլօ իրանեան նաֆթային ընկերութիւն մը կը շահագործէ տեղւոյս քարիւղի ակերը ուր գործաւոր կ աշխատին եւ միլիոն թօն նաֆթ կ արտադրեն բնակչութիւնը հայ դաղութը հաստատուած է թուականէն սկսած որ մեծ մասամբ անկլօ իրանեան նաֆթային ընկերութեան մէջ կ աշխատին առաջին եկուորները պարսկահայերն եկած են որոնց յաջորդած են թրքահայերը մեծ մասամբ վասպուրականցիներ որոնք թիւով ին նէհր էլ օմարէն փոխադրուեցան հայոց թիւը ի սկիսբը ի բարձրացաւ եւ որոնք ունեցան իրենց աղօթատելին ու քահանան հայերը հիմնեցին նաեւ սբոռ ակումբը ին երբ ռեզա շահ փահլաւին հոս այցելեց հայ գաղութը ոսկի գաւազան մը նուիրեց ներկայիս աբադանի հայոց թիւն է մօտ ունին վարժարան մը ուր ի չափ երկսեռ աչակերտներ կ այցելեն եկեղեցւոյ չէնքը կիսաւարտ կը մնայ աբաս բագրատունի ծննդեան թուականը անյայտ կարսի վանանդի թագաւոր թուականէն հայոց թագաւոր աբաս բագրատունիի թոռը աբասը յաջորդեց հօրը մուշեղ ա ին ժառանգելով կարսի թագաւորութիւնը աբաս թագաւորը կէսդարեայ կառավարման ընթացքին պատմիչներու վկայութեամբ բարեկարգած է երկիրը վերացուցած գողութիւնն ու աւազակութիւնը ստեղծած է մշտական բանակ ռազմաքաղաքական սերտ յարաբերութիւններ հաստատած շիրակի բագրատունեաց գահակալող ճիւղերու հետ ինչպէս կարսի մուշեղ թագաւորը այնպէս ալ աբասը որոշ նկրտումներ ունէին հայաստանի հիւսիս արեւելեան մասերուն մէջ գտնուող փառիսոսի թագաւորութեան նկատմամբ այդ ժամանակ այնտեղ կը թագաւորէին եղբայրներ սենեքերիմ եւ գրիգոր փառաւոր բարեպաշտ պատուանունները կրող թագաւորները իսկ անոնց քոյրը կարսի թագուհին էր մուշեղ թագաւորի կինը եւ աբասի մայրը այդ թագաւորներու մահէն ետք կարսի թագուհին կարող էր ժառանգորդ համարուիլ փառիսոսի ապագայ թափուր գահի աբաս կարսեցին մասնակցած է ատրպատականի ամիրա մամլանի դէմ համատեղ պայքարին եւ ին ծումբի ճակատամարտին ստեփանոս տարօնեցիին աբաս բագրատունիին բնութագրած է իբրեւ փառահեղ մարդ լի հանճարով եւ իմաստութեամբ աբաս թագաւորի օրով քաղաքին մէջ կը ծաղկին արհեստներն ու առեւտուրը կարսը առեւտուրային սերտ կապեր ունէր հեռաւոր երկիրներու հետ ալ քաղաքը կը բարեկարգուի կը շէննայ կարսի բնակչութիւնը բագրատունեաց եւ զաքարեաններու տիրապետութեան շրջանին կ անցնէր ը որ այն ժամանակուան քաղաքային բնակչութեան համար մեծ թիւ էր վանանդ գաւառը իր բարձր լեռնային սարահարթով նպաստաւոր պայմաններ ունէր երկրագործութեան եւ հացահատիկային բոյսերու աճեցման համար արաքսիի հովիտը երասխաձորը իր մեղմ եւ տաք կլիմայով հնարաւորութիւն կու տար ունենալու զարգացած այգեգործութիւն եւ անոր հետ կապուած գինեգործութիւն ու պարտիզագործութիւն մեծրաց լեռներու անտառները շինանիւթ էին մատակարարի մէջ կարմիր փորակ ջրբաժան լեռնաշղթայի եւ արջո առիճ հրաբխային զանգուածի ալպեան մարգագետինները նպաստաւոր պայմաններ ունէին անասնապահութեան զարգացման համար մեծ համբաւ ունէր լեռնագործութիւնը յայտնի էին պղնիձի արծաթի արճճի եւ երկաթի հանքերը հիմնականին կեչուտն լեռներուն մէջ որոնց հիմքի վրայ ալ քաղաքներուն մէջ յատկապէս կարսի մէջ կը զարգանար արհեստագործութիւնը զարգացող գիւղատնտեսութեան լեռնագործութեան եւ արհեստագործութեան հիման վրայ կ ընդլայնուէր ապրանքափոխանակութիւնը որ քաղաքային կեդրոններու կը նպաստէր եւ առաջին հերթին մայրաքաղաք կարսի վերելքին ըստ պատմիչներու աբասը իր երկրին մէջ աւազակութիւնը կը վերացնէ որ այնպիսի չափերու հասած էր որ մարդիկ իրենք իրենց ունեցուածքի տէրը չէին ամենայն խստութեամբ կը պատժէ կ ոչնչացնէ յանցագործներուն եւ կ ապահովէ երկրի խաղաղ ու հանգիստ կեանքը աբասը յատուկ ուշադրութիւն կը նուիրէ զինուած ուժերուն եւ կարմիր գոյնի յատուկ զինուորական համազգեստ կը մտցնէ իր աշխարհազօրքով աբաս թագաւորը կը մասնակցի հայոց եւ վրաց համատեղ ռազմական արշաւանքներուն ընդդէմ հարաւային հայաստանի արաբ ամիրաներու կարսի փոքրիկ թագաւորութեան վիճակը անկիւնացաւ բիւզանդիոնի ու վրաց բագրատունիներու միջեւ տեղի ունեցող արիւնահեղ պատերազմներու ժամանակ որոնց պատճառը մահացած դաւիթ կիւրաղապատի ժառանգութեան շուրջ ծագած վէճն էր այդ ընթացքին կարսի թագաւորութեան տարածքը որ կռուող կողմերու համար ռազմաբեմ դարձած էր խիստ աւերածութիւններու ենթարկուեցաւ աբասին յաջորդած է որդին գագիկը ապու ալ քասէմ ապպաս իպն ֆարնաս պն ուարտաս ալ դաքրնի ծնած է անտալուս մահմետական կրօնքի հաւատացիալ գիտական հանրագիտարանի հնարիչ բժիշկ ճարտարագէտ աստղագէտ երաժիշտ եւ արաբերէն լեզուի բանաստեղծ ծնած է սպանիայի ռօնտա քաղաքի մէջ ան հռչակաւոր դարձաւ երբ առաջին անգամ փորձեց թռչիլ ենթադրութիւններ կան թէ լատիներէնով զինք կը կոչէին որպէս գնահատանք յիշատակ եւ պարքեւատրանք ապպաս իպն ֆարնասին լուսնի վրայ հարուածաին խորշ մը անուանեցին իր անունով ապու ալ քասէմ ապպաս իպն ֆարնաս պն ուարտաս ալ դաքրնին ծնած է դաքրանայի ռօնտա քաղաքի մէջ ընտանիքի մը մէջ որուն արմատները ամազիղէն է իպն ումայա ի հետեւորդներէն են ան ապրեցաւ եւ սորուեցաւ քորթոպայի մէջ մասնագիտացաւ փիլիսոփայութեան քիմիաի եւ աստղագիտութեան մէջ երբ ճանչցուեցաւ ապպաս իպն ֆարնասի գիւտերը զինք թատավճրեցին մզկիթի մէջ ժողուուրդին ներկայութիամբ իբրեւ մեղաւոր եւ կրօնքէն շեղուած անձ ան ստեղծեց ջրաին ժամացույց որ անուեցաւ միքադա կարողացաւ ստեղծել թափանցիկ ապակի քարերէ եւ բժշքական ակնոցներ առաւել եւս մանեկաւոր գունդի ստեղծումը որը կը կազմուի օղակներ է որոնք կը սերտեն մորլորակներու եւ աստղերու շարժումը նույնպէս զարգացուցած է գաւարզի քարի ջարդելու միջոցները անտալուսի մէջ եգիպտոս ուղարկելու փոխարէն ինք ստեղծած է առաջին գրիչը ամբողջ պատմութեան ընթացքին եւ մի քիանի տեսակի չափահարներ իպն ֆարնաս իր տան մէջ կազմածեր սենեակ մը որուն միջոցով հեշտեր դիտել երկինքը աստղերը ամպերը կայծակներ եւ փոթորիկները իսկ իր ամէնէ հռչակաւոր փորձը արհեստական թեւերու օգտագործումներ թռիչելու փորձ կատարելու համար պաղտատի րուսաֆա պալատին կողքը որուն մասին հիշած է մաքարրին ապպաս իպն ֆարնաս էն քաչալերուած է իր արաքաստա օդանաւի տարիներուն անգլիո մէջ բայց այս փորձը հասդատող չկայ որպէս յուշ լուսնի վրայ հարուածաին խորշ մը անուանեցին իր անունով այս խորշի լայնքը մոտաւորապէս կմ է կարուցուեցաւ իր յուշարձանը պաղտատի օդակայանի առջեւ որուն վրայ գրուեցաւ առաջին արաբ օդաչուն ծնած է անտալովսի մէջ լիպիան արտադրեց իր անունով նամակադրօշմ դարապլուսի օդակայանի պանդոկը անուանեցին իր անունով եւ ուրիշ մէկ օդակայան պաղտատի հիւսիսը կոչուեցաւ իր անունով աբգար դպիր աբգար թոխաթեցի աբգար սաֆար թոխաթցի հայ տպագրիչ հոգեւորական հասարակական քաղաքական գործիչ ծածկագրերու մասնագէտ սաֆար որ հայերէն լեզուով աբգար կը կոչուէր որդին էր մահտասի ամիրբեկի ան սենեքարիմ սեբաստացւոյ փոքր հայոց թագաւորի սերունդէն էր որուն ծննդեան եւ մահուան թուականը ինչպէս նաեւ որո ւն աշակերտած ըլլալը մինչ այսօր անյայտ է սակայն կ ենթադրուի որ ան իր ժամանակաշրջանի նշանաւոր գրագէտներէն մէկը եղած պէտք է ըլլայ նկատի առնելով որ իրեն յանձնուած է մեծամեծ գործեր եւ տրուած է դպիր մակդիրը միքայէլ կաթողիկոս անհանգստանալով էջմիածնայ մէջ տեղի ունեցած պարսկաց հարստահարութիւններէն ին առժամապէս կ երթայ սեբաստիա իր հայրենիքը ու հոն կը գումարէ եպիսկոպոսներով եպիսկոպոսաց ժողով իբր նուիրակ հռոմ կ ուղարկէ թոխատցի աբգար դպիրը որդին սուլթան շահի եւ աղեքսանդր քահանայի ընկերացութեամբ անոնց պաշտօն կու տայ որ առաջին հերթին ս պապին յիշեցնեն կատարած դաշինքին ու երդման մասին երկրորդ իմանան հռոմեացիներու մտադրութիւնը թէ ի նչ կը խորհին հայոց նկատմամբ երրորդ համոզեն որ պապը իր նպաստը բերէ հայոց վտարանդեալ ազգի փրկութեանը չորրորդ ապահովեն պապի միջնորդութիւնը հայոց հայրապետներուն դէպի հռոմ ճամբորդութեան խնդիրով աբգար ս պապին որպէս ընծայ իր հետ կը տանի միւռոն ոսկի խաչ օրհնեալ մատանի եւ թէոդորոս վկային նշխարները աբգար ճամբան երկու տարի կ ուշանայ մինչ միքայէլ կաթողիկոս տարի մը ետքը էջմիածին կը վերադառնայ սակայն երբ աբգարէն բնաւ լուր չ առներ բացի այն լուրէն որ անոր կիպրոս հասնիլը կը ծանուցանէր իր եպիսկոպոսներուն կը շնորհէ ս պետրոս եկեղեցւոյ մօտ գտնուող հայոց ս լաւրենտիոսի եկեղեցին իբր հիւրանոց իր ինչքերովը եւ ժամատունովը միասին աբգար դպիր համաձայն կը գտնուի դիւրացնելու հայկական տպագրութեան գործը բայց բոլոր այս եղելութիւններուն ի նչ պատասխան կը տրուի միքայէլ կաթողիկոսին չամիչեան հայոց պատմութեան մէջ կ ըսէ թէ անյայտ է սակայն ստոյգ է որ այդ ժամանակէն ետք հռոմայ քահանայապետները միշտ գթալիր աչքով նայեցան հայ ազգին վրայ ինչ որ չամիչեան անյայտ է կ ըսէ մենք պիտի յայտնենք զայն հետեւելով աբգարի զաւկին սուլթանշահին ականատես վկայութեան եւ ըստ հռոմէն գրած նամակին նուիրականութեանս թուականէն տարի ետքը ուղղեալ առ թադէոս բ էջմիածնի կաթողիկոսին բայց նախ առաջ պիտի բերենք հնագոյն եւ միաէջ այս նամակին փոքրցուած լուսատիպ նմանահանութիւնը եւ անոր պատճէնը նոյնութեամբ ամբողջացնելով միայն պատիւով գրուած բառերը յատուկ անուններու սկզբնագիրերը գլխատառի վերածելով եւ սուրբ մակդիրին տեղ լոկ ս մը դնելով աբգար դպիրի նուիրականութեան վրայ լոյս սփռող այս նամակին բնագիրը թէեւ աղճատ խնամքով կը պահուի անտոնեան միաբանութեան մատենադարանը օրթաքէօյ կ պոլիս որ ձեռագրաց շարքին մէջ կը կրէ մբ թուահամար սանթիմեթր մեծութիւն տիանա աբգար տիանա աղաբեկ աբգարեան գրող հրապարակախօս մարդասէր հասարակական գործիչ եւ դեսպան ին ճափոնի եւ հեռաւոր արեւելքի մէջ նշանակուած է հայաստանի առաջին հանրապետութեան դեսպան տիանա աբգարի թոռնիկը միմի մալայեան տիանա աբգարի նուիրուած ֆիլմի բեմադրիչն է փոքր տարիքին ընտանիքը հաստատուած է կալկաթա ուր աշխոյժ հայկական գաղութ մը գոյութիւն ունէր ծնողքը պարսկահայ էր հայրը նոր ջուղա քաղաքէն իսկ մայրը շիրազէն ընտանիքին զաւակներէն ամէնափոքր էր ուսումը ստացած է կալկաթայի ս սանդխտեան վարժարանի աղջիկներուն դպրոցին մէջ ան սահուն կը խօսէր հայերէն անգլերէն հինտուներէն եւ ճափոներէն աբգարներուն ընտանիքին անդամները մեծանուն առեւտրականներ էին հարաւային եւ ծայրագոյն արեւելքի զանազան երկիրներուն մէջ տիանա աբգար օտար շրջանակներուն մէջ համարձակօրէն կը ներկայացնէ հայ ժողովուրդին ծանր վիճակը օսմանեան կայսրութեան մէջ շնորհիւ իր ջանքերուն էր որ ճափոնը կ ըլլայ այն առաջին երկիրներէն որ կը ճանչնայ ին հայաստանի անկախութիւնը գնահատելով տիանա աբգարին հայրենասէր գործունէութիւնը այդ օրերուն հայաստանի արտաքին գործոց նախարար համօ օհանջանեանը անոր կը նշանակէ հայաստանի ա հանրապետութեան ճափոնի դեսպան եւ եոքոհամայի հիւպատոս ան մեծ ճիգ կը թափէ հայաստանի նորաստեղծ հանրապետութեան ճանաչման համար ու կը յարգուի միջազգային դիւանագիտական շրջանակներէն սակայն չի բաւարարուիր անորմով կը զբաղի նաեւ բարեսիրական գործունէութեամբ օգնելով ի ցեղասպանութենէն փրկուած գաղթականներուն օրինաւոր հաստատուին եւրոպական երկիրներուն մէջ ան իր պաշտօնէն կը դադրի հայաստանի հանրապետութեան խորհրդայնացումով ամենայն հայոց գէորգ ե կաթողիկոսը ըստ արժանւոյն գնահատելով աբգարի գործունէութիւնը ին անոր կ արժանացնէ յատուկ կոնդակով հայ ժողովուրդի շահերուն ծառայելու եւ դժուար պահերուն անոր կողքին ըլլալուն համար տիանա աբգար կը մահանայ եոքոհամա եւ կը թաղուի թոքիոյի օտարերկրացիներուն գերեզմանատան մէջ իր սիրելի ամսուսինին քով անոր դամբանին այժմ հոգ կը տանի թոքիոյի հայ ճափոնական բարեկամութեան ընկերակցութիւնը տիանա աբգարը ճապոնիայի անգլիալեզու մամուլի մէջ տպագրեր է հայ ժողովուրդին մեծ եղեռնին վերաբերուող յօդուածներ հրատարակեր է հազար ու մէկ պատմութիւններ պատմուածքներու ժողովածուն մենաւոր խաչակիրը վէպը իմփերիալիզմը եւ օրէնքը եւրոպայի խաղաղութիւնը խաղաղութեան հիմնահարցը խաղաղութիւն եւ ոչ խաղաղութիւն աշխատութիւնները գրած է նաեւ բանաստեղծութիւններ մայր հայաստան կեղծանունով իսքէնտէր աբգարեան ո ր լիբանանցի սուրիացի եգիպտացի կամ աւելի արդար ըլլալու համար արաբական աշխարհի ընթերցասէրը չի ճանչնար նշանաւոր բանաստեղծ պատմաբան իսքէնտէր աբգարիոսը որ յաջողած է հասնիլ արաբական դրականութեան մէջ այնպիսի բարձունքի մը որ պատիւ կը բերէ ո չ թէ լոկ իրեն այլ իրեն պատկանած երկրին լիբանանի եւ ազգին հայութեան իսքէնտէր կը դասուի արաբական արդի գրականութեան ռահվիրաներու շարքին պուսթանիներու եւ եազիճիներու ժամանակակից եւ համբաւով ու կարողութեամբ աննց հաւասար եազիճի պուսթանի եւ աբգարիոս կը կազմեն արաբական արդի գրականութեան երրորդութիւնը այս չէ լոկ իր հիանալի յատկութիւնները հոս չեն վերջանար հանճարեղ գրագէտ մը ըլլալով հանդերձ հմուտ փիլիսոփայ մը խոհեմ քաղաքագէտ մըն էր իսքէնտէր աղա աբգարիոս պին եաղուպ աղա պին աբգար էլ էրմէնի ահա այս է իր անունը ինչպէս գիսաւոր մը լուսաճաճանչ ժամանակի անջրպետին մէջէն կը սուրայ առանց շիջելու իր մեծղի եւ փառահեղ իրանը յաղթականօրէն պտտցնելէն նոյնպէս իսքէնտէր աբգարիոս իր դափնեզարդ անուան հետ կամաւոր տարած է նաեւ իր ցեղի հայութեան անունը մտցնելով զայն արաբական մատենագրութեան հոյակապ էջերէն ներս պատիւ սեպած է իր հայու ծագում ունենալուն հանգամանքը պարագայ մը զոր ինչպէս պիտի տեսնենք իր որդին ուատի աբգարիոս հպարտութեամբ յայտնած է այս տողերը գրողին նոյն գաղափարի տէր էր նաեւ իր որդին որ դժբախտաբար քանի մը տարի առաջ վախճանեցաւ կ արժէ մասնաւոր ուշադրութեամբ կարդալ անոր հետեւեալ խօսքերը զորս ինծի ըսաւ տարիներ առաջ տղաս մենք հայ ենք եւ այս մեզի համար պատիւ կը համարենք այս ճշմարտութիւնը կը յայտարարենք ոչ թէ հիմա այլ թուականէս տարի առաջ հայրս իր հեղինակութիւններուն ճակատը հպարտութեամբ կը գրէր իր հայ ըլլալը իսքէնտէր առաջին մանչ զաւակն է կարգաթող յակոբ եպիտկոպոս լիւստրացիին եւ ծնած ին այժմու սբ նշան եկեղեցիին շրջափակին մէջ որ ինչպէս նախապէս ըսինք յակոբ աբգարեանի լիւստրացի բնակարանն էր եւ որու մահէն յետոյ երուսաղէմ գացող հայ ուխտաւորներու համար մատուռի վերածուեցաւ երուսաղէմի պատրիարքներէն յովհաննէսի կողմէ յակոբի կենսագրութեան մէջ ըսինք թէ ինչպէս իր աբգարեան մականունը փոխուած է աբգարիոսի կու տանք ուրիշ կարծիք մը նաեւ աբգարեանի աբգարիոսի փոխուելուն մասին որ շատ յատկանշական է եւ անգամ մը եւս կը փաստէ իսքէնտէրի տաղանդաւոր բանաստեղծ մը ըլլալու պարագան իսքէնտէր իր ժամանակին ամենանշանաւոր բանաստեղծներէն էր եւ յայտնի գիտուններէն եգիպտոսի խտիվիներէն եւ մանաւանդ լիբանանի իշխաններէն շատ լաւ ճանչցուած էր եւ սիրուած անգամ մը լիբանանի էմիրներէն ամերիկա մին մրցում մը կը սարքէ ժամանակակիգ գրագէտներու միջեւ ունենալու համար ամենալաւ բանաստեղծութիւնը երիտասարդ իսքէնտէր եւս կը մասնակցի այդ գրական մրցումին ու կ արժանանայ առաջնութեան պատիւին շահելով մրցանակը իր այդ գրութեան մէջ իսքէնտէր տեղ տեղ կը յիշէ իր անունը եւ այնպէս կը պատահի որ իւրաքանչիւր տող կը վերջանայ իոսով բանաստեղծը ներդաշնակութեան համար իր անունն ալ կը վերջացնէ իոսով եւ կ ըլլայ աբգարիոս այս դէպքը պատճառ կ ըլլայ որ իսքէնտէր ճանչցուի որպէս աբգարիոս սակայն այս լոկ վարկած մըն է եւ բուն աբգարեանի աբգարիոսի փոխուելուն պատճառը մենք արդէն իսկ փաստացիօրէն տուինք անշուշտ իսքէնտէր որդին ըլլալով այդ ժամանակուայ լուսաւորեալ եւ կրթուած մէկու մը առիթը կ ունենայ բաղդատմամբ ուրիշներու լաւ դաստիարակութիւն մը ստանալու նկարագրին եւ կրթութեան հիմնաքարերը կը դրուին իր հօրը ձեռքով իսկ եւ անկէ յետոյ ինքնաշխատութեամբ ուսանելու բնածին հրայրքն է որ կը կերտէ այդ հոյակապ դէմքը ինչպէս ըսինք իսքէնտէրի հայրը նէապոլսոյ թագաւորութեան եւ անգլիոյ կայսրութեան հիւպատոս էր պէյրութի մէջ իր այս բարձր դիրքը պատճառ կ ըլլայ որ զաւակները կրթուին այն ժամանակուայ պէյրութի անգլիական հիւպատոսին զաւակներուն հետ այսպէսով հոս նախնական ուսում մը ստանալէ յետոյ անոնց հետ անգլիա կ ուղարկուի ուր որոշ չափով կը կատարելագործէ իր ուսումը շատ բան չենք գիտեր իր պատանեկութեան եւ երիտասարդութեան շուրջ բայց ինչ որ կը վերաբերի իր գրական գործունէութեան սա որոշ է որ շատ կանուխէն սկսաւ գրել քսան տարեկան էր երբ հայրը կորսնցուց նիւթական մեծ դժուարութեանց մատնուած ըլլալով հանդերձ դարձեալ է ն դժնդակ պայմաններու տակ իսկ չդադրեցաւ գրելէ ընդհակառակը ալ աւելի սաստկացուց իր թափը այս ուղղութեամբ իսքէնտէր աբգարիոս որ ծառայած է արաբական գրականութեան մօտաւորապէս երեսուն տարի հեղինակած է բազմաթիւ երկեր զորս մի առ մի թուել անկարելի պիտի ըլլար որովհետեւ ասոնցմէ շատերը ժամանակին սպառած ըլլալով հիմա կարելի չէ գտնել դժբախտաբար ժամանակին իր կենսագրութիւնն ալ ընդարձակ կերպով գրուած չըլլալուն իր հեղինակութիւններուն մէկ լրիւ ցանկը չունինք սակայն մեր տուածը ցարդ գոյութիւն ունեցածներուն կատարելագոյնն է հետեւեալները որոնք իր գործերուն էն կարեւորներն են եւ որոնք մեզի հասած են կրնան ընթերցողին գաղափար մը տալ իր ճշմարիտ գրագէտի տաղանդին շուրջ հոս կ արժէ շեշտել այն պարագան թէ իսքէնտէրի երկերէն շատերը սպառած են եւ իր գրութիւններէն շատերը ցիրուցան կը մնան հին թերթերու մէջ իր գործօն մասնակցութիւնը բերած է այն ժամանակուայ պարբերաթերթերուն ամսագիրներուն եւ թերթերուն որոնց մէջ ունի բազմաթիւ բանաստեղծական պատմական փիլիսոփայական եւ զանազան ուսումնասիրական յօդուածներ յակոբ աբգարեան աշխարհական անունով ճանչցուած յակոբ աբգարեան հիմնադիրն է աբգարիոս արաբերէն հնչումով էպքարիոս ծանօթ գերդաստանին իր ծնողներուն մասին ոչ մէկ տեղեկութիւն ունին ծնած է ին ագշէհիր ուրկէ իր կրօնաւոր անունը լիւստրացի ագշէհիրը կը ձդէ պատանի հասակին հայերէն լեզուի նախնական ուսում մը ստանալէ յետոյ եւ կը մտնէ երուսաղէմի սբ յակոբանց վանքի ժառանգաւորաց վարժարանը ին տարեկան հասակին կը ձեռնադրուի վարդապետ եւ պաշտօնով արտասահման կը ղրկուի վանքին համար հանգանակութիւն ընելու ին պոլիս կ ուղարկուի որպէս երուսաղէմի պատրիարքին ներկայացուցիչ պոլիս կը մնայ մինչեւ ագշէհիր այցելելէ յետոյ պոլսէն երուսաղէմ կը ղրկուի մասնաւոր առաքելութեամբ մը որու նպատակը չկրցանք ճշդել երկու տարի յետոյ ին էջմիածինի մէջ եպիսկոպոս կը ձեռանադրուի և կուգայ պոլիս կարճ ժամանակ մը յետոյ կը հրաժարի պոլսոյ իը պաշտօնէն եւ կ երթայ ագշէհիր երուսաղէմի պատրիարքին պնդումին վրայ որ երուսաղէմ վեյադառնայ հոն կերթայ երկու տարի յետոյ կը ստանձնէ իը պաշտօնը ինչպէս ըսինք ին կը հրաժարի կուսակրօնութենէ նախ սայտա և ապա պէյրութ կը հաստատուի յակոբ աբգարեան աշխարհական անունով աշխարհական կեանքի մէջ ալ ծանօթ հանդիսացաւ յակոբ աբգարեան անգլիա կ այցելէ ու կ ըսուի թէ թագաւորին ունկնդրութեան կ արժանանայ ին սայտայի անգլիական հիւպատոս կը նշանակուի պաշտօն մը որ մինեւ կը պահէ այս թուականէն մինչեւ իր մահը կը հաստատուի պէյրութ ուր ժամանակ մը նէապոլսոյ թագաւորութեան եւ ապա անգլիոյ սուրիոյ հիւպատոս կը նշանակուի պէյրութի մէջ հող կը գնէ եւ տուն կը շինէ այն ատեն քաղաքէն դուրս գտնուող այժմու անկլօ ամերիկեան եկեղեցիին մօտ այս նոյն ինքն մեր հիմակուայ աբ նշան եկեղեցին է յակոբի մահէն յետոյ իր բնակարանը երուսաղէմի պատրիարքներէն յովհաննէսի կողմէ ծախու առնուեցաւ եւ աբ երկիկ գացող ուխտաւորներու համար սբ նշան անուամբ մատուռի վերածուեցաւ այս մասին հետեւեալը կը կարդանք սաւալանեանցի պատմութիւն երուսաղէմի գրքին րդ եջին վրայ յակոբ նմանապէս հող գնեց սայտայի մէջ այժմու տէյր մուխալլէսի եւ շրջակայքի հողերը կը պատկանէին իրեն զորս ինք ծախեց վերոյիշեալ վանքին սա ալ ըսենք միջանկեալ կերպով թէ այս երեք կարդացող կղերականներու սայտա հաստատւուիլը անկէ յառաջ կուգար որ այդ ժամանակ այսինքն շուրջ հարիւր յիսուն տարի առաջ սայտա աւելի մեծ ու կարեւոր քաղաք մըն էր քան պէյրութ ինչպէս մանրամասն կերպով բացատրեցինք պէյրոթի պուտմութեան մէջ իր պատրիարքական ներկայացուցիչ նշանակուիլը տարեկան հասակին եւ արքեպիսկոպոս ձեռնադրուիլը ին կ ապացուցանեն թէ բացառիկ կարողութեանց տէր մէկն էր յակոբ աբգարեան մինչեւ վերջն ալ լաւ ու սիրալիր յարաբերութիւն մշակեց երուսաղէմի պատրիարքութեան հետ իր պոլիս որպէս պատուիրակ զրկուիլը լուրջ դժգոհութիւն կը պատճառէ իրեն իսկ խռովաբար եղիա վարդապետին պաշտօնի ետ կոչուիլը պատճառ կ ըլլայ իր վանական կեանքէ հրաժարելուն երուսաղէմի պատրիարքին գրած նամակներր կ ապացուցանեն թէ իր դիրքը պատրիարքարանի հանդէպ միշտ ալ բարեկամական էր իր վերջին նամակը շնորհակալութիւ ն կը յայտնէ այգ ժամանակւայ պատրիարք հօր որ իր յակոբին ընտանիքին պէտք եղած աջակցութիւնը եւ հիւրասիրութիւնը ընծայած են ինք եւ վաքը երբ յակորին կինը զաւակներր երուսաղէմ այցելութեան գացած են վանքին հետ առնչութիւն ունեցող հաշուական խնդրով մը որ դեռ այդ ժամանակ առկախ կը մնար յակոբին եւ վանքին միջեւ հետաքրքրական է դիտել թէ նամակներէն ոմանք հայերէն գրուած էին իսկ ուրիշներ ալ հայատառ թրքերէն հայերէն նամակները ստորագրուած են աբգարեան իսկ հայատառ թրքերէն նամակները ստորագրուած են ապիքարիոս կամ աբգարիոս եպիոկոպոս ագշէհիրցի ինչպէս գիտենք աբգար անունը մէզի հայերուս անծանօթ անուն մը չէ ունեցած ենք մեր աբգար թագաւորը անշուշտ հոս երբեք ըսել չենք ուզեր թէ յակոբ աբգարեանի գերդաստանը ըլլայ աբգար թագաւորի տոհմէն հաւանաբար յակոբին մեծ հայրը աբգար կը կոչուէր ինչեւիցէ այդքանը մեզ չի հետաքրրքրեր կ ըսուի թէ այս աբգարիոսը եւ հնդկաստանի աբգար ծանօթ ընտանիքը միեւնոյն գերդաստանին ճիւղերն են յատկանշական կէտ մը կայ դիտուելիք թէ յակոբ միշտ ալ իր երուսաղէմի պատրիարքին ուղղած հայերէն նամակները ստորագրած է աբգարեան իսկ հայատառ թրքերէն նամակները ապիքարիոս հաւանաբար յակոբ իր թրքերէն նամակներուն մէջ ստորագրած է ապիքարիոս հայկական եան յետագաս մասնիկը փոխելով իոս յունական յետադաս մասնիկով որ դարձեալ եան կը նշանակէ յունարէն ահա ասկէ կը բացատրուի աբգարիոսի գերդաստանին արաբերէնով էպքարիոսի փոխուիլը հոս կ արժէ մատնանշել հետեւեալ կէտը եւս յակոբ աբգարեանի դստեր փոքրիկն մարթայի շիրմաքարին վրայ որ կը գտնուի անկլօ ամերիկեան հին գերեդմանատունը հայերէն գրութեան մէջ կ ըսուի նորաբոյս ծաղիկ աբգարեան գարմի մինչդեռ արաբերէնով կ ըսուի աբգարիոսի աղջիկը որով այս մեզի խորհիլ կուտայ թէ լիւստրացի աշխարհական անունով հայ միջավայրի ճանչցուեցաւ որպէս յակոբ աբգարեան իսկ օտարներու կողմէ կոչուեցաւ եաղուպ ապա աբգարիոս յակոբ աբգարեան ին կ ամուսնանա յ պէյրութի մէջ մասատ ծանօթ ընտանիքին աղջիկներէն հավվայի հետ կ ունենան եօթը զաւակ երեք մանչ չորս աղջիկ ժօզէֆ եւ մարթա կր մեռնին անչափահաս յակոբի աղջիկներէն ճէմէմիա եւ էլիզապէթ ամուսնացան տեղացի ընտանիրներու մինչ ամենամեծ աղջիկը մարիա ամուսնացաւ յոյն ծագումէ ա ֆիլիպիտէսի հետ այս ընտանիքէն քաղաքիս ծանօթ փաստաբաններէն մեթր ճօրճ ֆիլիպիտէս յակոբի մանչերուն ամենամեծն էր իսքէնտէր իսկ փոքրիկը ճան եուհաննա որոնք գրի գրականութեան եւ առեւտուրի սաւրէ ասպարէզին մէջ համբաւաւոր հանդիսացան եւ որոնց կենսագրութիւնները ինչպէս նաեւ աբգարիոս գերդասատանի այլ արժէքաւոր զաւակներուն կենսագրութիւնները կուտանք հոս յակոբ մեռաւ հոկտ ին տարեկան հասակին եւ թաղուեցաւ այժմու անկլօ ամերիկեան հին գերեզմանատունը շիրմին վրայ դրուած է տտպանաքար մը որու վրայ հայերէն գրաբար եւ թէ արաբերէն մակագրութիւն մը կայ որուն արձանագրութիւնը եւ նկարը կուտանք ինչպէս ըսինք յակոբ աբգարեան եղաւ իր ժամանակին պէյրութի ծանօթ անձնաւորութիւննեն այս ուղղութեամբ հետեւեալը կը գրէ եաղուպ աղա ասյպէս ճանչցուած յակոբ աբգաբեան մեծ կարողութեան տէր մարդ մըն էր եւ իր ժամանակին կառավարիչներու եւ կուսակալներու շարքին համբաւաւոր անձնաւորութիւն մըն էր մերձ արեւելքի մէջ աս սուր թաղէն դէպի վեր անկլօ ամերիկեսան եկեղեցին ելլող ճամբուն վրայ հին պէյրութ քաղաքը գուռ մըն ունի եղեր որ այժմ ալ կը տեսնուի վերոյիշեալ ճամբուն աջին փոսի մէջ եւ ի պատիւ յակոբ աղա աբգաբեանի կը կոչուի եղեր եւ տակաւին ալ կը կոչուի պապ եաղուպ կը կարծուի թէ ժամանակին այս դուռը գոյութիւն չունի եղեր սակայն երբ յակոբ քաղաքէն դուրս հող մը գնած է ինչպէս ըսինք այժմու սբ նշան եկեղեցիին վայրը ինք ազդեցիկ անձնաւորութիւն մը ըլլալուն դոառ մը բանալ տուած է որ ի պատիւ իրեն կոչոած է պապ եաղուպ մեր սբ նշան եկեղեցին այսինքն այն ատենւայ յակոբ աբգարեանի բնակարանը պէյրութէն շատ դուրս կը գտնուի եղեր սեպուհ աբգարեան հայազգի մանկավարժ գեղանկարիչ երաժիշտ ուսուցիչ վարիչ ձայնասփիւռի հաղորդավար եւ գոհար սիմֆոնիկ նուագախումբի եւ երգչախումբի ղեկավար ծնած է կիպրոս նիկոսիա քաղաքը արմատներով սասունցի կանուխ տարիքին ընտանեօք կը տեղափոխուի պէյրութ ուր կ ուսանի եդուարդ տարօնեանի եւ բարսեղ կանաչեանի մօտ ին կը մեկնի կիպրոս եւ տարեշրջանին կ աւարտէ մելգոնեան կրթական հաստատութիւնը անկէ ետք կը մեկնի ֆրանսա որմէ ետք դարձեալ կը վերադառնայ կիպրոս ին եւ կը պաշտօնավարէ մելգոնեան կրթական հաստատութենէն ներս ինչպէս նաեւ կիպրոսի հեռահաղորդակցութեան ընկերութեան մէջ եւ կը հիմնէ հայկական ձայնասփիւռի հաղորդումի ժամը ուր կ աշխատի շուրջ տարիներ ներկայացնելով տարբեր հայկական յայտագիրներ հարիւրաւոր եւ հարիւրաւոր մելգոնեանցիներ մեծ յարգանքով եւ սիրով կը նային սեպուհ աբգարեանին որպէս հարազատ ընտանիքի անդամ մեծ եղբայր մելգոնեան կրթական հաստատութեան տարածքի վրայ ժոզեֆ աբգարիոս լեզուագէտ յօդուածագիր բժիշկ եւ վիրաբոյժ փոքր տարիքէն իսկ շատ հետաքրքիր եւ ուսումնատենչ տղայ մը եղած է իր հօր նման եւ անոր կարգադրութեամբ ժոզեֆ եւս իր նախնական ուսումը ստացած է պէյրութի անգլիական հիւպատոսի զաւակներուն հետ տասներկու տարեկանին ղրկուած է անթուրայի քոլէճը լիբանան ուր ի մէջ այլոց սորված է լաւ ֆրանսերէն եւ արաբերէն լեզուագէտի բնածին կարողութիւնը հօրմէն ժառանգած ըլլալով ժոզեֆ եւս այդ մարզին մէջ փայլուն յաջողութիւն արձանագրած է ուշիմ երիտասարդ մը ըլլալուն քոլէճի ութ տարուան դասընթացքը յաջողութեամբ աւարտած է հօր մահէն ետք տոքթ յովհաննէս վարդապետի թելադրութեամբ որ ճան աբգարիոսի զաւակներուն հոգաբարձու նշանակուած էր ժոզեֆ կը յաճախէ սուրիոյ բողոքական քոլէճը այժմու պէյրութի ամերիկեան համալսարան որու բարձրագոյն դասընթացքը կ աւարտէ մէկ տարիէն եւ վիրաբոյժի վկայականը պատուոյ յիշատակութեամբ կը ստանայ երկու տարիէն տոքթ փօսթ համալսարանի տնօրէնը ամավերջի հանդէսին վկայկանը յանձնելու ատեն կ ըսէ վերջին չորս տարիներու ընթացքին այս պատուոյ վկայկանը ոեւէ մէկուն չէ տրուած ինծի համար հաճելի պարտականութիւն մըն է այս տարի սոյն վկայկանը տալ ժոզեֆ աբգարիոսին որ եզակի կարողութիւն արտաբերած է բժշկական մարզի վիրաբուժական ճիւղին մէջ ես կը ծերանամ բայց կը զգամ թէ պիտի ապրիմ շնորհիւ իրեն ան այն ծանօթ վիրաբոյժ տօքթ փօսթն է որու անունով փողոց մը կայ ամերիկեան համալսարանի նախկին ատամնաբուժական բաժնին կից սանդուխներէն դէպի ծովեզերք իջնող զարիվարին որ րիւ փօսթ կը կոչուի ժոզեֆ կը ղրկուի անգլիա ուր իր բացառիկ կարողութեան շնորհիւ միութեան անդամ կ ընդունուի կ անցնի պոլիս ապա աշխատելու արտօնագիր ստանալով կը հաստատուի պէյրութ սակայն իր եռուն կեանքը չ ուզեր պարփակել սահմանափակ շրջանակի մէջ ու ին կ երթայ եգիպտոս հոն իր հանրային գործունէութեան առաջին օգուտը կ ըլլայ հէլուանի մէջ մալարիայի հիւանդութեան գիւտը ընելով իր ջանքերուն շնորհիւ եւ իր միջոցաւ կառավարութիւնը խիստ միջոցներու կը դիմէ հիւանդութիւնը զսպելու համար իր պաշտօնը այնքան եռանդով կը կատարէ որ ժողովուրդը զինք տօքթ նամուսա այսինքն մժեղ բժիշկ կը կոչէ իր տարուան պաշտօնավարութեան ընթացքին մեծապէս կը սիրուի ժողովուրդէն իր եռանդուն եւ հետաքրքիր հոգին դարձեալ չ ուզեր սահմանափակուիլ գահիրէի մէջ եւ կը սկսի շրջագայիլ կ երթայ դամասկոս պաղտատ պոլիս եւ երոպա ու կը հաստատուի անգլիա մեծ յաջողութիւն կը գտնէ եւ հողատարածք մը կը գնէ վերջնականապէս անգլիա հաստատուելու նպատակով սակայն բախտը բոլորովին այլ բան տնօրինուած էր իրեն համար կը հանդիպի ֆրանսուհիի մը որու հետ կ ամուսնանայ ի վերջոյ կինը զինք կը համոզէ որ ա լ գործէ հրաժարի եւ հաստատուի ֆրանսա այդպէս ալ կ ըլլայ ժոզեֆ տարեկանին հանգստեան կը կոչէ ինքզինք երեք տարի ետք բ համաշխարհային պատերազմին պատճառաւ դարձեալ կը մտնէ անգլիական բանակ կը ճաշակէ ի բոլոր դառնութիւնները որովհետեւ ի մէջ էր իբրեւ բժիշկ եւ պատերազմէն ետք տարեկանին կը վերադառնայ կնոջը եւ զաւկին քով գրական մարզին մէջ ժոզեֆ աբգարիոս գրած է բազմաթիւ յօդուածներ իր կարեւորագոյն գործն է հօրը անգլերէն արաբերէն բառարանին ընդարձակումը ինչպէս յիշուած է անոր վերջին տպագրութեան յառաջաբանին մէջ կը մահանայ ֆրանսա մարտ ին սեդրակ աբդելեան ծնած սեբաստիոյ կամիս գիւղ փրոֆէսոր երկրաբան հանքաբան եւ ֆիզիքոս նախնական եւ երկրորդական ուսումը առած է էսկի շէհիր հետեւած փարիզի ի դասընթացքներուն յետոյ մտած ի համալսարանը ու աւարտած երկրաբանութեան հանքաբանութեան եւ ֆիզիքական աշխարհագրութեան բաժինները աստիճաններով վարած է երկրաչափի եւ հանքային խուզարկուի պաշտոններ թուրքիոյ յունաստանի եւ ֆրանսայի մեջ ին բարիզէն անցած է հայաստան եւ պետական համալսարանի երկրաբանութեան եւ հանքաբանութեան ամպիոնի բրոֆէսօր եւ վարիչ եղած կատարելով միաժամանակ երկրաբանական հանքարանական հետաղօտական աշխատանքներ հայաստանի զանազան վայրերը գործեր աբդալեանի լոյս ընցայած կարեւոր գործերն են հրատարակութիւն փարիզի համալսարանի ունի եւ անտիպ գործեր հասցէն է աբելեան յովհաննէս հայ դերասան ծնած է չամախ սկզբնական կրթութիւն ստացած է ծուխի դպրոցին մէջ ուր թուականին ուսման շրջանն աւարտելով մէկ տարի յետոյ մտած է պաքուի ռիալական ուսումնարանի ա բաժանմունքը մինչեւ թուականը մնալով ռիալական ուսումնարանին մէջ դեռ ուսումը չաւարտած ձգելով ուսումնարանը սկսած է ծառայել պաքուի մասնաւոր գրասենեակներուն մէջ սակայն այդտեղ ալ տեսնելով որ իր միտքը գործի վրայ չէ եւ զինք աւելի կը հետաքրքեն թատերական հարցերը այդ ալ ձգելով կը նուիրուի հայ բեմին դեռ աշակերտական սեղանէն սկսած է մասնակցիլ ռուս ներկայացումներուն իբրեւ սիրողական եւ առաջին անգամ պաքուի մարդասիրական ընկերութեան դահլիճին մէջ բեմ դուրս գալով ու բաւական յաջող խաղալով իր դերը ներկայացման ներկայ գտնուող երուսաղէմի միաբան մամբրէ վարդապետէն մեծ խրախուսանքի կ արժանանայ ու նուէր կը ստանայ սանդուխտ ողբերգութեան հայ ֆրանսերէն օրինակը այս յաջողութենէն ոգեւորուած քիչ յետոյ ան բեմ դուրս կու գայ արագ յառաջդիմութիւն ցոյց տալով իբրեւ դերասան անկէ մի քանի տարի առաջ ան պտըտած էր եւրոպա այցելելով եւրոպայի գլխաւոր քաղաքները ու հետեւած եւրոպայի նշանաւոր դերասաններու բեմադրութիւներուն աբելեանը խաղցած է ինչպէս կովկասեան համարեայ նոյնպէս ալ ռուսիոյի բոլոր հայկական քաղաքներուն մէջ ձմեռուան թատերաշրջաններուն առհասարակ դերեր կ առներ թիֆլիսի եւ բաքույի մէջ թուականին կը հրաւիրուի տփխիսի թիֆլիսի հայ դրամատիքական ընկերութեան կողմէ աբելեանը յայտնի դերասաններէն մէկն եղած է անոր դերերն են օթելլոն լիրը էտկարը պետրուչիոն տոքթոր ծտոքման օսուալտ էրնանին եւ այլ նման դերեր հայ բեմի համար թարգմանած է բազմաթիւ թատրերգներ որոնք կը բեմադրուին մինչեւ օրերս գրութիւններ գրած է նաեւ հայ թերթերու մէջ ան կը մահանայ յուլիս ին երեւան կառավարոիթիւնը զինք կը պատուէ ազգային թաղումով աբեղեան արտաշէս դոկտ փիլիսոփայութեան հայերէնի դասախօս պերլինի համալսարանի կին արեւելեան լեզուաց ճեմարանին ծնած է յունուար աստապատ տարրական կրթութիւնը ստացած հայրենի գիւղին ծխական մինչեւ եւ ապա շուշիի թեմական դպրոցին մէջ իսկ միջնակարգ եւ բարձր ուսումը թիֆլիսի ներսիսեան դպրոցինին եւ էջմիածնի գէորգեան ճեմարանին մէջ ուսուցիչ շուշիի թեմական դպրոցին ի հետեւումն իր մէկ հիմնաորեալ գրութեան յանուն բրուսիոյ կրթական նախարարին վերջինս թ կրամանագրեց հայերէնին ուսուցումը առնել պերլինի համալսարանին կից արեւելեան լեզուաց ճեմարանի վերակազմուած արտասահմանագիտական ճեմարան անունով ծըրագրին մէջ տոքթ աբեղեանը նշանակելով դասախոս ի հետեւումն վերջնոյն մէկ ուրիշ դիմումին յանուն պերլինի քաշաքաեին վարչութեան տեղւոյն նորաբաց փոքրիկ փողոցնիրէն մէկուն թ տրուեցաւ հակական փողոց ա անդամ է գերմանիոյ գրողներու միութեան եւ փոխ նախագահ հայեւգերման միութեան կ աշխատաեցի գերման մամուլի ինչպէս նաեւ արտասահմանի հայ թերթերու եւ հանդէսներու հայրենի օրաթերթ եւ ամսագիր պոսթոն յուսաբեր գահիրէ յառաջ փարիզ վէմ հանդէս փարիզ եւ այլն ստորագրած է բածզմաթիւ յօդուածներ եւ ուսումնասիրութիւններ նուիրուած հայ կեանքին եւ մշակոյթին մանուկ աբեղեան հայագէտ հասարակական գործիչ գրականագէտ լեզուաբան բառարանագիր բանահաւաք փրոֆէսօր բանասիրական գիտութիւններու դոկտոր հխսհ գիտութիւններու ակադեմիայի ակադեմիկոս հխսհ գիտութեան վաստակաւոր գործիչ արեւելահայերէնի արդի ուղղագրութեան հեղինակ մանուկ աբեղեան ծնած է հին նախիջեւանի մօտ աստապատ գիւղին մէջ մարտ թուականին սկզբնական կրթութիւնը ստացած է աստապատի կարմիր վանքին մէջ ին կը մտնէ գէորգեան ճեմարան ին աւարտելով նոյն տեղը ուսուցիչի գրադարանապետի քարտուղարի պաշտօններ կը ստանձնէ ու այդ պաշտօնները երկու տարի կը վարէ թուականներուն ուսուցչական պաշտօն կը վարէ շուշիի թեմական դպրոցին մէջ իսկ թուականներուն տփխիսի թիֆլիս յովնանեան օրիորդաց ուսումնարանէն ներս ին կը մեկնի արտասահաման բանասիրութիւն եւ մասնաւորապէս ընդհանուր գրականութիւն ուսանելու եւ ին իբրեւ իսկական ուսանող կը յաճախէ ենայի լայպցիկի եւ պերլինի համալսարանները եւ թուականներուն իբրեւ ազատ ունկնդիր կը հետեւի փարիզի համալսարանի դասախօսութիւններուն ին ենայի համալսարանին մէջ քննութիւն տալով դոկտորական աստիճանով կ աւարտէ ու կովկաս կը վերադառնայ ուր կը հրաւիրուի գէորգեան ճեմարան իբրեւ դասատու հայ լեզուի եւ գրականութեան աբեղեան դեռ արտասահման չգացած զբաղած է հայոց գրականութեամբ եւ լեզուով անոր առաջին գրուածքները բանաստեղծական անյաջող փորձեր են տպուած աղբիւր ի մէջ եւ առանձին գրքոյկով էն տփխիսի թիֆլիս մէջ ապրելով եւ առանձնապէս հետաքրքրուելով լրագրական գործով նոր դար ի գլխաւոր աշխատակիցներից մէկը կը դառնայ ու անոր յօդուածները կեղծ ստորագրութիւններով առանձին հետաքրքրութեամբ կը կարդացուին եւ թուականներուն կը վարէ նաեւ ժամանակաւոր խմբագիրի պաշտօն ին կը տպէ հայոց լեզուի ուղղագրութիւն ը եւ հայոց հրատարակչական ընկերութեան յանձնարարութեամբ որուն խմբագրական մասնաժողովի անդամ էր կը թարգմանէ թոլսթոյի արդարն ու մեղաւորը եւ կոկոլի թարաս պուլպա ն մինչեւ արտասահման մեկնումը ան կ աշխատակի նաեւ մուրճ ին իսկ արտասահմանէն նոր դար ին եւ արարատ ին գալով կովկաս ան կը սկսի զբաղիլ հայ ժողովրդական բանահիւսութեամբ որու դադրած դասախօսութիւնը կը վերսկսի գէորգեան ճեմարանէն ներս դեռ ին էջմիածնոյ մէջ գրի կ առնէ դաւիթ եւ մհեր դիւցազնավէպին նշանաւոր տարբերակը որ ին կը տպէ շուշիի մէջ այս վէպը ռուսահայոց գրականութեան մէջ նոր շարժում մը առաջ կը բերէ եւ կ ունենայ հետեւողներ հայոց ժողովրդական հաւատքը վերնագիրն է անոր դոկտորութիւն ստանալու աւարտաճառին որուն մէջ բաղդատութեամբ ուրիշ ազգերու հաւատքի եւ դիցաբանուեան ուսումնասիրած է հայոց ժողովրդական հաւատքի հեթանոսական կողմերը ինչպէս են հոգիի հաւատք ու մեռելներու պաշտամունք լոյսի եւ խաւարի ճակատագիրի ջուրերու բոյսերու կրակի եւ այլ պաշտամունքներ ան զբաղած է կոմիտաս վարդապետի հետ ժողովրդական երգերու բաղդատութեամբ ու խմբագրութեամբ երգերու առաջին յիսնեակը լոյս կը տեսնէ հազար ու մի խաղ վերնագիրով ին բացի այս ճեմարանի ուսուցիչ սէթ յարութիւնեանցի հետ միասին կը զբաղի մովսէս խորենացիի պատմութեան ձեռագիրներու բաղդատութեամբ բնագիրը վերականգնելու գործով եւ կը կազմէ հայոց լեզուի ընդարձակ քննական քերականութիւն զոր կը մշակէր երեք տարիներէ ի վեր կը մահանայ սեպտեմբեր ին երեւանի մէջ աբովեան փողոց փողոց երեւանի կեդրոնին մէջ փողոցը թուականին ի պատիւ երեւանի թուականներու նահանգապետ ժեներալ ասթաֆեւի կոչուեցաւ ասթաֆեւսաքայա բայց ժողովուրդը զայն կ անուանէր հայկական ասթաֆեան տարբերակով քանի որ այս քաղաքի առաջին ծրագրուած փողոցն էր ապա ժողովուրդը փլան ըսելով կը հասկնային ասթաֆեան փողոցը իսկ փլանի գլուխ ըսելով կը հասկնային փողոցի վերի բաժինը գտնուող աբովեան պուրակը որտեղ տեղադրուած է խաչատուր աբովեանին արձանը հին ժամանակ փողոցը կոչուած է ամրոցային ետքը ասթաֆեան փողոցը անուանակոչուած է հայ նոր գրականութեան մանկավարժութեան հիմնադիր գրող ազգագրագէտ լուսաւորիչ խաչատուր աբովեանի անուամբ փողոցի սկզբնամասի շէնքի պատին խաչատուր աբովեանին պրոնզաձոյլ հարթաքանդակը փակցուած է աբովեան փողոցին վրայ կը գտնուէին քաղաքի ճարտարապետական հնագոյն կոթողներէն երկուքը պողոս պետրոս եւ կաթողիկէ եկեղեցիները որոնք կը դասաւորուէին հայաստանի նիւթական մշակոյթի հնագոյն յուշարձաններու շարքին պողոս պետրոսը հինգերորդ դարու իսկ կաթողիկէն տասներեքերորդ դարու կոթողներ էին առաջինը կը գտնուէր ներկայ մոսկվա շարժանկարի սրահին տեղ ան քանդուեցաւ թուականին իսկ երկրորդը աբովեան եւ սայաթ նովա փողոցներու անկիւնը փողոցի շէնքին մէջ է հայաստանի հանրապետութեան ուժի եւ բնական պաշարներու նախարարութեան գործակալութիւնը դիմացը երեւանի մետրոպոլիտի երիտասարդական կայարանն է աւետիք իսահակեանի յուշարձանը փողոցի աստղադիտարանին առջեւ դրուած է աստղաբնագէտ վիքթոր համբարձումեանի յուշարձանը այստեղ յուշաքար տեղադրուած է ի յիշատակ երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքին հայաստանի մէջ նահատակուած հունկարական ռազմագերիներու եւ հունկարիոյ մէջ զոհուած հայ մարտիկներու օգոստոս աբովեան փողոցի շէնքերուն մէջ տարբեր ժամանակներու ընթացքին տեղադրուած են յուշաքարեր գէորգ աբովեան հայ պատմաբան ուսուցիչ ծնած է լոռի շրջանի օձուն գիւղին մէջ ապրիլ ին թուականին հօրը մահէն ետք մեծ հայրը արազ զինք կը տանի սանահինի դպրեվանք որմէ ետք նոյն վանքի միաբաններէն սարգիս վարդապետ զինք կը տանի տփխիս թիֆլիս եւ կը յանձնէ ներսէսեան դպրոցի խնամքին գէորգի ցուցաբերած մեծ յառաջդիմութիւնը ներսէս ե աշտարակեցիի ուշադրութեան առարկայ կը դառնայ կաթողիկոսի հրամանով թուականին ան կ ուղարկուի մոսկուայի լազարեան ճեմարանը ուր առանձնապէս կը զբաղի պատմութեամբ եւ գրականութեամբ թուականին աւարտելով ուսման շրջանը կը վերադառնայ կովկաս թուականին կը հրաւիրուի ներսէսեան դպրոց հայոց եւ ընդհանուր պատմութիւն ու աշխարհագրութիւն դասախօսելու թուականին կը ստանձնէ հայոց լեզուի դասաւանդումը տփխիսի զինուորական վարժարանէն ներս թուականին կը ստանայ նոր վկայական մը որուն շնորհիւ իրաւունք ձեռք կը բերէ պետական ուսումնարաններուն մէջ ուսուցանելու սակայն նոյն տարուան չորեքշաբթի նոյեմբերի ին երեկոյեան տունէն դուրս գալով անվերադարձ կ անհետանայ խաչատուր աբովեան արեւելահայ աշխարհաբար գրականութեան հիմնադիր ծնած է երեւանի քանաքեռ գիւղը աւարտած է թիֆլիս ներսիսեան դպրոցը աբովեանի ստեղծագործութեամբ սկիզբ կ առնէ հայ գրականութեան զարգացման նոր փուլը որ նախորդէն կը տարբերի իր թեմայով լեզուով հերոսի ընտրութեամբ եւ այլն ին որպէս թարգմանիչ կ ընկերակցի դորպատի համալսարանի դասախօս ֆրիտրիք պարրոտին եւ անոր հետ կը բարձրանայ արարատի գագաթը յաջորդ տարի պարրոտի միջնորդութեանբ կ ընդունուի դորպատի համալսարանը ուր կ ուսանի վեց տարի վերադարձին տեսչական պաշտօններ կը վարէ թիֆլիսի եւ երեւանի մէջ ի ապրիլին կը մեկնի տունէն ու այլեւս չի վերադառնար իր մահուան պատճառները առ այսօր կը մնան անյայտ աբովեանի գլխաւոր գործն է վէրք հայաստանի ողբ հայրենասէրի վէպը որ իր հայրենասիրական ջերմ շունչով եւ ազգային ազատագրական գաղափարներով մեծ ազդեցութիւն գործած է հետագայ սերունդներուն վրայ իր միւս գործերէն են պարապ վախտի խաղալիկ ովսաննա թուրքի աղջիկը որոնց մէջ պարզ ու հասկնալի լեզուով պատկերացուցած է հայ ժողովուրդի կեանքն ու ազգային աւանդութիւնները խաչատուր աբովեանի տուն թանգարան կը գործէ երեւանի քանաքեռ զէյթուն համայնքին մէջ ապրիլ ին հխսհ ժողովրդական կոմիսարներու խորհուրդին որոշումով խաչատուր աբովեանի տունը քանաքեռի մէջ կը վերակառուցուի եւ կը վերածուի տուն թանգարանի թանգարանը կը սկսի գործել թուականի նոյեմբերին խաչատուր աբովեանի տուն թանգարանը կը գտնուի քանաքեռի մէջ քանաքեռը հայաստանի ամենահին բնակավայրերէն մէկն է կը գտնուի մայրաքաղաք երեւանին կից եւ միեւնոյն ատեն ունի երեւանէն մեթր բարձրութիւն քանաքեռը այն վայրերէն մէկն է որ պէտք է անպայման այցելել երեւան այցելելու ժամանակ մարդիկ սակայն քանաքեռ կը բարձրանան ո չ միայն քաղաքի այդ մասով հիանալու այլ նաեւ տեսնելու այն տնակը ուր իր մանկութիւնն ու պատանեկութիւնը անցուցած է խաչատուր աբովեանը աբովեանի նախնիները այս տան մէջ բնակութիւն հաստատած են կովկասի լեռնականներու հետապնդումներէն փախուստի իրենց ճամփին աբովեաններու տոհմը ի վիճակի եղած է այս տան մէջ հաստատուելու խաչատուր աբովեանի հօր պարոն աբովի շնորհիւ պարոն աբովը եղած է այն մարդը որ շուրջ տարի առաջ քարը քարին դնելով իր ընտանիքին համար տանիք մը ապահոված է եւ կառուցած հարթ տանիքով միայարկ այս տունը տան պատերուն խորքը տարբեր մեծութեան խորշեր բացուած են եւ ծառայած են լոյսի ճրագներ ու կենցաղային տարբեր իրեր տեղադրելու վերակառուցումի ընթացքին ամրացուած են պատերը վերանորոգուած պատշգամի փայտէ ճաղերն ու պազրիքները պատուհաններուն փեղկերը դռներն ու թոնիրը տունը կահաւորած է աբովենց հետնորդներուն մօտ պահպանուած եւ այն ժամանակները բնորոշող կենցաղային իրերով պարոն աբովի աւագ որդի յարութիւնի ընտանիքը երկար ատեն հաստատուած մնաց քանաքեռի մէջ մինչդեռ կրտսեր որդիին աւետիսին ընտանիքէն միայն խաչատուրը ողջ մնացած է ու հասած չափահասութիւն տունը իր հիւրընկալ յարկին տակ բազմաթիւ հոգեւորականներ եւ մտաւորականներ ընդունած է այցելուներու թիւը աճած է խաչատուր աբովեանի հռչակի տարածումէն յետոյ նշուած այցելուներու կարգին եղած են ֆրետերիք պարրոտը ֆրետերիք բոդենշտեդը գառլ կոխը հերման արիխը աւգուստ հաքստհաուզէնը եւ ուրիշներ հայ մեծանուն գործիչներէն այցելուներու կարգին եղած են միքայէլ նալպանտեան ստեփանոս նազարեան պատկանեան եղբայրներ կոմիտաս մառ լէօ յովհաննէս թումանեան ասքանազ մռաւեան աղասի խանճեան եւ ուրիշներ հայ ժողովուրդը իր մեծագոյն գործիչին տունը դարձուցած է ուխտատեղի այս աւանդոյթին հաւատարիմ մնալով աբովեանի թանգարանը կը բացուի քանաքեռցի աբովեաններու տոհմական տան մէջ ուր ծնած էր խաչատուր աւետիսի աբովեանը ուշագրաւ է նշել որ խաչատուր աբովեանի հօրեղբօր թոռը արտեմ աբովեանը որուն ընտանիքը երկար ժամանակ ապրած է այս տան մէջ ծանրաբեռնուած ընտանիքի հոգերով ստիպուած է կ ըլլայ տան պատշգամը պատով փակել եւ զայն դարձնել սենեակ հայ հասարակութիւնը սակայն ուրախութեամբ չ ընդունիր այս քայլը եւ արտեմ աբովեանը ստիպուած կ ըլլայ քանդել պատը եւ տունը ձգել այնպէս ինչպէս որ էր այն նախապէս կշտամբանքները դադրեցնելու համար արտեմ աբովեանը եւս իր ներդրումը ունեցաւ տունը թանգարանի վերածելու աշխատանքներուն մէջ հայաստանի լուսաւորութեան ժողկոմ ասքանազ մռաւեանը թուականին կ այրելէ քանաքեռ եւ կը խնդրէ արտեմ աբովեանին վաճառել աբովեաններու հայրական տունը զայն թանգարան դարձնելու նպատակով տանտէրը տրուած առաջարկէն խորապէս վիրաւորուելած կը պատասխանէ որ տունը ազատ է այցելուներուն համար այս որոշումէն ետք ամբոխներու անվերջանալի հոսք կը սկսի դէպի աբովեաններուն տունը շրջանառուող պատմութեան համաձայն մարդիկ իրենց սրտին մէջ կուտակուած բառերն ու սրտէն բխած խօսքերը կը ձգէին տան պատերուն եւ վերադարձի ճանապարհին իրենց հետ անպայման բուռ մը հող կը վերցնէին հայաստանի կոմունիստական կուսակցութեան կեդրոնական կոմիտէի քարտուղար աղասի խանճեանը թուականին կ այրելէ քանաքեռ բերքահաւաքի ընթացքին հետեւելու նպատակով ան նաեւ կ այցելէ աբովենց տունը եւ տան մէջ ոչ ոք գտնելով րոպէ կը նստի մուտքին մօտ ապա կը հեռանայ աբովենց տան մէջ այդ ժամանակ արդէն տարի էր որ ոչ ոք չէր ապրեր անմիջապէս կը սկսին թանգարանի ձեւաւորման աշխատանքները պատերէն կախելով փրոֆեսոր ֆրետերիք պարրոտի ստեփան նազարեանի դիմանկարները ինչպէս նաեւ աբովեանի կեանքին ու գործունէութեան վերաբերող այլ տարեթիւեր քանաքեռի դպրոցի ուսուցիչ էտուարդ յովհաննիսեան կը նշանակուի նոր ձեւաւորուող թանգարանի կամաւոր վարիչը անոր պարտականութիւնն էր ազատ ժամանակ ունենալու պարագային թանգարանը բանալ ու այցելուներուն գրողի կեանքին մասին պատմել հետագային թանգարանը ղեկավարած են վիկթոր զաքարեանը նաթալիա սարգսեանը նինել գէորգեանը անիկ շահպազեանը սիրուշ աբովեանը օնիկ տայեանը ռաֆֆիկ դալլաքեանը լ երիցեանը եւ ուրիշներ տարածքին մօտ թուականին կառուցուեցաւ նաեւ թանգարանի նոր մասնաշէնքը ճարտարապետ լիպարիտ սադոյեան որուն ծաւալը ամբողջութեամբ բարձրացած է գետնի մակերեսէն խաչատուր աբովեանի տոհմական բնակարանին վրայ թանգարանի շէնքի հիւսիսային երկյարկանի մասին մէջ տեղադրուած են ցուցասրահները դահլիճն ու աշխատասենեակները թանգարանի ստեղծուած օրէն այնտեղ ցուցադրուած են աբովեանի ձեռագիրները որոնք թանգարանին յանձնած են գրողին ժառանգները ձեռագիրները սակայն ժառանգներուն միակ ներդրումը չեն ցուցահանդէսի նախապատրաստական աշխատանքներուն մէջ անոնք թանգարանին յանձնած են նաեւ խաչատուր աբովեանի միակ դիմանկարը որ նկարած էր մերձպալթեան նկարիչ մայդէլը այս նիւթերը թանգարանին յանձնելու պարտաւորութիւնը իրենց վրայ վերցուցած էին աբովեանի թոռներ լէոն վիկթորիան շուշանիկ աբովեանները եւ անոնց աւագ եղբայրը կոստանթինի զաւակ վարդան աբովեանը աբովենց թանգարան դարձած տան դռները վերջնականապէս կը բացուին թուականին առկայ ցուցանմուշներուն կու գայ ամբողջացնելու գրականութեան թանգարանի կազմակերպած ցուցահանդէսը թանգարանը իր գոյութեան ընթացքին հանդիսացած է մեծն գրողին յիշելու եւ պատուելու լաւագոյն վայրը թանգարանը բազմիցս վերանորոգելու նպատակն է աբովենց տան նախկին տեսքը հաղորդել եւ ցուցահանդէսի ընդմէջէն աբովեանին լաւագոյն ձեւով ներկայացնել հիմնական նորոգութենէն ետք ցուցադրութիւնը համալրուեցաւ մեծ հետաքրքրութիւն ներկայացնող վաւերագրերով որ բաղկացած է բաժիններէ սկսած ծննդավայր քանաքեռէն էջմիածինի ճեմարանի ներսիսեան դպրոցի եւ դորպատի համալսարանին մէջ ուսումնառութեան տարիներէն թուականներուն ռուս պարսկական պատերազմի պատմութենէն արարատ լեռը բարձրանալու ուղեւորութենէն գրական ու բանահաւաքական գործունէութենէն մինչեւ անյայտ բացակայութիւնը հիմնական ֆոնտին հաշուառուած է աւելի քան առարկայ գրողին գրական մանկավարժական գիտական եւ հասարակական գործունէութեան մասին պատմող ցուցանմուշներ անոր երկերու անդրանիկ եւ հետագայ տարիներու հրատարակութիւնները թարգմանութիւնները ձեռագիրները գրողին նվուիրուած արուեստի գործեր եւ այլն ներկայացուած են գեղանկարչութեան առարկաներ գծանկարներ քանդակներ կիրառական արուեստի առարկաներ հնագիտական կենցաղի եւ ազգագրական առարկաներ լուսանկարներ եւ փաստաթուղթեր յիշատակութեան արժանի են գրողի որդիին վարդանի ջութակը հայ անուանի նկարիչներ գէորգ բաշինջաղեանի երուանդ քոչարի էտուարդ իսաբեկեանի եւ ուրիշներու կտաւները հնատիպ եւ հազուագիւտ հրատարակութիւններ ցուցադրուած են վէրք հայաստանի վէպի առաջին եւ հետագայ հրատարակութիւնները նմուշներ գրողի ձեռագիրներէն թարգմանութիւններ նամակներ խնդրագիրներ յօդուածներ եւ խաչատուր աբովեանի կեանքը արտացոլող հայ արուեստագէտներու ստեղծագործութիւններ թանգարանը սերտօրէն կը համագործակցի խաչատուր աբովեանի անուան հայկական պետական մանկավարժական համալսարանին հետ այստեղ կը կազմակերպուին ապագայ մանկավարժներու երդման հանդիսաւոր արարողութիւնները եւ թանգարանագիտութեան բաժինի ուսանողներուն գործնական վարժութիւնները դպրոցականներու եւ ուսանողներու համար տեղի կ ունենան նաեւ կրթական ու ժամանցային ծրագիրներ թանգարանը կը գտնուի երեւանի քանաքեռ զէյթուն համայնքին մէջ քանաքեռի րդ փողոցի հասցէով գէորգ աբուլեան մտաւորական եւ դաստիարակ ծնած թիֆլիս ին արեւտրականի զաւակ ծնողքը կ ուզէ զինքը արհեստի տալ սակայն եօթը տարեկան գ աբուլեանը կը հակառակի այդ ծրագրին եւ կը պատրաստուի յաճախել ներսիսեան դպրոցի ընթացքը անոր կեանքը կը լեցնէ յաջողութեամբ եւ պատճառ կը դառնայ ուսուցչութեան մկրտիչ սանասարեան ծախքով եւրոպա կ երթայ եւ կը նուիրուի բարձրագոյն ուսման ու թուրքիա վերադառնալով իր ընկեր պ սողիկեանի հետ անատոլուի զանազան քաղաքները կը ճամբորդէ ուսումնասիրելու տեղական պայմանները ու բանալու համար սանասարեան վարժարանը կարինը կը վիճակուի այդ վարժարանին վայրը ուր աբուլեան գործակցութեամբ իր ընկերներուն ձեռնհասօրէն կը վարէ տեսչութեան պաշտօնը խոր եւ բազմակողմանի հմտութիւն ունէր ծանօթ էր գերմաներէնի անգլերէնի ֆրանսերէնի ռուսերէնի վրացերէնի ինչպէս նաեւ հին լեզուներէն յունարէնի եւ լատիներէնի ապա սորուեցաւ նաեւ բաւականաչափ թուրքերէն մասնագիտութիւնը աշխարհագրութիւնն էր ընգհ ազգաց պատմութիւն աստղագիտութիւն բնական եւ ուսողական գիտութիւններ երաժշտութիւն նկարչութիւն եւ գծագրութիւն որքան լաւ ուսուցիչ այնքան ալ վարպետ մանկավարժ էր եւ հոգեբան բազմաթիւ երկեր ուներ որոնցմէ եւ ոչ մէկը լոյս չտեսան իր ժամանակին աբուլեան ֆրանսա անցաւ համաշխարհային պատերազմէն ետք ու քլամարի մէջ անցուց իր ծերութեան տարիները ու մահացաւ հոն սեպտեմբերին աբրահամ գ կրետացի պատմագիր կաթողիկոս ամենայն հայոց հայ հօր եւ յոյն մօր որդի երբեմնի առաջնորդ թրաքիոյ կամ թէքիրտաղի կաթողիկոս ընտրուած է նոյեմբեր թուականին այդ ժամանակ ան ուխտած է գալ սուրբ էջմիածին ինչպէս յայտնի է նոյն օրերուն հայաստանը նատիր շահի ասպատակութիւններուն ենթարկուած էր եւ աբրահամն բարեկամացած էր շահին հետ նատիր շահի հրաւէրով աբրահամ կ երթայ մուղանի դաշտը եւ օրհնելով շահին սուրը կը կապէ անոր մէջքին ի նշան թագաւորութեան շահը շատ կը մեծարէ աբրահամը ու որպէս սիրելի մարդ իր մօտ կը պահէ սոյն վարուելակերպով կաթողիկոսը կը շահի նատիր շահի վստահութիւնը ապա մեղմելով անոր սիրտը բազմաթիւ հայեր կը փրկէ գերութենէ ու աքսորէ վերադառնալով սուրբ էջմիածին կը մահուան ապրիլ ին եւ կը թաղուի շողակաթ վանքին ձախակողմը աբրահամ կաթողիկոս գրած է նատիր շահի աւերմանց պատմութիւնը որ տպուած է հնդկաստանի կալկաթա քաղաքին մէջ ին իսկ սուրբ էջմիածին ին այս պատմագրութեան կցուած է հետաքրքիր յօդուած պատմութիւն անի քաղաքին աբրահամ խոստովանող ե դարու հայ մատենագիր կը պատկանէր ղեւոնդեանց խումբին ծննդեան եւ մահուան թուականը անյայտ է ծնած է տայոց գաւառի զենակս գիւղին մէջ որմէ առաջ եկած է իր զենակեցի կոչումը մասնակցած է վարդանանց պատերազմին պարսից յազկերտ արքայի հրամանով ին հայ նախարարներու եւ հոգեւորականներու հետ տարուած է պարսկաստանի դենշապուհ քաղաքը ուր չարչարուած է պարսից կողմէն կտրած են ականջները եւ աքսորած զինք ասորեստան այնտեղ աբրահամ խոստովանող ասորերէնէն թարգմանած է նփրկերտի մարութաս եպիսկոպոսի գրած վկայք արեւելից գործը նփրկերտը ներկայ մուֆարզին կամ ֆարզին քաղաքն է որ պատմական տիգրանակերտն է տիարպէքիրը որ ամիդն է նփրկերտը կոչուած է նաեւ մարտիրոսաց քաղաք որովհետեւ հոն դ դարուն պարսից երկարակեաց շապուհ թագաւորին կողմէն նահատակուեցան բազմաթիւ քրիստոնէաներ մարութասի այդ գործը գրական հրաշալիք մըն է մարութաս եպիսկոպոս գրած է կեանքն ու նահատակութիւնը նփրկերտի եւ պարսկաստանի բազմաթիւ քրիստոնեաներու որոնք արիաբար նահատակուեցան քրիստոնէութեան համար աբրահամ խոստովանող մարութաս եպիսկոպոսի վկայք արեւելից գործը թարգմանած է ե դարու ընտիր գրաբարով մը ու իր լեզուն այդ թարգմանութեան մէջ կը հանդիսանայ օրինակելի աբրահամ խոստովանողի լեզուն կրած է եզնիկ կողբացիի զօրաւոր ազդեցութիւնը եղիշէ պատմիչ իր պատմութեան մէջ բազմաթիւ տեղեր օգտագործած է աբրահամ խոստովանողի թարգմանութիւնը եղիշէի դիւցազներգելու ոճը եւ լեզուն կրած են աբրահամ խոստովանողի թարգմանութեան ազդեցութիւնը առաջին անգամ բաբգէն կաթողիկոս եւ յետոյ ուրիշ բանասէրներ նկատեցին այս ազդեցութիւնը եւ եղիշէն իր պատմութեամբ դրին աբրահամ խոստովանողէն աւելի ուշ աբրահամ խոստովանող տարի ետք ին ազատելով աքսորէն վերադարձաւ հայաստան եւ գիւտ կաթողիկոս զինք ձեռնադրեց բզնունեաց գաւառի եպիսկոպոս աբրահամ խոստովանողի կատարած թարգմանութիւնը վկայք արեւելից երկար ատեն անտիպ մնաց ին միաբան կամ դպիր գ տ մկրտիչեան կը սկսի տպագրել էջմիածինի մէջ եւ հազիւ ին լոյս կը տեսնէ իբրեւ յետ մահու հրատարակութիւն դժբախտաբար լոյս տեսնելէն վերջն ալ չտարածուեցաւ աբրահամ փաշա բարթող ծանօթ է նաեւ իբրեւ խաուաճա աբրահամ եգիպտահայ գաղութին աչքառու դէմքերէն մէկնը կեսարացի ծանօթ վարժապետ աբրահամ կիւլպէնկեանի եղբօրորդին ան աշակերտած է երուսաղէմի ժառանգաւորաց վարժարանին եւ սատարած է աստուածատուր յավհաննէսեան եպիսկոպոսի ժամանակագրական պատմութիւն երուսաղէմի երկհատոր գործին տպագրութեան ծասերուն իր հօրեղբայրը աբրահամ վարժապետ պոլսէն եգիպտոս գաղթած է մեհմետ ալի փաշայի խորհրդական պօղոս պէյ եուսուֆի հրաւէրով որուն ուսուցիչն էր աբրահամ վարժապետ ըստ արժանւոյն կատարելով ուսուցչական պաշտօնը արժանացած է եգիպտոսի խտէվէի գնահատանքին վերջինս որպէս գնահատանք աբրահամին պարգեւած է ընդարձակ հողեր եգիպտոսի ղարպէ գիւղէն ինչպէս նաեւ իշխանական պալատ մը խաուաճա աբրահամ ինչպէս որ սկսած է կոչուիլ անկէ ետք գիւղը շէնցուցած է եւ յաճախ վայելած է այցելութիւնը բարձրաստիճան անձնաւորութիւններու նոյն ապարանքին մէջ ուր թադէոս բարթողոմիոս անունով մատուռ մը կառուցած է գաբրիէլ եպիսկոպոսի առաջնորդութեան օրով անոր կցելով նաեւ գերեզմանատուն մը ուր թաղուած են քրիստոնէաներ ղպտի յոյն եւ հայ այս մատուռը որ հաստատուած է օգոստոս ին ցարդ կանգուն է ուր երբեմն կը կատարուին եկեղեցական արարողութիւններ աբրահամ վախճանած է մայիս ին եւ թաղուած աղեքսանդրիոյ եկեղեցւոյ գերեզմանատան մէջ խաուաճա աբրահամին մահէն ետք իր եղբայրը շրջափակին մէջ գտնուող հին գերեզմանատունը օժտած է հետեւեալ տապանագրով ֆէլէկ սէնի լոքմանէ պէնգէտիպ կելտիմ տէրմանէ էճէլ գէհրինի էզզանէ քաթըպ եէտիրտին ինսանէ ասլըն նէրէլի սօրանէ գայսէրի թալաս մէսքեանէ րէհ տիվան արապիսթանէ կիտիպ քարըշրըդ տէվրանէ աղա բարթող կիւլպէնկեան շարունակած է շէնցնել նոյն ստացուածքը եւ վայելել խէտէվիի ընտանիքի բարեկամութիւնը որդին աբրահամ բարթող փաշա ծնած է սեպտեմբեր ին եւ նախնական կրթութիւնը ստացած երուսաղէմի ժառանգաւորաց վարժարանին մէջ ուր ղրկուած է խնամակալին յակոբ աշըգեանի կողմէ երուսաղէմի մէջ իրեն դասընկեր եղած է կիլիկիոյ սահակ ս կաթողիկոսը եգիպտոս վերադառնալով ին ամուսնացած է սեղանապետ եուսուֆեանի աղջկան հետ որպէս բարեսիրտ անձ միշտ սատարած է հայ ազգօգուտ ձեռնարկներու եւ օգնած եգիպտոսի պոլսոյ եւ գաւառի զանազան ազգային հաստատութիւններուն եգիպտոսի հայ բարեգործական ընդհանուր միութեան հիմանադիր անդամներէն է եւ մեծ գուրգուրանքով օգտակար դարձած է հբըմ ին երանուհիի հետ որ բարեսիրտ ու գթած անձնաւորութիւն եղած է ին թուրքիայէն եգիպտոս գաղթող թշուառ հայերուն հոգածու վերաբերմունք ցոյց տուած է թագաւոր փաշայի մահէն ետք որուն հենասիւնը եղած է ազգային կեանքէ ներս աբրահամ փաշա նուիրուած է ազգային գործերու դարձած է նաեւ վերակացու միւթէվէլլի եկեղեցապատկան կալուածներու մատակարարման հրատարակչատան մը հաստատման համար տրամադրած է հարկ եղած գումարը սիրտի եւ միտքի իր ազնուութեամբ վայելած է միջազգային համբաւ այս բոլորին շնորհիւ ստացած է աստիճաններ եւ պատուանշաններ աշոտ արսէն աբրահամեան հայ լեզուաբան մասնագէտ հխսհ գա թղթակից անդամ գիտութեան վաստակաւոր գործիչ մանկավարժ ծնած է շահրիզ այժմ գեղարքունիքի մարզի գեղամաուան գիւղին մէջ էն սկսեալ աշխատած է որպէս ուսուցիչ հրազդանի շրջանի դպրոցներուն մէջ վարած է նաեւ ուսմասվարի եւ տնօրէնի պաշտօններ բարձրագոյն կրթութիւնը ստացած է երեւանի հեռակայ մանկավարժական հիմնարկին մէջ ին պաշտպանած է աւարտաճառը եւ ստացած է բանասիրական գիտութիւններու թեկնածուի աստիճան էն մինչեւ մահ դասախօսած է նոյն հիմնարկին մէջ պաշտօնավարած է հխսհ գա լեզուի հիմնարկին մէջ իբրեւեւ բաժինի զինուորական գործողութեան վայրի վարիչ էն սկսեալ երեւանի խ աբովեանի անուան պետական մանկավարժական հիմնարկին մէջ հայոց լեզուի բաժինի վարիչն էր ին կատարած է իր մասնագիտական աւարտաճառը վարած է ժամանակակից հայոց լեզուի գրաբարի լեզուաբանութեան ներածութեան բուհական դասընթացները ուշագրաւ ներդրում ունի հայերէնի մասնաւորապէս արդի գրական լեզուի բայակազմութեան բայական կարգերու ձեւաբանական հատկութիւններու քննութեան բնագաւառին մէջ գրաբարի հանդէպ անոր կազմած ձեռնարկը ակնյայտօրէն նպաստած է հին գրական հայերէնի ուսուցման գործին հանդէս եկած է բազմաթիւ արժէքաւոր յօդուածներով որոնց մէջ անդրադարձած է հայերէնի պատմական հնչիւնաբանութեան բառաքննութեան խնդիրներուն լեզուի աւանդման գիտաձեւական խնդիրներու եւն անոր թարգմանութեամբ գրաբարէն աշխարհաբար լոյս տեսած է եզնիկ կողբացիի եղծ աղանդոցը մահացած է երեւան տարբեր տարիներու եւ տարբեր առիթներով աշոտ աբրահամեանը յօդուածներ նուիրուած է արուեստի ու գրականութեան երւելի դէմքերուն մարտիրոս սարեանին առնո բաբաջաեանին մուշեղ գալշոեանին եւ ուրիշներու երիտասարդ տարիներուն բանաստեղծուիւններ աշոտ աբրահամեանի մեծագոյն ծառայութիւնը հայագիտութեան հանդէպ եղած է եւ կը մնայ հայ միջնադարի երկու մեծարժէք մատեաններու աշխարհաբար թարգմանութիւնը այս երկը ներկայացնող առաջաբանին մէջ աշոտ գրիգորեան խօսած է այդ պատմութեան այլալեզու թարգմանութիւններու մասին ստեփանոս օրբելեանի սիւնիքի պատմութիւնը առաջին անգամ թարգմանուած է լատիներէն պեռլին անոր ֆրանսերէն թարգմանիչները եղած են սէն մարտենը եւ մարի պրոսսեն օրբելեանի երկը նաեւ թարգմանուած է ռուսերէնի ու վրացերէնի հայերէն աշխարհաբարը թարգմանուած է այս բազմալեզու հրապարակումներէն տարիներ եսք թարգմանութեան ծանօթագրութիւնները որոնք խիստ մանրատառ են գիրքի էջերը կը գրաւեն թուաքանակով ի կը հասնին անոնց հիմքին մէջ ինկած են գիրքի այլալեզու թարգմանութիւններու հեղինակներու բացատրութիւնները թարգմանութեան առաջաբանը հետազօտական առումով երկու կարեւոր ենթաբաժիններու բաժնուած է որոնք կը պարզեն մատենագրական այդ գլուխգործոցի ստեղծման դրդապատճառները սկզբնաղբիւրները ժամանակային ընդգրկումն ու պատմագիտական արժէքը երկի լեզուն ու ոճը պատմագիտական միւս երկերը գիտամանկավարժական եւ հասարակական աշխոյժ գործունէութեան պատճառով ին աշոտ աբրահամեանին շնորհուած է հխսհ գիտութեան վաստակաւոր գործչի կոչում ին ընտրուած է հխսհ գա թղթակից անդամ աշոտ աբրահամեան պարգեւատրուած է աշխատանքային կարմիր դրօշի շքանշանով եւ մետալներով գերագոյն սովետի քանի մը վկայագիրով ռուբէն թադէոսի աբրահամեան փետրուար գնիշիկ վայոց ձոր հոկտեմբեր երեւան հայ իրանագէտ լեզուաբան բանասիրական գիտութիւնների մասնագէտ համալսարանի դասախօս ծնած է փետրուար ին վայոց ձորի գնիշիկ գիւղին մէջ աւարտած է էջմիածնի գէորգեան ճեմարանը երեւանի մարզարան սորված է կիեւի լայպցիկի բեթերսպուրկի համալսարաններուն մէջ զբաղած է մանկավարժութեամբ թիֆլիսի իրանի մէջ ին թեհրանի համալսարանին մէջ հիմնադրած է հին պարսկերէնի եւ պահլաւերէնի ամպիոնը ին վերադարձած է հայաստան գիտական գործունէութիւնը սկսած է էն զբաղած է պարսկերէնի պատմութեան պարբերացման հարցերով հիմնական աշխատութիւնն է պահլաւերէն պարսկերէն հայերէն ռուսերէն անգլերէն բառարան ը ուր պահլաւական համարժէքներու դիմաց տրուած են հայկական փոխառեալ բառերը թարգմանած է պարսկերէնէն բաբա թահեր օրիան համադանիի ֆիրտուսիի ստեղծագործութիւններէն պահլաւերէնէն արտա վիրապ նամակ եւ յուշտի ֆրիան երկերը մահացած է հոկտեմբերին երեւանի մէջ վաղինակ աբրահամեան հայ ազատամարտիկ արցախեան ազատամարտի մասնակից վաղինակ աբրահամեան ծնած է սեպտեմբեր ին ստեփանակերտ քաղաքին մէջ թիւ դպրոցին մէջ ութամեայ կրթութիւն ստանալէ յետոյ պրոֆտեխուսումնարաներ ստացած է խառատի մասնագիտութեան զինուորական պարտադիր ծառայութեան պատճառով անցած է յակուտիա զորացրուել է յետոյ որպէս բանաւոր աշխատանքի անցած է շինուարչութեան արցախեան շարժման ժամանակ մասնակցած է միտինգներին նոյն ժամանակ կամաւորական ջոկատների կազմուն մէջ մասնակցած է ստեփանակերտի ինքնապաշտպանութեան պաշտպանութեան բանակի ստեղծման ժամանակ ծառայութեան անցած է կպշ ի մասնակցած է մարտակերտի շրջանի գիւղերուն ազատագրման շարժման զոհուած է փետրուար ին մարտակերտի շրջանի չլդրան գիւղի ազատագրական մարտի ժամանակ ան մահանալ է ետք պարգեւատրուած է հհ եւ լղհ արիութեան համար շուշիի ազատագրման համար եւ մայրական երախտագիտութիւն արցախի քաջորդիներին մեգալներով ամուսնացած չէր անոր մարմինը կը հանգչի ստեփանակերտի քաղաքային գէրեզմանատան մէջ աբրահամովիչ դաւիթ ծնած է յունիս ին իր հայրենական կալուածոց մէջ ի թարկօվիցա վարժական ուսմունքներն աւարտած է սթանիսլավուվի մէջ եւ ապա առանձնաբար շարունակած շատ երիտասարդ տարիքին հրապարակական կեանքի մէջ մտած է յորում զանց չնելով իր հողագործական վիճակին պատքերն լուրջ եւ նշանական դեր մը կատարած է քսանըհինգ տարիներէ աւելի լվովի վիճակային ժողովին նախագահ եղած է ին աւստրիոյ երեսփոխանական խորհրդարանի անդամ եղած եւ նոյնին պատկանած է մինչեւ ին վերջերը փրանկիսկոս յովսէփ աւստրիոյ կայսրը զինքը կալիցիոյ համար նախարար անուանած է գործիչ մը եղած է կալուածավարկի եւ կալիցիայի հողագործական ընկերութեան մէջ յորում դերնախագահի պաշտօնն վարած է կալիցիոյ աւագաժողովին անդամ ընտրուած է դեռ երեսուն տարուան հասակին եւ շարունակած նոյն պաշտօնը մինչեւ այսինքն մինչեւ վերականգնումը լեհական պետութեան ին ինքնաբերաբար վարշաւիոյ լեհական աւագաժողովին անդամ ընտրուած է ըլլայ խորհրդարանի ըլլայ աւագաժողովին մէջ որուն յանձնախումբին նախագահն էր շատ գործունեայ եղած է զանազան կարեւոր խնդիրներու մէջ յաճախ տեղեկագրողն ըլլալով նշանաւոր հանդիսացած է իր աշխարհատես խելամտութեամբը հողագործական եւ տնտեսական եւ ի մասնաւորի տուրքերու վերաբերեալ խնդրոց մէջ ըլլալով միեւնոյն ատեն հմուտ եւ կարող քաղաքագէտ մը վախճանած է դեկտեմբեր ին արդիւնալից քաղաքացւոյ անջինջ յիշատակը թողլով իր հողային կալուածները ձգած է լվովի մէջ հայ եւ լեհացի աղքատ տղոց համար կրթական հաստատութեան մը շինութեան համար ըստ իր բաղձացած եւ ձգած կտակին նոյն նպատակաւ կառուցուած է հոյակապ շէնք մը որուն գտնուած փողոցին անունը անոր յիշատակը յաւերժացնելու համար քաղաքապետութիւնը աբրահամովիչներու փողոց յորջորջել տուած է ասկից զատ քրաքովիայի թանվարանին նուիրած է իր թանկագին նկարներն եւ արուեստակերտ գործուածները ուսանող երիտասարդաց համար թոշակներ սահմանած է թողլով նոյնպէս մեծ եւ կարեւոր գումար մը լվովի հայոց աթոռանիստ եկեղեցւոյն նորոգութեանցը համար ագաթանգեղոս ե զ դար հայ գրականութեան ոսկեդարի պատմիչ պատմութիւն հայոց երկի յայտնի է նաև գիրք ս գրիգորիսի կամ պատմութիւն եւ վարք ս գրիգորի անուններով հեղինակ ագաթանգեղոս անունը յունական ծագում ունի կը նշանակէ բարի հրեշտակ բարի լրաբեր տիրոջ կողմէ ուղարկուած աւետաբեր յունարէն բարի հրեշտակ լրաբեր ագաթանգեղոսը հեղինակ է հայ պատմագրութեան հնագույն հուշարձանի պատմութիւն հայոց երկի որ յայտնի է նաև գիրք ս գրիգորիսի կամ պատմութիւն եւ վարք ս գրիգորի անուններով գիրքին մէջ գրուած տեղեկութիւններուն համաձայն ագաթանգեղոս համարուած է ծագումով հռոմէացի տրդատ գ մեծի օրով եկած է հայաստան եւ եղած է անոր քարտուղարը որպէս տրդատի եւ գրիգորի աշխարհիկ եւ հոգեւոր սխրագործութիւններու ժամանակակից եւ ականատես տրդատի յանձնարարութեամբ գրած է խոսրով մեծի և իր դարաշրջանի հայոց պատմութիւնը գիրքը միջնադարուն թարգմանուած է յունարէն արաբերէն լատիներէն վրացերէն եւ այլ լեզուներով իսկ վերջերս թարգմանուած եւ հրատարակուած է իտալերէն ֆրանսերէն գերմաներէն ռուսերէն անգլերէն եւ արեւելահայերէն մովսէս խորենացիի ղազար փարպեցիի եւ միւս հայ մատենագիրներու մօտ ագաթանգեղոսի մասին յիշատակութիւնները միայն հաստատած են այդ աւանդական տեսակէտը այստեղէն կը հետեւցնենք որ ագաթանգեղոս դ դարու պատմիչ է անոր գիրքի բնագիրը եղած է յունարէն եւ թարգմանուած է հայերէնի ե դարուն հայ գիրերու գիւտէն ետք այս տեսակէտը ընդունուած է մինչեւ ժը դարու երկրորդ կէսը հայկական բնագիրի եւ անոր տարալեզու խմբագրութիւններու հրատարակումը հնարաւորութիւն տուաւ համեմատական վերլուծութեան միջոցով մանրակրկիտ ուսումնասիրել ագաթանգեղոսի երկասիրութիւնը օտարազգի եւ հայ բանասէրներ փորձեցին լուծել ագաթանգեղոսի առեղծուածը նորայր բիւզանդացին պատմութիւն հայոց ի լեզուա ոճական առանձնայատկութիւններէն հասաւ այն եզրակացութեան թէ ագաթանգեղոս եղած է յոյն եւ կորիւն այլ երկերու կողքին ագաթանգեղոսի երկը եւս թարգմանած է հայերէնի նորայր բիւզանդացին այդ երկերը անուանեց առանձին դաս հայագէտ թոռնեան ագաթանգեղոսի կը վերագրէ այդ դաս ի բոլոր գրական յուշարձանները ագաթանգեղոսի ֆրանսերէն թարգմանիչ վ լանկլուան յանգեցաւ այն կարծիքին որ կարելի չէ ան ապրած ըլլայ դ դարուն եւ ըլլալ աշխարհիկ գործիչ քարտուղար սակայն չփորձեց ժխտել ագաթանգեղոսի բնագիրը յունարէն գրուած ըլլալուն վարկածը բանասէրներու այլ խումբ մը հերման ալֆրետ կուտշմիթ եւ ուրիշներ կասկածի ենթարկեց ագաթանգեղոսի անունը որ գոյութիւն ունի միայն հայկական խմբագրութեան մէջ այդ խումբը ագաթանգեղոս անունը կը համարէ ո չ թէ յատուկ անուն այլ բառ մը որուն ստուգաբանական իմաստը պէտք է համապատասխաներ հայաստանի մէջ տեղի ունեցած պատմա քաղաքական իրադարձութեան իմաստին այսինքն բարի հրեշտակ ինչպէս աւետարան եւայլն բայց կուտշմիթը տարբեր խմբագրութիւններու համեմատական ուսումնասիրութեամբ հաստատեց որ ագաթանգեղոսի բնագիրը հայերէն է իսկ յունարէնը անոր թարգմանութիւնը ըստ նիկողայոս մառի գրիգորի լուսաւորչական գործունէութեան մասին դ դարուն եղած են զանազան զրոյցներ որոնք վերապատմած եւ վերամշակած է մեսրոպ մաշտոց երկը կոչելով ագաթանգեղոս որ կը նշանակէ լաւ բարի լուր տուող լրատու կամ լրաբեր կամ բարի հրեշտակութիւն բերող ագաթանգեղոսի ուսումնասիրութեամբ զբաղած են նաեւ յ տաշեանը գ զարբհանալեանը գր խալաթեանցը բ սարգիսեանը գ տէր մկրտչեանը մ աբեղեանը ն ադոնցը կ մելիք օհանջանեանը ժ կարիթը ա տէր ղեւոնդեանը պ մուրատեանը այժմ կ իշխէ այն տեսակէտը որ ա հայ պատմագիր է որ անոր երկը գրուած է ե դարու առաջին կէսի հիւթեղ ու կենդանի հայերէնով ագաթանգեղոսի պատմութիւնը կ ընդգրկէ գ դարու եւ դ դարու սկիզբի իրադարձութիւնները սկսած սասանեաններու իշխանութեան սկիզբէն մինչեւ հայոց տրդատ գ թագաւորի գահակալութեան վերջին տարիները բաղկացած է յառաջաբանէ ու երեք մասերէ յառաջաբանին մէջ ագաթանգեղոս տուեալներ կը հաղորդէ իր մասին եւ կը նշէ պատմութիւնը գրելու շարժառիթները ագաթանգեղոսի սկզբնաղբիւրները գրաւոր են ու բանաւոր գրաւորներէն են աստուածաշունչը վարքաբանական վկայաբանական աստուածաբանական եւ պատմագրական երկեր բնաւոր աղբիւրներ են բանահիւսական նիւթերը ժողովրդական զրոյցներն ու վէպերը արտաւան եւ արտաշիր վէպը խոսրովի ու անակի վիպական զրոյցը հայրենական գահին տիրանալու համար խոսրով թագաւորի ժառանգ տրդատի տենչերն ու սխրանքները տրդատ եւ հռիփսիմէ վիպական դրուագըեւ ժողովրդական զրոյցներու մէջ պահպանուած լուսաւորչի վէպը ագաթանգեղոսի երկին մէջ իրադարձութիւններու եւ դէպքերու պատճառականութիւնն ու վերլուծութիւնը անտեսուած են պատմութեան առաջ մղիչ ուժը հրաշքն ու հրաշագործութիւնն են ամէն ինչ կը բացատրուի աստուծոյ միջամտութեամբ եւ գերբնական ուժերու մասնակցութեամբ կեանքը պայքար է լոյսի ու խաւարի աստուծոյ եւ սատանայի հաւատացեալի եւ անհաւատի միջեւ այսպէս մեհեանները կը քանդուին խաչի զօրութեամբ մարդակերպ հրեշներն ու դեւերը կը ցրուին լուսաւորիչի միջոցով խաչի ազդեցութեամբ խոզ խոզակերպ տրդատն ու անհաւատ հայ իշխանները կ ընկճուին եւ փրկութիւն կը գտնեն լուսաւոր աստուծոյ միջնորդութեամբ եւ այլն գործող անձերն այդ հակամարտ գերբնական ուժերու մարմնացումներն ու կրողներն են միայն ագաթանգեղոսը նաեւ կը ձգտի հիմնաւորել հայ եկեղեցւոյ ազգային ինքնուրոյնութիւնը առաքելական ծագումը եւ գերապատիւ արժանիքը ագաթանգեղոսի պատմութիւնը ունի նաեւ գեղարուեստական արժէք ագաթանգեղոսի երկը որպէս հայաստանի պատմութեան աղբիւր իր տեսակի մէջ թերեւս միակն է որ կու տայ հայաստանի դարձը նիւթեր հայ հեթանոսական կրօնքի եւ ժողովրդական հաւատալիքներու մասին կ արտացոլէ հին ու նոր կրօնքներու քրիստոնէութեան ու հեթանոսութեան պայքարի աստիճանական զարգացումը առաջինի վերջնական յաղթանակը վերջապէս ագաթանգեղոս կը հաղորդէ բաւական հարուստ տեղեկութիւններ հայաստանի նախարարական կազմի ներքին կեանքի աշխարհագրութեան եւ տնտեսութեան մասին ագաթանգեղոսի պատմութիւն ը միջնադարուն թարգմանուած է յունարէն արաբերէն վրացերէն հաբեշերէն լատիներէն եւ ունեցած է քանի մը խմբագրութիւն առաջին եւ ամենակարեւոր թարգմանութիւնը յունականն է որ ամբողջութեամբ յայտնի է միայն մէկ ձեռագիրի մէջ եւ կը գտնուի ֆլորենսի լարենդիանոս մատենադարանին մէջ լո ագաթանգեղոսի պատմութեան յունարէն թարգմանութեան ժամանակը բանասէրները կը համարեն զ դարը սիմէոն մեթափրասթեսը ժ դարուն ամփոփեց յունարէն թարգմանութիւնը եւ տուաւ համառօտ խմբագրութիւն մը որ ժա դարուն թարգմանուեցաւ վրացերէնի յունարէնէ անփոփուած է նաեւ ժբ դարուն լատիներէն համառօտ խմբագրութիւնը ագաթանգեղոսի պատմութեան յունարէն թարգմանութեան երեք նոր գրչագիրներ թուականներուն հրապարակեց պելճիքացի հայագէտ ժ կարիթը ագաթանգեղոսի երկի արաբերէն խմբագրութիւնը յայտնաբերած է նիկողայոս մառը թուականին եգիպտոսի սինայի անապատի ս կատարինէի վանքին մէջ անիկա բոլորովին ինքնուրոյն ըստ մառի մեզ չհասած հայերէն նախօրինակէն թարգմանուած յունարէն կորսուած խմբագրութեան մը թարգմանութիւնն է ագարակաձոր գիւղ հայաստանի վայոց ձորի մարզի մէջ մարզի կեդրոնէն քմ հարաւ արեւելք արփա գետի ձախ ափին ագարակաձոր վտակի գետաբերանի շրջանին մէջ եղեգնաձոր քաղաքէն մօտ քմ հարաւ կը գտնուի եւ երեւան քաղաքէն իր հեռաւորութիւնը քմ է գիւղը կը գտնուի արփա գետի ձախ ափին անոր վտակ ագարակաձորի գետաբերանի շրջանին մէջ ծովու մակարդակէն բարձրութիւնը մ է գիւղը հիմնադրուած է դարու սկզբը թէպէտ նաեւ րդ դարերու մասին կը խօսուի տարիներ առաջ այս գիւղը կրած է ագեար անուանումը եւ եղած է երեւանի նահանգի շարուր դարալագեազի գաւառին մէջ այս մէկը պատմականօրէն եղած է օրբելեաններու կալուածքը եւ պատմական այս ժամանակահատուածը որպէս վայոց ձորի ամենածաղկուն շրջանը կը դիտուի տնտեսական կեանքին եւ առեւտուրի զարգացման համար ճանապարհաշինութեան մեծ նշանակութիւն տալով տարսայիճ օրբելեան րդ դար կառուցած է քանի մը կարաւաններ եւ կամուրջներ որոնցմէ են նաեւ ագարակաձորի կամուրջը որ կանգուն է եւ մինչեւ այսօր կը գործէ այժմ այդ կամրջի միջոցով եղեգնաձոր քաղաքի հետ կապ կը հաստաեն արփա գետի ձախափնեայ շատ գիւղեր բնակչութիւնը ին խոյ ներգաղթած է սալմաստ գաւառներէն ինչպէս նաեւ մակուէն կլիման մերձարեւադարձային է չոր ցամաքային ամառները տաք ձմեռները ցուրտ տարեկան տեղումներու քանակը մմ է ագարակաձորի ազգաբնակչութեան փոփոխութիւնը համայնքը տնտեսութիւն ունի համայնքի տնտեսութեան գլխաւոր ճիւղը գիւղատնտեսութիւնն է այստեղ կլիման նպաստաւոր է այգեգործութեան եւ խաղողագործութեան համար կը մշակեն հացահատիկ կերային մշակաբոյսեր եւ բանջարաբոստանային հողագործութիւններ անասնապահութեամբ կը զբաղին մեծ եւ փոքր եղջերաւոր անասուններ բուծելով արօտավայրերը կը գրաւեն հա տարածք պահուստային հողերը կը իւրացուին եւ կ օգտագործուին որպէս վարելահողեր բնական տեսարանները կիսանապատներ եւ չոր տափաստաններ են որոնք վերամշակուած են կուլտուր ոռոգելի բնավայրերու վերածուելով արդիւնաբերութեան հիմքը սնունդի արդիւնաբերութիւնն է գիւղին մէջ կը գործեն ջերմուկ հանքային ջուրերու մէկ գործարան երկու քարի մշակման արտադրամաս որոնք կ օգտագործեն գնիշիկէն եւ սիսիանէն բերուած հումքը համայնքի տարածքին մէջ յայտնաբերուած է տուֆի հանքավայր բայց այս մէկը ունի պահուստային նշանակութիւն եւ չի շահագործուիր գիւղին մօտ արփայի վրայ կը գտնուի համանուն կամուրջը դար դարեր խաչքարեր սբ յովհաննէս մատուռը դար գիւղէն քմ արեւելք դար եկեղեցին եւ դար ամրոցը ագարակաձոր համայնքին մէջ կը գործէ միջնակարգ դպրոց մանկապարտէզ մշակոյթի տուն առողջապահական կեդրոն կապի հանգոյց ագարակաւան մինչեւ ագարակ հայաստանի տարածաշրջանին մէջ գիւղ արագածոտի մարզի թալինի տարածաշրջանին մէջ մարզի կեդրոնէն քմ հիւսիս արեւմուտք բարձրութիւնը ծովու մակերեւոյթէն մ բնակչութիւնը ագարակաւանը վերանուանուած է յուլիս ին գիւղին մէջ կը գործէ միջնակարգ ամեայ դպրոց դպրոցը ունի աշակերտ ի դրութեամբ գիւղի նախնիները մուշէն սասունէն եւ տարոնէն գաղթած են ագարակաւանի ազգաբնակչութեան փոփոխութիւնը բնակաչութիւնը անասնապահութեամբ պտղաբուծութեամբ եւ հողագործութեամբ կը զբաղի գիւղատնտեսական հողահանդակներու հիմնական մասը որպես վարելահողեր եւ արոտավայրեր կ օգտագործուի այստեղ տարբեր մշակաբոյսեր կաճին հացահատիկային մշակաբոյսերէն ցորեն եւ գարի կ աճեցնեն կերային մշակաբոյսերէն կորնգան եւ առւոյտ կ աճեցնեն տնամերձ հողերուն վրայ այգիներ եւ բանջարաբոստանայիներ կը մշակեն այգիներուն մէջ կը գերակշռեն ծիրանենին խնձորենին ընկուզենին կեռասենին տանձենին նաեւ կը մշակեն նուշ թութ սերկեւիլ թուզ եւ կաղին հատապտուղներէն կ աճեցնեն մոշ ելակ մորի հաղարջ մասուր բանջարաբոստանային հողագործութեան մէջ կ աճեցնեն գետնախնձոր լոբի լոլիկ վարունգ դդում սիսեռ սմբուկ կաղամբ տաքդեղ սոխ սխտոր կանաչիներու տարբեր տեսակներ եւ այլն գիւղէն դէպի հիւսիս կը գտնուի դիան գիւղը արեւմուտքին ներքին բազմաբերդ գիւղն է հիւսիս արեւմուտքին կաքաւաձոր գիւղն է գիւղի կլիման չորային է ամառները տաք են եւ չոր միջին ջերմաստիճանը կը սահմանուի եւ աստիճաններու միչեւ ամառուան ընթացքին քիչ են մթնոլորտային տեղումները որոնց բացակայութիւնը մեծ վնաս կը հասցնէ արոտավայրերուն եւ վարելահողերուն գիւղը ունի ոռոգման եւ խմելիք ջուրի խնդիր ոռոգումը կը կատարուի արհեստականորոն ամբարուած ջուրի շնորհիւ իսկ խմելիք ջուրը սակաւ է ձմրան ջերմաստիճանը կը սահմանուի աստիճաններու միչեւ վերջին տարիներու ընթացքին ջերմաստիճանը ընդհուպ մինչեւ աստիճան կը նուազի հաստատուն ձիւնածածկոյթ չի ձեւաւորուիր գիւղը բնական կազի մատակարարում չունի գիւղացիներուն մեծ մասը տուները վառարաններով կը տաքցնեն գիւղը գիշերային լուսարձակներ ունի գիւղին մէջ կայ հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ զոհուածներու յուշարձան գիւղին մէջ չկայ եկեղեցի սակայն կայ մատուռ որ գիւղացիներու սրբատեղին է ղեւոնդ աւ քհնյ ագթաւուգեան ծնած հալէպ վախճանած մարտ հալէպ ան կը նկատուէր իր շրջանի քահանայից դասուն լաւագոյն տոմարագէտը եկեղեցական կեանքի նուիրելէ ետք ինքնաշխատութեամբ սորված է եկեղեցական զգեստներ կարելու նրբութիւնները իր բծախնդրութեամբ ու բարձր ճաշակով դարձած է եկեղեցական ամենագեղեցիկ եւ ամենայաջող զգեստ կարողն ու պատրաստողը համբաւը տարածուած էր մինչեւ հեռաւոր ամերիկաներ այդ հայկական գաղութի հոգեւորականները պատարագի զգեստներ կարել կու տային իրեն եւ գոհ կը մնային իրմէ ետք իր ճաշակով եւ որակով զինք փոխարինող մը չէ եղած աւազանի անունով սարգիս որդի աւետիսի եւ ֆլորայի բնիկ պուրսացի ապրած է նիւթական շատ համեստ պայմաններու մէջ ունեցած է երէց քոյր մը նազելի անունով փոքրիկն սարգիս նախ յաճախած է հիւղաւանի այսինքն քեմփ եդեսացւոյց երկսեռ վարժարանի մանկապարտէզը իսկ նախակրթարանի ուսումը ստացած է ազգ սահակեան վարժարանէն ներս ուրկէ շրջանաւարտ եղած է ին հակառակ ուսումնատենչ ըլլալուն չէ կրցած ուսումը շարունակել նիւթական պատճառներով հանապազօրեայ հացի համար նետուած է կեանքի ասպարէզ եւ հետեւելով արհեստի դարձած է դերձակ սակայն անոր կեանքին կարեւորագոյն մասը կազմած է եկեղեցին բարեպաշտ ծնողքէն ստացած կրօնաբարոյական դաստիարակութիւնը զինք կապած է հայց եկեղեցւոյ մանկութենէն իսկ ան եղած է դպիր ապա ուրարակիր հալէպի ս գրիգոր լուսաւորիչ եկեղեցւոյ եւ այս ծառայութիւնը շարունակած մինչեւ իր ամուսնութիւնը ան իր կեանքի ընկերը ընտրած է միսաքի եւ իսկուհիի դուստրը օրդ պայծառ յարութիւնեանը որուն հետ պսակուած է մայիս ին ս գրիգոր լուսաւորիչ եկեղեցւոյ մէջ ձեռամբ տ նշան քահանայ մարգարեանի ունեցած է երեք զաւակ աւետիս զեփիւռ եւ ֆլորա իր կրօնական եւ եկեղեցական գիտելիքները անբաւարար համարելով բուռն փափաք ունեցած է քահանայական պատրաստութեան համար անթիլիասի դպրեվանքը երթալ եւ քահանայական դասընթացքներու հետեւիլ յաջողած է այդ փափաքը իրականցնել եւ օրուան առաջնորդ տ զարեհ եպս փայասլեանի յանձնարարագրով հոկտեմբեր ին մեկնած է անթիլիասի դպրեվանքը երկու տարիներ հետեւած է քահանայական դասընթացքի եւ ուսման ընթացքը աւարտելէ ետք վերադարձած է հալէպ ին ապա թեմի առաջնորդ տ զարեհ եպս փայասլեանի ձեռամբ ս քառասնից մանկանց եկեղեցւոյ մէջ փետրուար ին ձեռնադրուած է քահանայ վերակոչուելով տէր ղեւոնդ օծակից ունենալով տ վարդան տ վահան տ հմայեակ եւ տ ատոմ վարդանանց խորհուրդէն թելադրուած այս հինգ նորընծաները մկրտուած են սրբոց վարդանանց զօրավարաց անուններով առաջնորդ սրբազան հօր կարգադրութեամբ նորընծայ տէր ղեւոնդ հոգեւոր հովիւ նշանակուած է նոր գիւղի ս գրիգոր լուսաւորիչ եկեղեցւոյ որուն ծխական ժողովուրդը փոքրաթիւ ըլլալուն սկսած է քահանայագործել հազիւ հարիւր ընտանիքներով տէր ղեւոնդ այնքան կապուած էր եւ կը սիրէր լուսաւորիչ եկեղեցին որ իր քահայանագործութեան գերագոյն նպատակը դարձուցած էր եկեղեցին զօրացնել դպրաց դասով երգեցողութեամբ տիկնանց միութեամբ եւ հաւատացեալներու բազմացումով այն աստիճան որ անիկա դառնայ մրցակից հալէպի հայց առաքելական միւս եկեղեցիներուն այս ուղղութեամբ ճիգ չէ խնայած իր նպատակը իրականացնելու համար սրբազան հօր տնօրինութեամբ տէր ղեւոնդ այցելու քահանայ նշանակուած է ճարապլուսի հայ գաղութիւն տէր գարեգինէն ետք երկար տարիներ հովուած է այս գաղութը եւ իր հերթական այցելութիւններով այդ շրջանի կրօնական ու ազգային կարիքները գոհացուցած ս գրիգոր լուսաւորիչ եկեղեցւոյ մէջ իր առաջին գործակիցները եղած են տ կորիւն ա քհնյ աղաճանեան եւ տ վարդան քհնյ պոյաճեան հետագային իրեն գործակցած է տ գրիգոր քհնյ արապաթլեան եւ ապա տ յուսիկ ա քհնյ սեդրակեան իբրեւ քահանայ տարիներու ընթացքին յարատւ ջանքերով յաջողած է իր ծխական ժողովուրդին թիւը աճեցնել ու բազմացնել եւ հասցնել աւելի քան հինգ հարիւր յիսուն ընտանիքներու այսպիսով ս գրիգոր լուսաւորիչ եկեղեցին քիչ մը աւելի զօրացած է իր ծխական ժողովուրդով բերիոյ թեմի ազգային ժողովական կեանքին իր գործօն մասնակցութիւնը բերած է աւելի քան տասնվեց տարիներ ութ շրջան դատաստանական խորհուրդ ի անդամ եւ ատենադպիր եղած է ինչպէս նաեւ կրօնական ժողով ի անդամ մօտաւորապէս տարիներ երկու շրջան տարի ազգ գաւառական ժողով ի անդամ եւ մէկ շրջան ալ ծառայած է կրօնական դաստիարակութեան խորհուրդին մէջ ան ժողովական փորձառութիւն ձեռք ձգած է եւ գիտցած քաջաբար ճշմարտութիւնը պաշտպանել համբերատար ու հանդարտաբարոյ նկարագրով եւ շատ մեղմ ազնիւ արտայայտութեամբ ան իր համոզումներն ու տեսակէտները անվերապահօրէն ըսած է նոյնիսկ երբեմն հանգամանաւոր անձնաւորութիւններու ճնշող ներկայութեան տէր ղեւոնդ ա քհնյ ագթաւուգեան մեծ սէր ու հետաքրքրութիւն ունէր ծէսի ու տոմարի նկատմամբ իր կրօնական կեանքի գլխաւոր հետաքրքրութիւնը մեր եկեղեցւոյ տոմարի աշխարհն էր զոր այնքան սիրած է դպրեվանքէն ծնունդ առած սէրը զինք առաջնորդած է ինքնաշխատութեամբ խորացնելու ու հարստացնելու տոմարական գիտելիքները այս գիտութիւնը իր մէջ այնքան մշակած ու զարգացուցած էր որ ան կը նկատուէր իր շրջանի քահանայից դասուն լաւագոյն տոմարագէտը իր սերնդակիցներուն պէս ինքն ալ կատարած է ուխտագնացութիւններ ու ճամբորդութիւններ ս գրիգոր լուսաւորիչ եկեղեցւոյ մէջ տարիներու իր անխոնջ եւ բարւոք ծառայութեան համար գնահատուած ու պարգեւատրուած է լանջախաչով ծաղկեայ սեւ փիլոնով ապա աւագութեան տիտղոսով եղած է նաեւ բերիոյ թեմի քահանայից դասուն այն հինգ բախտաւոր եկեղեցականներէն մէկը որ աւելի քան երեսուն տարիներ քահանայագործած ըլլալուն համար արժանացած է պարգեւատրուելու յատուկ գնահատագրով մը հրապարակային հանդիսութեամբ ին առաջնորդ տ սուրէն արք գաթարոյեանի ձեռամբ երկու տարի անկողին ծառայելէ ետք հինգշաբթի մարտ ին կը վախճանի առաջնորդ սրբազանը տ սուրէն արք գաթարոյեան կը կատարէ թաղման կարգն ու վերջին օծումը կիրակի մարտ ին ս գրիգոր լուսաւորիչ եկեղեցւոյ մէջ մարմինը կ ամփոփուի հալէպի ազգ գերեզմանատան մէջ ալեքսանդր ադաբաշեան խորհրդային հայ ռուս դերասան նկարիչ շարժանկար պատրաստող բեմավար ռխֆսհ վաստակաւոր նկարիչ ալեքսանդր ադաբաշեանը ծնած է թուականին մոսկուայի մէջ մայրը վալենթինա պարխուտարովան գերմաներէնի ուսուցչուհի էր հայրը արտիոմ ատապաշեանը ճարտարագէտ էր ժապաւէնի սարքաւորման եւ շինարարական աշխատանքներու նախարարութեան գլխաւոր կոմիտէի պետը կինը քաթերինա շատրինան ծն է դուստրերը ալեքսանտրա պոթեխինան ծն աւարտած է մոսկուայի մ լոմոնոսովի անուան պետական համալսարանը հետաքրքրուած է քրիստոնէութեան պատմութեամբ բիւզանդիոնով հին յունաստանով կը դասաւանդէ յունարէն էքաթերինա ատապաշեանը ծն կը զբաղի նկարչութեամբ ունի թոռ ֆիլիփը մարիան եւ փիոթրը ալեքսանդր ադաբաշեանի մանկութիւնը անցած է մոսկուայի մէջ նիժնեայա մասլովկա փողոցին վրայ ծնողները այն ժամանակուան համար արտասովոր որոշում կայացուցին երեխան ուսման ուղարկել ֆրանսական դպրոց այդպես ալեքսանտրը սկսաւ սորվիլ յատուկ դպրոցին մէջ որ յետագային կոչուեցաւ ռոմէն ռոլանի անունով դպրոցը կը համարուէր հեղինակաւոր եւ յայտնի էր լաւ ուսուցիչներով ֆրանսերէնը կը դասաւանդուէր առաջին դասարանէն եւ բարձր մակարդակով ալեքսանրը աէեն օր դպրոց կ երթար գծուղիով որ իրեն մեծ հաճոյք կը պատճառէր եւ շատ կը ցանկանար դառնալ գնացքի ուղեկցորդ ետքը կը ցանկանար դառնալ կրկեսի ծաղրածու շատ կը հաւնէր այս մասնագիտութիւնը որ հնարաւորութիւն կու տար յօրինել խաղալ եւ նկարել ադաբաշեանը կը մասնակցէր գեղարուեստական տարբեր խմբակներու կը նկարէր կը սորվէր թատերական արուեստանոցին մէջ երեխաները կը խաղային ֆրանսերէնով բեմադրուած կտորները իսկ դպրոցական մեղուիկ ներկայացումը ըստ անաթոլ ֆրանսի ստեղծագործութեան հեռատեսիլի տեսութեամբ առցանց ցուցադրուեցաւ ժուրաւիովի հրապարակին վրայ եւ դարձաւ ապագայ դերասանի թատերական սկիզբը ալեքսանդր ադաբաշեանի երկրորդ դերասանական աշխատանքը որ ընդգծուեցաւ մոսկուայի գեղարուեստական թատրոնի դպրոց արուեստանոցի մանկավարժներու կողմէ անթուան տը սենթ էքզիւփերիի ստեղծագործութեան հիման վրայ բեմադրուած փոքրիկ իշխանը ներկայացման մեջ դերն էր ալեքսանտրին առաջարկեցին յետագային զբաղիլ դերասանութեամբ սակայն ան արդէն լրջօրեն տարուած էր նկարչութեամբ եւ որոշեց իր ողջ կեանքը նուիրել այդ մասնագիտութեան դպրոցական տարիքին ադաբաշեանը ծանօթացաւ նիքիթա միխալկովի հետ ալեքսանդրի ընկերը ալեքսէյ շաշկովը նիքիթայի ընկերն էր եւ իրենց մօտ ձեւաւորուեցաւ ընկերական հաւաքական որուն մէջ կը մտնէին նաեւ վլատիմիր կրամաթիկովը եւ անդրէյ եուրենեւը ստրոկանովի ուսումնարան այժմ մոսկուայի բարձրագոյն գեղարուեստական ուսումնարան անմիջապէս չընդունուեցաւ ադաբաշեանը մէկ տարի աշխատեցաւ նախագծային հաստատութեան մէջ զուգահեռաբար նախապատրաստական դասընթացքներու կը յաճախէր եւ թուականին դարձաւ իր երազած բարձրագոյն ուսումնական հաստատութեան մէջ ուսանող թուականին ուսման ընթացքին ալեքսանտրը զօրակոչուեցաւ բանակ ուր ծառայեց տարի ծառայութեան սկիզբը ան կամաւոր գնաց քսանապետներու դպրոց քունկուր քաղաք փերմի երկրամաս որոշ ժամանակ ետք զօրամասին մէջ նկատեցին իր նկարչական ընդունակութիւնները եւ ալեքսանտր ատապաշեանը յայտնուեցաւ սպայակոյտի գրագիրի արտօնեալ պաշտօնին իսկ ծառայությունը աւարտեցաւ պոլոկոյէ քաղաքէն ոչ հեռու բանակին մէջ անցուցած տարիներուն ընթացքին ան հասաւ կրել թանկային զօրամասի զինուորական ծառայողի հրետանի եւ օդաչուի ուսադիրներ ծառայութիւն անցնելով ռազմագիտական նշանակութիւն ունեցող հրթիռային զօրքերուն մէջ ադաբաշեանը իրեն համար բացայայտեց որ ելեկտրոնական գործէն աւելի պակաս գլուխ չի հանէր քան իր բարձրագոյն արհեստից կրթութիւն ունեցող ծառայակիցները ան հասկցաւ որ շատ բանով պարտական է իր դպրոցին եւ շրջապատին եւ գիտելիքներու մակարդակին թէեւ այդ տարիներուն միակ գերազանց գնահատականը ստացած էր երգեցողութենէն այդ տարիներուն ալեքսանդր ադաբաշեանը ամուսնացաւ փաւել լեպեշեւի քրոջ մարինայի հետ այնպէս եղաւ որ հարսանիքին չկարողացան ներկայ գտնուիլ նորապսակներու ծնողները եւ միջոցառման հաւաքուեցան շատ երիտասարդներ հիւրերու մէջ էր անտրէյ միխալկով կոնչալովսկին որ թուականին հրաւիրեց ադաբաշեանին օգնել իրեն գործը աւելի կարեւոր է քան կեանքը ֆիլմի պատրաստութեան հարցին մէջ ֆիլմը միջին ասիոյ շարժապատկերի արոհեստանոցէն մէկուն համար էր միխալկով կոնչալովսկին ուրուագծեց պատրաստութիւնը եւ սկսաւ փնտրել համահեղինակ ադաբաշեանը նախկինին երբեք պատրաստութիւններ չէր գրած սակայն անդրէյը համբերատար կը բացատրէր թէ ինչով պատրաստութիւնը կը տարբերի լաւ արձակէն կը սորվեցնէր նկարագրել բնաւորութիւններ պատկերացնել թէ ինչպէս այդ ամէնը կը դիտուի իրականին մէջ գործողութեան մեջ այդպէս ալեքսանդր ադաբաշեանի համար բացուեցաւ ստեղծագործական կեանքի նոր էջ առաջին բեմավարութիւնը որ սկիզբէն մինչեւ վերջ գրուեցաւ նիքիթա միխալկովի հետ անաւարտ կտոր մեքենական դաշնամուրի համար ֆիլմի բեմավարութիւնն էր որուն հիմքին ինկած էր անթոն չեխովի փլաթոնով անաւարտ կտորը երբ միխալկովին նուիրեցին չեխովի չհրատարակուած կտորները գիրքը անոնք միասին կարդացին այն եւ որոշեցին անթոն փաւլովիչի ստեղծագործութիւններէն նկարներու համադրում ընել ֆիլմի ստեղծման պատմութիւնը ինքնին արտասովոր է քանի որ այդ տարիներուն երիտասարդ տաղանդներուն չէին վստահեր պաստառի վրայ ցուցադրեթ դասականներուն սակայն անոնք այնուամենայնիւ դիմում տուին թէեւ յաջողութեան յոյս չունէին այնպէս եղաւ որ նկարահանող խումբերէն մէկը չհասաւ պետկինոյին ժամանակին յանձնել ֆիլմը եւ այդ ժամանակ յիշեցին անաւարտ կտորի մասին այդպէս ամէն ինչ սկսաւ մէկուկէս ամսուան մէջ գրուեցաւ բեմավարութիւնը եւ սկսաւ նկարահանումներու վայրի փնտրտուքը մոսկուայէն ժամ հեռաւորութեան վրայ պուշչինօ քաղաքին մէջ գտնուեցաւ դատարկ ագարակ եւ զբօսայգի ջրվէժանման լճակներով ֆիլմի նկարահանումներուն ատապաշեանը ա սամուլեկինի հետ աշխատեցաւ նաեւ որպէս նկարիչ ֆիլըն ստացաւ բազմաթիւ մրցանակներ սան սեպասթիանի շարժապատկերի փառատօնի մրցանակ չիքակոյի շարժապատկերի փառատօնի մրցանակ պելկրատի մէջ կայացած աշխարհի լաւագույն ֆիլմերու ֆեստ շարժապատկերի փառատօնին կրան փրի շարժանատկերի եւ հեռատեսիթօ նկարիչներու միութենէն տաւիտ տոնաթելլօ մրցանակ որպէս լաւագոյն օտարերկրեայ ֆիլմ իտալական վարձոյթին պուշչինոյի մէջ նկարահանուեցաւ նաեւ իլեա օպլոմովի կեանքէմ մի քանի օր ֆիլմի մեծ մասը նկարիչներ ա ադաբաշեան եւ ա սամուելկին ֆիլըն ստացաւ օքսֆորտի ոսկէ վահան մրցանակ լաւագոյն պատրաստութիւն անվանակարգին մէջ ամերիկեան միացեալ նահանգներու շարժապատկերի քննադատներու ազգային խորհուրդի կողմէն ճանչուեցաւ լաւագոյն օտարերկրեայ ֆիլմ մալակայի հեղինակային ֆիլմերու րդ միջազգային շաբաթի առաջին մրցանակ թուականին ֆիլմի նկարահանումներու ժամանակ ալեքսանտր ատապաշեանը ամուսնացաւ գեղարուեստա թատերական ուսումնարանի ուսանողուհի էքաթերինա շատրինայի հետ որ ն միխալկովի հինգ երեկոյ եւ սերգէյ սոլովիովի փրկարարը ֆիլմերուն մէջ կ աշխատէր որպէս զգեստներու նկարիչի օգնական ն միխալկովի եւ ա միխալկով կոնչալովսկու հետ ալեքսանտր ադաբաշեանը մասնակցեցաւ արկածային տրանսսիպիրեան ճեպընթաց ժապաւէնի բեմավարութեան ստեղծման աշխատանքներուն ֆիլմ պատրաստող էլտոր ուրապայեւ ֆիլըն ստացաւ լենինի կոմսոմոլի մրցանակեւ ղազախական խսհ պետական մրցանակ ալեքսանդր ադաբաշեանը եւս ստացաւ մրցանակ ն միխալկովի հետ ան գրեց նաեւ հինգ երեկոյ ֆիլմի բեմավարութիւնը վոլոտինի կտորներու հիման վրայ ուր կրկին հանդէս եկաւ որպէս դերասան ադաբաշեանի կարծիքով բեմավարութիւնը մասնագիտութիւն չէ այլ բնավորութիւն նկարահանումներուն ադաբաշեանը կը ջանայ որպէսզի խումբը հաճոյք ստանայ համատեղ աշխատանքէն իսկ գործընթացը անցնի թեթեւ ա ադաբաշեանը աշխատած է շատ ականաւոր բեմավարներու հետ անդրէյ կոնչալովսկի ռոման պալայան վ կրիստոֆովիչ վլատիմիր մենշով ալեքսանտր պարանով ռեւազ կիկիենիշվիլի վլատիմիր պորտկօ սեպասթիան ալարկոն լուսանկարիչը եւ աած գործակալները եւս սիրահարվում են պատրաստութեան հեղինակներ ա ատապաշեան ս ալարկոն ա պորոտյիանսկի լորան ժաուի դոմբին եւ որդին ադաբաշեանի պատրաստութեամբ բեմավար ճիաքոմօ քամպիոտին իտալիոյ մէջ նկարահանած է ինչպես երկու կոկորդիլոս ոսկէ կլոպուսի առաջադրում եւ ֆիլմերը անոր հետաքրքիր գտնուած է այնպիսի բեշավարներու կողքին որոնք կ աշխատին հին ձեւով մանրամասն փորձեր կ ընեն կը մտածեն հեռանկարի մասին դասաւանդած է ֆիլմ պատրաստողներու եւ բեմավարներու բարձրագոյն դասընթացքներու եւ եւրոպական պատրաստողներու արուեստանոցներու մէջ ֆրանսա թատերական զգեստներու երիտասարդ նկարիչներու մրցութի յանձնախումբի անդամ է փուշքինի թանգարանը մրցոյթի եզրափակիչի ձեւաւորողն է ադաբաշեանին հոգեհարազատ են դասականները կը կարդայ տոլստոյ չեխով լեսկով արտասահմանեան հեղինակներէն տիքենս մոպասան ֆլոպեր զոլա սելինճեր ֆոլքներ ֆիցճերալտ ամենասիրած ստեղծագործութիւնը պատերազմ եւ խաղաղութիւն վէպն է կ ապրի եւ կ աշխատի մոսկուայի մէջ ալեքսանդր ադաբաշեանը կը հետաքրքրուի ճաշարաններու ներքին ձեւաւորմամբ օպլոմով անթօնիօ կլէօփաթրա զուգահեռաբար կը նկարահանուէր ֆիլմերուն մէջ ոչ մեծ դերերու մէջ վերջին շրջանի ֆիլմերէն են տարածքը ինը ամիս ինչպես նաեւ ն միխալկովի տասներկու բարկացած տղամարդիկ ֆիլմին մէջ դերը ադաբաշեանը ամբողջ կեանքը զբաղած է անով որմէ հաճոյք ստացած է եւ կը համարէ որ ատիկա ինչ որ բանի հասնելու միակ ճանապարհն է եւ չի զղջար ընտրած մասնագիտութեան համար ալեքսանդրի դուստրերը կը հետաքրքրուին շարժապատկերով եւ թատրոնով սակայն ընտանիքին մէջ իր գործունէութիւնը չեն երկրպագեր եւ շատ բաներուն կը վերաբերին հեգնանքով ադաբաշեանը ուշադրութիւն չի դարձներ քննադատութեան վրայ որ շատ յաճախ ոչ առարկայ կը հանդիսանայ գովասանքն ու շողոքորթությունը լրջօրեն չ ընդունիր կը վերլուծէ անյաջողութեան պատճառները եւ կը սորվի սեփական սխալներու վրայ ալեքսանդր ադաբաշեանի համոզումով գործընթացը կեանքի մէկ մասն է անոր կը գրաւէ մարդոց հետ աշխատանքը եւ արկածախնդրութեան համը իսկ անոր կերպարի փոփոխութիւնը միշտ անսպասելի է ատապաշեանի բազմաթիւ մասնագիտութիւնները նպատակ չէ այլ հետաքրքիր ապրելու միջոց առօրեայ գոյատեւման իւրօրինակ բողոք ան համոզուած է որ երջանկութիւնը այդ կեանքին մեջ է ուր տարբերութիւն չկայ քու ընտրած մասնագիտութեան եւ կեանքի միջեւ շատերը ազատ ժամանակ կը խաղան թատրոնի մէջ պատմուածքներ կը գրեն ատապաշեանը կ ընէ այս ամէնը սակայն աշխատանքի ժամանակ ըստ անոր ստեղծագործական մասնագիտութեան մէջ կարեւոր է հանգամանքներու եւ պատահականութիւններու յաջող զուգադիպումը անգամ մը ատապաշեանը իտալիա կը ճամբորդէր եուրի պաշմետի հետ նոյն օդանաւով որ կ ուղղուէր հռոմ որպէսզի վալերի կերգկեւի ղեկավարութեամբ պերլիոզ նուագեր հռոմի մէջ ադաբաշեանը ծանօթացաւ վալերի ապիսալովիչի հետ եւ իմացաւ որ պորիս կոտունով ներկայացման համար որ պիտի ներկայացուէր սպիտակ գիշերներ փառատօնին պատրաստ է երաժշտական մասը սակայն չկայ բեմավար ադաբաշեանը որոշեց ինքը բեմադրել ներկայացումը խօսակցութիւնը կայացաւ մայիսի վերջը իսկ հրապարակումը որոշեցին ընել յունիսին ալեքսանտր ատապաշեանը վերադարձաւ ռուսաստան եւ օրուան ընթացքին նկարիչ ստրոկայովի իր դասընկեր իւան մաքարովի հետ մարիինեան թատրոնին մէջ բեմադրեց բորիս կոտունով օփերան որ ներկայացուեցաւ հանդիսատեսին սանթ փեթերսպուրկի իտալիոյ հոլանտայի անգլիոյ ֆրանսայի արժանթինի չիլիի մէջ ադաբաշեանի անսպասելի նախագիծերէն էեկը դարձաւ նաեւ ներկայացման տեղափոխումը մարիինեան թատրոնէն միլան լա սկալա պետրոս հերոնիմոսի ադամեան հայ մեծ դերասան բանաստեղծ գրող նկարիչ եւ հասարակական գործիչ ծնած է կ պոլսոյ ղալաթիա թաղին մէջ ին տարեկանին զինք կ ուղարկեն թաղական վարժարան սակայն պետրոս չհետաքրքրուելով դպրոցով տարեականին կը սկսի այցելել արեւելեան թատրոն առաջին անգամ բեմ կը բարձրանայ վիլհելմ աշխարհակալ գործին մէջ սպայի մը դերով այնքան ազդու կերպով կ արտասանէ որ իր միակ ըսելիք մեռիր դաւաճան խօսքերը մէկ անգամուան մէջ իրեն սպասած ապագայի վճիռը կ որոշեն առաջին անգամ ին բեմ դուրս կու գայ իբրև դերասան խաղալով ս հէքիմեանի առաջնորդած դերը ին խաղալով վարդովեանի խումբին մէջ կ անցնի ռուսիա նոր նախիջեւան ու կու տայ շարք մը ներկայացումներ այդտեղ լսելով որ կ պոլսոյ հրդեհը լափած է իր հօր ինչքը պոլիս կը վերադառնայ կ պոլսոյ ռուս դեսպանը որ ադամեանին շատ կը յարգէր այդ հիւանդութեան առաջքը առնելու համար զայն կը տեղաւորէ ռուս ս նիկողայեսեան հիւանդանոցին մէջ սակայն հակառակ տարուած ամենամեծ եւ լուրջ խնամքին ադամեանը չի բուժուիր եւ յունիս ին կը մահանայ կ պոլսոյ մէջ անոր մնացած գրուածքներու մէկ մասը հաւաքուած է քերթուածք եւ թարգմանութիւնը գիրքին մէջ վենետիկ սեդա ադամեան իսրայէլեան նախնական կրթոթիւնը ստացած է քէյվան դպրոցին մէջ իր ուսումը շարունակած է ֆարհանդէ թեհրան միջնակարգ դպրոցը որու շրջանը աւարտած է գրականութեան բաժնէն մասնաւոր ընդունակութեան ցոյց տուած է գեղարուեստի մարզին մէջ եւ երկու տարի աշակերտած հանրածանօթ նկարիչ տիգրան բազիլի ապա վկայուած է թեհրանի գեղարուեստից դպրոցէն տարի հետեւելով դասական եւ գերիրպաշտ նկարչութեան ճիւղերուն տարիներ վերջ իր ամուսինին քաջալերանքով աւարտած է թեհրանի համալսարանի չորս տարուան նկարչական դասընթացքը երկու տարի ալ հետեւած է մանկավարժական եւ հոգեբանութեան ճիւղերուն աւարտած է նաեւ թեհրանի հայագիտական ճիւղը ուսուցչական պաշտօններ վարած է հայկական եւ պարսկական դպրոցներու մէջ սոյն դպրոցներուն մէջ կազմակերպած է աշակերտական նկարահանդէսներ նաեւ ցոյց տուած թատերական գործունէութիւն գրականութեամբ զբաղած է տարեկանէն սկսեալ մրցանակի արժանացած է իր առաջին պարսկերէն բանաստեղծութիւնը իր հայերէն բանաստեղծութիւնը առաջին անգամ լոյս տեսած է արմենուհի ամսագրին մէջ յետոյ աշխատակցած է ալիք օրաթերթ ին հուր շիրակ արմենուհի ամսաթերթերուն եւ ազատ օր թերթին ադդա գետի ճակատամարտ ճակատամարտ որ տեղի ունեցած է ապրիլ էն ապրիլ ին ռուսական կայսրութեան եւ անոր դաշնակից աւստրիական կայսրութեան եւ ֆրանսայի միջեւ այս ճակատին վրայ աւստրո ռուսական զօրքերը կը գլխաւորէր նշանաւոր հրամանատար ալեքսանտր սուվորովը իսկ ֆրանսայի ուժերու հրամանատարը ժան վիկթոր մորոն էր այս ճակատամարտը առաջին մեծ յաղթանակն էր իտալական քարոզարշաւի դէմ ճակատամարտի սկիզբը դրուեցաւ այն ժամանակ երբ ռուս աւստրիական բանակի հրամանատար ալեքսանտր սուվորովի ուժերը գրաւեցին իտալական բրեշիա եւ բերգամո քաղաքները ֆրանսական ուժեր ուղարկուեցան ռուսական առաջխաղացումը կանխելու համար եւ հիւսիսային իտալիոյ ադդա գետի մօտ տեղի ունեցաւ շատ մեծ ճակատամարտ ռուսական եւ աւստրիական կայսրութեան զօրքերը շատ դիւրին ջախջախեցին ֆրանսական բանակի զինուորները եւ յաղթանակ տարին ճակատամարտին ճակատամարտի վերջակէտը դրուեցաւ միլանի մէջ ռուսական զօրքերը միլանի մէջ հեռացան աւստրիոյ զօրքերէն եւ ճակատամարտը աւարտեցաւ ադլանդիտ յայտնի ըստ աւանդութեան կղզի պետութիւն առաւել մանրամասն նկարագրուած բլաթոնի երկխոսութեան մէջ ինչպես նաւ յայտնի հերոդոտոսի դիոդորոս սիցիլիացու ստրաբոնի հիշատակումներուն եւ ակնարկներուն ադլանդիտի գտնուելու վայրի մասին նախնիներու ցուցմունքները յայտնի չեն ըստ բլաթոնի կղզին կը գտնուի հերկուլեսեան սիւներուն արեւմուտք ադլանդա սարի առջեւէն սաստիկ երկրաշարժի ժամանակ որ կ ուղեկցուէր ջրհեղեղով կղզին իր ողջ բնակչութեամբ մէկ օրում մնաց ջուրի տակ բլաթոնը կը նշէ մ թ ա թուականը որպէս աղետի ժամանակաշրջան ադլանդիտի մասին պատմուածքներուն հետաքրքրութիւնը արտահայտուեցաւ վերածնունդի դարաշրջանին արդի գիտութեան մէջ ադլանդիտի գոյութեան մասին հարցերը վիճելի են գոյութիւն ունի ականներու վերջին մշակուած յատուկ ուսմունք ադլանդալոգիա ադլանդան հարուստ է իր մշակոյթով ադլանդիտի մասին բոլոր տեղեկութիւնները կը պարունակէն բլաթոնի երկու երկխոսութիւնները թիմեյ համառոտ եւ կրիտիյ մանրամասն թիմեյ ի երկխոսութիւնը կ սկսի սոգրադի եւ պիւդակորական թիմեյի դատողութիւններով լաւագոյն պետական կառոյցի մասին համառոտ նկարագրելով կատարեալ պետութիւնը սոգրաթը կը բողոքէ ստացուած նկարին վերացական եւ սխեմատիկ ըլլալը եւ ցանկութիւն կը հայտնէ լսել նկարագրութիւն մը որ ինչպէս կը պահէ իրեն այդ պետութիւնը այլ երկիրներուն դէմ կը պայքարի ինչպէս այն արժանավայել ձեւով պատերազմի մէջ կը մտնէ պատերազմի ընթացքին անոր քաղաքացիները ըստ իրենց ուսման եւ դաստիարակութեան ինչպէս կը կատարեն իրենց պարտքը ըլլայ այդ բանակի դաշտը կամ իւրաքանչիւր այլ պետութիւններու հետ բանակցութիւններու ընդառաջելով այդ ցանկութեանը երկխոսութեան երրորդ կողմը աթենի քաղաքական գործիչ կրիտիյը կը ներկայացնէ իբրեւ իր պապի ավագ կրիտիյի պատմած աթենի եւ ադլանդիտի միջեւ տեղի ունեցած պատերազմի պատմութիւնը որ իր հերթին այդ մասին իմացած է սոլոնի զրոյցներուն վերջինս իմացած է անոր մասին եգիպտոսական քրմերէն պատմութեան իմաստը հետեւեալն է ժամանակով տարի առաջ կրիտիյի եւ սոլոնի ապրած ժամանակներէն առաջ այսինքն մ թ ա դդ աթենը շատ փառահեղ հզոր եւ առաքինի պետութիւն էր անոր հիմնական մրցակիցը նշուած ադլանդիտն էր այդ կղզին իր չափերով աւելի մէծ է քան լիպիան եւ ասիան միասին անոր վրայ առաջացած է իր մեծութեամբ զարմանահրաշ եւ զորութեամբ արքաութիւն որ իրեն ենթարկած էր ամբողջ լիպիան մինչեւ եգիպտոս եւ եւրոպան մինչեւ տիրրենիյա արեւմտեան իտալիա այդ թագավորութեան ամբողջ ուժերը նետուած են աթենը ստրկացնելու համար աթենացիները հելենների գլխաւորութեամբ ոտքի կը կանգնին իրենց ազատութիւնը պաշտպանելու համար եւ չնայած բոլոր դաշնակիցներուն դաւաճանութեանը իրենց քաջութեան եւ առաքինութեան շնորհիւ հետ մղած էն ներխուժումը ջախջախել ադլանդներուն եւ ազատագրուել վերջիններուն կողմէն ստրկացուած ժողովուրդներուն սակայն հետո տեղի ունեցած է ահռելի բնական աղետ որուն արդիւնքը մէկ օրուայ ընթացքին աթենացիներու ողջ բանակը ոչնչացաւ իսկ ադլանդիտը խորասուզուեցաւ ծովին հատակը կրիտիյ երկխոսութեան նոյն մասնակիցներուն հետ ուղղակի թիմեյի շարունակութիւնն է եւ ամբողջութեամբ նուիրուած է հին աթենի եւ ադլանդիտի մասին կրիտիյի պատմութեան աթենն այն ժամանակ մինչեւ երկրաշարժն ու ջրհեղեղը մեծ եւ աներեւակայելի բերրի երկրի կենտրոնն էր ան բնակեցուած էր առաքինի ժողովուրդով որ ստեղծած էր կատարեալ բլաթոնի կարծիքով պետական կառուցուածք մասնաւորապէս ամէն ինչ կը կարաւարէյին իշխանաւորներներն ու ռազմիկները որոնք կ ապրէյին հիմնական հողագործ արհեստագործական զանգուածէն առանձին ագրոբոլի մէջ կոմունիստական համայնքով համեստ եւ առաքինի աթենին կը հակադրուէր գոռոզ եւ հզոր ադլանդիտը ըստ բլաթոնի ադլանդներու ցեղը ծագած էր բոսեյիտոն աստծոյ եւ մահկանացու գլեյթո աղջկան ամուսնութեան ան լոյս աշխարհ բերած էր տասը աստվածային որդիներ որոնց ավագը ադլանդն էր անոնց միջեւ ալ ան բաժնած էր կղզին եւ անոնց դարցած էին անոր թագաւորական տոհմի նախահայրեր կղզին կենտրոնական հարթավայեւը կը տարածուէր հազար բեմահարթակ երկարութեամբ կմ եւ բեմահարթակի կմ լայնութեամբ կղզիին կեդրոնն է բլուր մը որ ծովը կը գտնվուէր բեմահարթակ կմ հեռավորութեան վրայ այդ պաշտպանելու համար բոսեյիտոնը անցկացրած էր երեք ջուրի եւ երկու հողէ օղակները իսկ ադլանդները այդ օղակներուն հետ կամուրջներ գցած էին եւ կառուցած էին ջրանցքներ որպէսզի նաւերը կարողանան անցնիլ անոնց միջոցով ընդհուպ մինչեւ քաղաք իսկ աւելի ճիշտ մինրեւ կեդրոնական կղզի որ ունէր բեմահարթակ մէկ կիլոմետրէն քիչ մը պակաս տրամագծով ընդհանրապէս բլաթոնը մեծ տեղ տուած է կղզիին չլսուած հարստութեան եւ բերքատւութեան մասին նկարագրութիւններուն անոր խիտ բնակեցուած հարուստ բնական աշխարհի մասին ըստ հեղինակի այնտեղ նոյնիսկ փիղեր կ ապրէին մինչ ադլանդիտի մէջ պահպանուած էր հրաշալի բնութիւն անոնք մոռացութեան մատնած էին հարստութիւնները մեծարելով ստեղծողն երբ զարմանահրաշ բնութիւնը վերափոխուեցաւ վատի եւ խառնուեցաւ մարդկութեանը ոչնչացուեցան անոր հարստութիւնները մարդիկ դարձան գոռոզ եւ ագահ բարկացած այդ տեսարանին զիւսը որոշեց ոչնչացնել ադլանդացիներուն եւ աստուածներուն հրաուիրեց ժողովի այսպիսով այլաբանութիւնը համենայն դեպս մեզ հասած պատմութիւնը ընդհատուի պատմաբաններու եւ հատկապէս բանասերներու ամենատարածուած կարծիքը ադլանդիտի պատմութիւնը թիփիկ փիլիսոփայական առասփել է որուն նմուշներ կը հանդիսանան բլաթոնի այլաբանութիւնները իսկապէս բլաթոնը ի տարբերութիւն արիսթոթելի եւ առաւել ես պատմաբաների երբեք նպատակ չէ ունեցած ընթերցողին հայտնել որեւէ իրական փաստ այլ միայն մտքեր որոնք պատկերուած են փիլիսոփայական առասպելներով այն չափով որով մենք կը ստուգենք պատմութիւնը այն կը հերքւուի մատչելի հնէաբանական նիւթերով իսկապէս որեւէ զարգացած քաղաքակրթութեան ոչ մէկ հետք չկա յունաստանի կամ եւրոպայի եւ աֆրիգայի արեւմուտքին ոչ սառոյցի եւ հետսառոյցի ոչ ալ անոր հաջորդող դարաշրջաններուն անոր հետ մէկտեղ տեսանելի է որ ադլանդիտի պատմականութեան կողմանկիցները ուշադրութիւն չեն դարձնէր այլաբանութիւններում ստուգելի մասը ներառյալ աթենան քաղաքակրթութեան կարեւորագոյն դերը այլ իրենց հետազոտութիւնները կենտրոնացնում են բացառապէս չստուգուող ադլանդիտի վրայ հետագային փաստերու աղբիւր կը հանդիսանան եգիպտական քրմերը մինչդեռ բազմաթիւ հին եգիպտական պատմութիւնները առաւել եւս պապիռոսի վրայ չի գրուած ոչինչ որ կը հիշեցնէ բլաթոնի պատմուածքը ազազի ճակատամարտ ռազմական ընդհարում խաչակիրներու եւ սելճուքներու միջեւ ժամանակակից սուրիոյ ազազ քաղաքին մօտ տեղի ունեցած է յունիս ին հալէպի օգնութեան հասաւ մոսուլի աթաբեկ պուրսուքին անոր ճնշման տակ խաչակիրները ստիպուած դադրեցուցին պաշարումը եւ նահանջեցին ապա բուրզուկին պաշարեց եդեսիոյ կոմսութեան զերդան բնակավայրը պալտուինը հայոց իշխան լեւոն ա ը ժոսլէնը թրիփոլիի կոմս փոնսը ճակատամարտ տուին պուրզուքիին ազազ քաղաքի մօտակայքը խաչակիրներու զօրքը կազմուած էր ասպետներէ եւ հետեւակայիններէն իսկ իսլամներու ուժերը բազմակի անգամ կը գերազանցէին անոնց պալտունին ձեւացուց թէ կը նահանջէ եւ սելճուքներուն դուրս բերաւ քաղաքի շրջակայքը գտնուող բաց դաշտ մը ուր ճակատամարտեցաւ անոնց հետ երկարատեւ ու արիւնոտ ճակատամարտի ընթացքին սելճուքները ջախջախուեցան վերջիններէն մնացած հարուստ աւարի շնորհիւ պալտուինը ետ գնեց իսլամներէն բազմաթիւ գերիներ որոնցմէ են եդեսիոյ ապագայ կոմս ժոսլէն բ ը ազազի մէջ տարած յաղթանակի շնորհիւ խաչակիրները տարածաշրջանին մէջ մասնակիօրէն վերականգնեցին արիւնոտ դաշտի ճակամարտի ընթացքին կրած պարտութեան հետեւանքով կորսուած ազդեցութիւնը ին հալէպի եւ մոսուլի ուժերը միաւորուեցան հզօր հրամանատար զենկիի գլխաւորութեամբ եւ խաչակիրները սկսան կորսնցնել իրենց դիրքերը հիւսիսային սուրիոյ մէջ ազատ գետ հայաստանի հանրապետութեան արարատ եւ կոտայքի մարզերուն մէջ երկարութիւնը քմ ջրահաւաք աւազանի մակերեսը մօտ քմ սկիզբ կ առնէ գեղամայ լեռնաշղթայի սպիտակասար լեռնագագաթի հարաւ արեւմտեան լանջերու մ բարձրութիւններէն սկիզբը մօտ քմ կը հոսի հարաւ արեւմտեան ուղղութեամբ անցնելով մինչև մ խորութիւն ունեցող գեղատեսիլ հովիտով վերին հոսանքի այս հատուածը մինչև ձախակողմեան քաջառու նախկին դարբանդ վտակը ընդունելը կը կոչուի նաև ուղտուակունք յոթնակունք իսկ այս վտակի միախառնումէն ետք հոսանքով դեպի ներքեւ մինչեւ աջակողմեան գողթ վտակն ընդունելը կը կոչուի նաեւ միլի այս ընթացքին մէջ գետը կը հոսի հիւսիս արեւմտեան ուղղութեամբ ընդունելով նաեւ աջակողմեան սեւջուր վտակը գառնի գիւղի մօտ գետը վերջնականապէս կը ծռի դէպի հարաւ արեւմուտք սկզբնական մօտ քմ անցնելով մինչև մ խորութիւն ունեցող գառնիի կիրճով լանջազատ զովաշէն գիւղի մօտ ազատի վրայ կառուցուած է ջրամբար եւ հեկ ստորին հոսանքին մէջ կ անցնի արարատեան հարթավայրով ու կը թափուի արաքս սնումը հիմնականին մէջ ստորերկրայ է եւ ձնահալոցքային ջրի մակարդակի ամենամեայ կրկնուող բարձրացումը տեղի կ ունենայ ապրիլէն յունիս որուն ընթացքին կը ձեւաւորուի տարեկան հոսքի ը ջուրի տարեկան միջին ծախսը մ վրկ է տարեկան հոսքը միլիոն մ ազատը հիմնականին մէջ արագահոս է ունի քարքարոտ սահանքաւոր հուն եւ մեծ անկում ջուրերը մասամբ կ օգտագործուին գիւղտնտեսական եւ էներգետիկ նպատակներով ազատ գետի հովիտը շատ մասերու մէջ լեցուած է փլուզումներու հետեւանքով առաջացած հսկայական ժայռաբեկորներով գետահովիտն արտասովոր վեհութիւն ունի յատկապէս գողթ գիւղէն վերեւ գետի այս հատուածը բնութեան իւրօրինակ վայրերէն մէկն է այստեղի գեղատեսիլ անձուկ կիրճերը ամենաբազմազան լերկ ժայռերը տեղ տեղ դէպի ձորն իջնող անտառապատ լեռնալանջերը եւ մեծ բարձրութենէն գահավիժող ջուրերը հովիտը կու տան բացառիկ գրաւիչ տեսք ե թէ ան ցեալ դա րու քսա նա կան նե րու սկզբնա ւո րու թեան թեր թը հայ ժո ղո վուր դի տա րա գիր հա տո ւա ծին նոր օր ը ա ւե տե լու եւ յու նա ւո րե լու ա ռա քե լու թեամբ գոր ծի լծուած էր ա պա ին ար դէն ինք զինք կը զի նո ւո րագ րէր յօւնահայ գա ղու թին ա զատ մտքի եւ ա զատ խօս քի ան կեղծ դրօ շա կիրն ու ընդ հան րա կան բե մը ըլ լա լու ա ռա քե լու թեան եւ ծա ռա յու թեան երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մենատէր իոաննիս մեթաքսասի կառավարութեան օրօք յունաստանի մէջ կը դադրին գործել բոլոր օտար թերթերը ինչպէս նաեւ նոր օր ը ին յունաստանի վերագրաւումէն ետք փետրուարէն կը հրատարակուի ազատ օր ը նախ երկօրեայ ապա օրաթերթ եւ իբրեւ սեփականութիւն հայ յեղափոխական դաշնակցութեան առաջին խմբագիրները եղած են վազգէն եսայեանը սեդրակ գոհարունին եւ անտօն կազելը ին ազատ օրը օժտուեցաւ պոսթընի մէջ հրատարակուող հայրենիք օրաթերթի թ ին գնուած ու թերթին ծառայաց տողաշար մեքենայով ինչ որ անձնակազմի լուրջ խնայողութեան առաջնորդեց թերթի վարչական եւ միաժամանակ արդիականազուրկ տեսքը ճզմուած գիրերը փոխարինելով օրը օրին կապարէ տողաշերտերով տպուող թարմ տառերով ին դարձեալ հայրենիք օրաթերթէն հասաւ երկրորդ տողաշար մեքենան առաջինէն համեմատաբար աւելի նոր ու արդիական յարմարութիւններով օժտուած այդ ժամանակ թերթը կը տպուէր փլաքայի նաւարինիի նիկոտիմիի հասցէին վրայ խրիսթօ սիրասիսի տպարանին մէջ երբ ին աթէնքի կեդրոնէն դուրս գալով փոխադրուեցաւ վարձու տպարան սարկուտինիի նէոս գոզմոս աթէնքի շրջան շարունակեց պահել տպագրական սեփական մամուլը էն թերթը սկսաւ հրատարակուիլ համակարգչային ինչպէս նոր օր ի այդպէս ալ ազատ օր ի պարագային թերթի սեփականութիւնը հովանաւորութիւնը եւ մատակարարումը կը պատկանի յունաստանի հայ յեղափոխական դաշնակցութեան ազատ օր ը դարձնելով յունահայ գաղութի հրատարակուող միակ օրաթերթի ու հայանպաստ իրողութեան իրար զօդող արժէքներով սկզբունքներով ու յարգալիր կապերով թորոս ազատեան բանասէր խմբագիր բանաստեղծ ծնած է ակնի խարբերդ ապջուղայ ապուչեխ գիւղը մայիս ին սկզբնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրին մէջ ակնի նարեկեան եւ չմշկածագի միացեալ ընկերութեան վարժարաններուն մէջ գրական հակումները ի յայտ եկած են վաղ հասակին ներշնչուելով հայրենի բնութեան վառ պատկերներէն պոլիս գալէն ետք ին կոչուած է համազգայինի դիւանի օգնական քարտուղարի պաշտօնին շուրջ տարի վարած է պատրիարքարանի զանազան մարմիններուն քարտուղարութիւնը եղած է ուսուցիչ պէզէզեան վարժարանին մէջ թորոս ազատեանի առաջին երկն է միսաք մեծարենցի կեանքին ու գործունէութեան նուիրուած հատորը որ հրատարակուած է ին աշխատակցած է պոլսոյ եւ արտասահմանի պարբերականներուն ին ստանձնած է ս փրկիչ ազգ հիւանդանոցի ընդարձակ տարեցոյց ին խմբագրութիւնը յաջորդաբար պատրաստած է վեց հատորներ բացի գրական երկերէ գրի առած է շարք մը պատմական յիշատակարաններ պէզճեան մայր վարժարանի ամեակը ուսուցչական օգնութեան սնտուկի երեսնամեակը բերայի աղքատախնամի յիսնամեակը ժամանակ ի ամեակը եւլն խմբագրած է արեւելք եւ զարթօնք գրական շաբաթաթերթերը մահացած է նոյեմբեր ին պոլիս մարմինը կը հանգչի շիշլիի ազգային գերեզմանատան մէջ ազատեան հայկ փաստաբան խառն դատարանի զաւակ բարերդ ծնած հայու մը հրանդ ազատեանի հայկ ազատեան որ իր ուսումը օտար շրջանակներու մէջ առած էր հակառակ անոր ազգասէր հայ մըն էր ազդուած իր յեղապոխական հօրմէն իրաւագիդական եւ լեզուագիդական բացառիկ կարողութիւններուն շնորհիւ ազատեան կը կատարէ շատ կարեւոր դեր մը իր կամաւորական կեանքին մէջ իբր միջնորդ հայկական լեգեռնի ֆրանսական սպայակոյտին եւ հայ զինուորներու միջեւ եւ իրեն կը յանծնուի յաճախ կարգապահական խնդիրներով պատերազմական ատեանի առջեւ հանուող կամաւորներու պաշտպանութիւնը ազատեան հարկադրուած կը դառնար եգիպտոս ինքն իր մէջ ամփոփուած եւ թերեւս յուսախաբ եւ այլեւս հեռու կը մնար ազգային կեանքէ մինչեւ իր մահը որ մահը որ տեղի ունեցաւ ապրիլ ին գահիրէի մէջ շուրջ տարեկան սարգիս փանոսի ազատեան փանոսի որդի սարգիս հայ բժիշկ սարգիս ազատեան ծնած է թուականի փետրուար ին հալէպի նահանգի մարաշի գաւառի ալպուսթան գաւառակին մէջ նախնական կրթութիւնն ստացած է սուրբ ստեփանոս թաղային վարժարանէն ներս ուսումը շարունակած է մարաշի ազգային կեդրոնական վարժարանէն ներս թուականին աւարտած է ամերիկացի միսիոներներու տարսոնի տարսուս սէյնթ փօլ գոլէճը թուականներուն ուսուցչութիւն կը վարէ մարաշի մէջ առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբէն ուսման զուգահեռ օգնական բժիշկ աշխատած է յըլտըզի եւ կոստանդուպոլսոյ հիւանդանոցներէն ներս թուականի աշնան զօրակոչուած է օսմանեան բանակ եւ հարիւրապետի աստիճանով ծառայած դամասկոսի զինուորական հիւանդանոցին մէջ այնուհետեւ ուղարկուած է պաղեստինի նազարէթ քաղաքը որպէս թնդանօթաձիգներու գումարտակի րդ ծանր հրետանաւորներու գունդի բժշկապետ հիւանդ զինուորներուն բուժելու ընթացքին վարակուած է ժանտախտով եւ օր ետք թուականի դեկտեմբեր ին մահացած նազարէթի մէջ երուսաղէմի առաջին կարգի հիւանդանոցին մէջ տարեկան հասակին թաղուած է նազարէթի սբ աւետման լատինական եկեղեցւոյ կից գերեզմանոցին մէջ զինուորական մեծ պատիւներով ու նուագախումբի հնչեցուցած երաժշտութեամբ ազատութեան արձան լրիւ անունն է ազատութիւնը որ աշխարհը կը լուսաւորէ ամն ուն մէջ եւ աշխարհի քանդակագործութեան ամենայայտնի կոթողներէն է կը համարուի ազատութեան եւ ժողովրդավարութեան խորհրդանիշ արձանը նիւ եորքի մենհեթըն թաղամասէն քմ դէպի հարաւ արեւմուտք գտնուող լիպըրթի այլընտ կղզիին վրայ տեղակայուած է արձանին հեղինակն է ֆրետերիք օկիւսթ պարթոլտի անիկա հոկտեմբեր ին միացեալ նահանգները ֆրանսայի ժողովուրդէն նուէր ստացած է կը ներկայացնէ պատմուճանով կին մը որ կը խորհրդանշէ հռոմէական դիցարանի ազատութեան աստուածուհի լիպերտասը կինը իր աջ ձեռքով վեր պարզած է ջահը իսկ ձախով սալիկ մը բռնած է որուն երեսին ամն ի անկախութեան հռչակագիրի ընդունման ամսաթիւը փորագրուած է յուլիս ոտքերուն քով փշրուած շղթայ մը ինկած է քանդակագործ պարթոլտի ֆրանսացի իրաւագիտութեան փրոֆեսոր էտուար ռընէ տը լապուլայէէն ոգեշնչուած է վերջինս ին կարծիք մը յայտնած է թէ լաւ կ ըլլար ամերիկեան անկախութեան նուիրուած յուշարձան մը ստեղծել իբրեւ ֆրանսայի եւ ամերիկայի ժողովուրդներու համատեղ նախագիծ ֆրանսա ստեղծուած ծանր քաղաքական իրավիճակին պատճառով արձանին ստեղծման աշխատանքները չեն սկսած մինչեւ ականները ին լապուլայէն կ առաջարկէ որ ֆրանսական պետութիւնը նիւթապէս նպաստէ արձանին ստեղծման աշխատանքներուն իսկ ամերիկացիները տրամադրեն տեղ մը արձանը տեղադրելու համար ինչպէս նաեւ կառուցեն պատուանդանը աստուածուհին մէկ ոտքով կանգնած է փշրուած շղթաներու վրայ աջ ձեռքին վեր պարզած ջահ մը ձախին լատիներէն գրութեամբ սալիկ մը որ ամն անկախութեան հռչակագիրը ստորագրելու տարեթիւը կը նշանակէ յուլիս սովորաբար լաստանաւով ժամանող այցելուները կ ելլէն աստիճան մինչեւ արձանին պսակը կամ աստիճան մինչեւ պատուանդանին բարձրակէտը պսակին պատուհաններ տեղակայուած են որոնք կը խորհրդանշեն աշխարհը լուսաւորող երկրին թանկագին քարերն ու երկնային շողերը եօթ շողերը կը խորհրդանշեն եօթ ծովերն ու եօթ ցամաքամասերը ըստ ժամանակի արեւմտեան աշխարհագրութեան աւանդոյթին արձանին պողպատեայ կմախքին կշիռքն է թոն մ մ հաստութեամբ պղնձեայ թիթեղներուն ընդհանուր ծանրութիւնն է թոն պատուանդանին հիմքէն մինչեւ ջահին ծայրը հեռաւորութիւնը մեթր է բուն արձանին բարձրութիւնը մեթր արձանին պսակի եւ ջահի վրայի հարթակներէն կը բացուի նիւ եորքի ծովային համայնապատկերը պատուանդանէն ներս արձանին պատմութեան ցուցահանդէս թանգարանը զետեղուած է յուշակոթողը ֆրանսայի նուէրն է ամերիկեան յեղափոխութեան հարիւրամեակին կոթողին հեղինակն է ֆրանսացի քանդակագործ ֆրետերիք օկիւսթ պարթոլտի ըստ աւանդութեան իբրեւ բնորդուհի ծառայած է կարի մեքենաներ արտադրող այզեք զինկերի այրին ֆրանսուհի իզապելլա պոյերը արձանին համար յենարան ծառայող երկաթեայ կմախքը պատրաստելու համար ֆրետերիք պարթոլտ կիւսթաւ էյֆելին դիմած է որ հետագային պիտի դառնար աշխարհին յայտնի էյֆելեան աշտարակին հեղինակը արձանին պատրաստումը աւարտած է ին ին անոր մասերը արկղերով ֆրանսական իզերէ ֆրեկաթով նիւ եորք հասցուցած են կիրակոս ազարեան հիւսէյնիկ օսմանեան կայսրութիւն կարին լերան մօտ հայ բժիշկ կիրակոս ազարեան ծնած է թուականին խարբերդի նահանգի խարբերդի գաւառիէ հիւսէյնիկ գիւղի մէջ ֆերմանեան ընտանիքի մէջ մանուկ տարիքին կորսնցուցած է հայրը մայրը երկրորդ անգամ ամուսնացած է խարբերդի նահանգի մեզիրէ մեզրէ քաղաքի աւետարանականներու հոգեւոր հովիւ վերապատուելի ազարեանին եղբօր հետ նախնական կրթութիւնն ստացած է խարբերդի մէջ ապա աւարտած է ամերիկացի միսիոներներու քաղաքի մէջ հիմնած եփրատ գոլէճը թուականին մեկնած է ամն կրթութիւն ստանալու սկիզբը աշխատած է գործարաններու մէջ այնուհետեւ սովորած է շիքակոյի ապա սենթ լուիզի բժշկական համալսարաններուն մէջ բժշկական կրթութիւնն աւարտելէ յետոյ կարճ ժամանակ ուսանած է նաեւ թենեսի նահանգի նեշուիլ քաղաքի աստուածաբանական ճեմարանի մէջ թուականին վերադարձած է մեզիրէ ու ամուսնացած զապել ազարեանի հետ մեզիրէի մէջ բացած է սեփական բժշկական քլինիք յետագային կրկին մեկնած է ամն եւ սենթ լուիզի բժշկական համալսարանին մէջ մասնագիտացած է ակնաբուժութեան ողղութեամբ թուականին վերադառնալով մեզիրէ զբաղուած է համաքաղաքացիներու բուժմամբ առաջին համաշխարհային պատերազմն սկսելուն պէս թուականի աշնան զօրակոչուած է օսմանեան բանակ եւ որպէս զինուորական բժիշկ ծառայելու ուղարկուած է կարնոյ ռազմաճակատ վեց ամիս ծառայելէ յետոյ դեռեւս նախքան կարնոյ հայերու տարագրութիւնը ձերբակալուած է ու բանտարկուած կարնոյ բանտին մէջ թուականի գարնան իր բախտակից մտաւորականներու բժիշկներ դեղագործներ այլ մասնագետներ հետ աքսորուած է մուշ հասնելով կարին խոփ քոփ լերան մօտ բոլորը անոնց կարգին տարեկան կիրակոս ազարեան գնդակահարուած են ազգագրութիւն էթնոգրաֆիա յունարէն ժողովուրդ եւ կը գրեմ պատմագիտական գիտութիւն որ ժողովուրդները կ ուսումնասիրէ անոնց ծագումնաբանութիւնը վերաբնակեցման կազմը նիւթական եւ հոգեւոր մշակոյթը համայնքային առանձնայատկութիւնները որոնցմէ են նաեւ կենցաղը սովորոյթները տեղաշարժները ազգային առանձնայատկութիւնները եւ անոնց պատմամշակութային առնչութիւնները ան սերտօրէն կապուած է պատմութեան հնագիտութեան ընկերաբանութեան լեզուաբանութեան մարդաբանութեան բնագիտութեան աշխարհագրութեան երաժշտութեան հետ ազգագրութեան ուսումնասիրութեան հիմնական առարկան աշխարհի ժողովուրդներու անոնց հոգեւոր եւ նիւթական մշակոյթի պատմական զարգացման ուսումնասիրութիւնն է կարեւոր նշանակութիւն ունի ծագումի այս կամ այն ժողովուրդի ծագման պատմութեան ընկերային հիմնարկներու կայացման ուսումնասիրութիւնը մեծ ուշադրութիւն կը գրաւէ նաեւ միջժողովրդային յարաբերութիւններուն մէջ այս երկու հասկացութիւններու ճակատագիրը հիմնականին որոշակի պատմական պայմաններու տակ ուղղեկցուած է այսպիսով դարերուն հիմնականին ազգագրութիւն կիրարկուած է էթնոգրաֆիա հասկացութիւնը եթէ արեւմտեան եւրոպայի մէջ մարդաբանութիւն անթրոպոլոգիա եւ ազգաբանութիւն էթնոլոգիա հասկացութիւնները կը կիրարկուին նիքոլայ խարուզինը ազգագրութիւնը որպէս գիտութիւն սահմանած է որ կ ուսումնասիրէ առանձին ցեղերու եւ ժողովուրդներու կենցաղը կը ձգտի յայտնաբերել այն կանոնները որոնցմով ընթացած է մարդկութեան զարգացումը մշակոյթի ստորին աստիճաններէն սկսած կոչումը լայնօրէն սկսած է օգտագործուիլ ական թուականներուն հանդէս գալով որպէս ժողովուրդներու մասին գիտութիւն եւ պատմագիտական օժանդակ գիտակարգ թերեւս դարուն առաջ եկած են առաջին փորձերը բացատրելու համար թէ ինչ կը նշանակեն ցեղ ժողովուրդ հասկացութիւնները առաջիններէն մէկը փորձեց ատոլֆ բաստիանին ան այն եզրակացութեան եկած է որ ցեղային գոյութեան տեսակներ են ցեղը ազգը ցեղային խումբերը որպէս ինքնաբաւ ինքնաստեղծ կազմաւորումներ ստեղծուած ցեղային ինքնագիտակցութեան վերարտադրման եւ ցեղային միասեռ ամուսնութիւններու ճանապարհով այսպիսի բացատրութիւնը չէր կրնար հասկնալի դառնալ հետազօտողներուն քանի որ հաշուի չէին առնուիր տարբեր գործօններ ինչպէս օրինակ էթնոմշակութային եւ լեզուական նոյնութիւնները էվոլյուցիանիստներու ինչպէս նաեւ գառլ մարքսի եւ ֆրիդրիխ էնգելսի ազդեցութեամբ առաջ կու գայ նոր տեսութիւն էթնոսները որպէս պատմութեան ընթացքին առաջացած սոցիալական խումբեր են խորհրդային միութեան մէջ նոյնպէս հետազօտութիւններ կատարուած են ցեղ հասկացութեան բնոյթի վերաբերեալ տեսական հիմնական դրոյթներէն մէկը առաջադրած է յուլիան պրոմլէյը առանձնացնելով ցեղ հասկացութիւնը որպէս ցեղային իմաստով եւ ցեղը որպէս ցեղայնական կազմութիւն ըստ անոր ցեղերը եւ ցեղային կազմութիւնները ցեղային հանրոյթներու հիմնական տեսակներն են բայց անոր մարդկութեան ցեղային կառուցուածքը չ սպառնար մեծ թիւով ցեղեր յատկապէս մեծերը յաճախ իրենք կազմուած կ ըլլան այսպէս կոչուած ցեղային կամ ազգագրական խումբերէ այս հասկացողութիւնները ընդունուած են իբրեւ ցեղ անուանումով այն տարածական մասերը որոնք խօսակցական լեզուի առնջուած են մշակոյթի կենցաղի տեղական առանձնայատկութեամբ իրենց ինքնաանուանումը ունէին եւ այսպէս կոչուած երկակի ինքնագիտակցութիւնը ազգագրական խումբերը երբեմն էթնոսի սոցիալ կրօնական տարբերակման պատճառով ծագած են ինչպէս նաեւ ցեղական տարածքի լայն ընդլայնման դէպք մը կատարուի երբ ցեղի գաղթող մասերը բնական տարբեր միջավայր կ իյնան դրացի տարբեր ցեղերու հետ եւ այլն ժամանակակից ազգաբանութեան եւ ազգագրութեան մէջ կարեւորագոյնը կը համարուի ցեղ հասկացութիւնը որպէս լեզուական մշակութային եւ յատկանիշերու համագումար որ մէկ ընկերութիւնը կը տարբերի միւսէն իւրաքանչիւր գիտութիւն որոնցմէ է ազգագրութիւնը հետազօտութիւն իրականացնելու համար մշակուած հետազօտական միջոցներու գործիքներու կիրառման կարիք ունի խօսքը ձեւերու մասին է ճիշդ ընտրուած ձեւը հանդէս կու գայ որպէս ինքնատիպ կողմնացոյց որուն միջոցով հնարաւոր է ճշմարիտ լուծման հասնելու խուսափելով հնարաւոր սխալներէն ֆրենսիս բեկոն մեթոտը կը համեմատէր ջահի հետ որ մթութեան մէջ ճամբան կը լուսաւորէ իսկ օրինակ հոգեբան լեւ վիգոտսկին մեթոտը կենդանի կազմուածքի եղած ոսկորներու հետ կը համեմատէ որուն վրայ ամբողջ կազմուածքը կը պահուի հարկ է շեշտել որ սկզբնական շրջանին գիտնականները դաշտային պատկեր նկարագրման քարտէսագրման մեթոտները եւ այլ բաներ կը նկարագրէին ազգագրութիւն գիտութեան ձեւաւորման եւ զարգացման հարցին մէջ կարեւոր ներդրում ունին զարգացման բաժանմունգային հանդիսակատարութեան ամերիկեան մարդաբանական դպրոցները որոնց շնորհիւ շարք մը մեթոտներ եւ գիտական մօտեցումներ հիմնուեցան այսպէս օրինակ զարգացման եւ բաժանմունքի դպրոցներու կողմէ պատմահամեմատական մեթոտը նշանակուեցաւ որ չնայած այսօր գրեթէ չի կիրարկուիր մշակոյթի ուսումնասիրութեան մօտեցումներ եւ օրինաչափութիւններ նշանակուեցան առաջ քաշուեցաւ վերապրման մեթոտը իսկ աւելի ուշ ի յայտ եկան համալիր հետազօտութեան մեթոտները եւ մշակութային անհատականացման մօտեցումները խորհրդային ազգագրութեան մէջ մեծ տեղ կը յատկացուի դաշտային ազգագրական նիւթերու դան ի հաւաքմանը եւ նկարագրմանը որոնք հետեւեալ կերպով կը սահմանուէին դան ը իրականութենէն ճշգրիտ բանասացներու գրառած նիւթերն են որոնք ազգագրագէտներու մօտ յայտնի է նաեւ դաշտին մէջ աշխատանք անունով ժամանակակից ազգագրութեան գիտական վերլուծութեան համար կ օգտագործուին վաղ շրջանի ազգագրագէտներու հետազօտութիւնները նկարագրութիւնները ճանապարհորդական նամակները բանահիւսական եւ գեղարուեստական տեքստերը զարգացումը եւ հանդիսակատարութեան հետազօտութիւնները պաշտօնական պատմա քաղաքական նշանակութեան փաստաթուղթերը աւելի եւս կարեւոր էին իրականացուած դիտարկումները նման բազմազան նիւթերու մշակումը եւ վերլուծութիւնը տարբեր մեթոտներու կիրառում կը պահանջէ ազգագրութեան հիմնական մեթոտը ժողովուրդներու եւ կեանքի ուղղակի դիտարկումը կը հանդիսանայ անոնց վերաբնակեցումը մշակութային եւ պատմական փոխյարաբերութիւնները եւ անոնց հետագայ վերլուծութիւնը քանի որ ազգագրութիւնը կ ուսունմասիրէ ոչ միայն ժամանակակից ազգերու գոյութիւն ունենալը այլեւ անոնց պատմական եւ մշակութային զարգացումը զարգացման եւ պատմութեան մէջ անոնց սոցիալական հիմնարկ դառնալը ապա պէտք է ըսել որ նաեւ գրաւոր եւ նիւթական աղբիւրները կ օգտագործուին ազգագրական հետազօտութիւններու կարեւորութիւնը այն է որ հետազօտական տարածքին մէջ կը հաստատուի եւ կ անուանուի ազգագրական դաշտային հետազօտութիւններ դաշտային ազգագրութիւն հետազօտութիւն է որ իրականութեան մէջ գոյութիւն ունեցող ազգերու շրջանին մէջ է նպատակ ունենալով հաւաքագրելու ազգագրական առաջնային տուեալներ աւանդական կենցաղային մշակոյթի եւ անոր որպէս որոշակի համակարգի գործառնութեան առանձին կառուցուածքային բաղադրիչներու մասին կ առանձնանան դաշտային ազգագրական հետազօտութիւններու երկու տեսակներ դաշտային ազգագրական հետազօտութիւններուն մէջ ազգագրական մեթոտներու մէկ ամբողջական համալիր կ օգտագործուի ինչպէս օրինակ դիտման հարցազրոյցի հարցման հարցաթերթային մեթոտները կարելի է առանձնացնել ազգագրական հետազօտութեան երեք հիմնական բաժիններ ազգագրական հետազօտութիւնը կ ընթանայ նախապէս սահմանուած փուլերով առաջին փուլին մէջ հետազօտական խնդիրը կը սահմանուի երկրորդ փուլին մէջ հետազօտական գործիքները եւ մեթոտները կ որոշուին երրորդ փուլին մէջ արդէն սահմանուած մեթոտներով բուն հետազօտութիւնը կ իրականացուի ազգագրական հարցազրոյցներու ժամանակ երեք տեսակի հարցեր կը տրուին նկարագրական կառուցուածքային եւ հակադիր չորրորդ փուլին մէջ հաւաքուած նիւթերը եւ կատարուած դիտարկումները վերլուծութեան կ ենդարկուին ազգագրական հետազօտութիւններու արդիւնքներու վերլուծութեան համար անհրաժեշտ է մանրամասնուած գրառումներ կամ սղագրութիւններ ունենալ գրառումները որպէս կանոն պէտք տեղեկութիւններ պարունակեն ըստ հ ուոլքոթի ազգագրական հետազօտութիւնը պէտք է վերլուծութեան երեք մակարդակներու անցնի թերեւս հին եգիպտոսի մէջ գոյութիւն ունէին ազգագրական հետազօտութիւններ որոնց մէջ դրացի ազգերը կը նկարագրուէին աւելի ուշ դիտարկումներ ի յայտ կու գան միջագետքէն եւ վաղ աստուածաշնչեան տեքստերու հետազօտութիւններ ազգագրական հարուստ տեղեկութիւններ կը ստանանք հռոմէական կայսրութեան ժամանակաշրջանէն ստրապոն դեմոկրիտ հիփոկրատ որ ազգերու տարբերութիւնները կը նկարագրեն պայմանաւորուած աշխարհագրական տարածքով շատ կարեւոր աշխատանք կատարած է յուլիոս կեսարը ինչպէս օրինակ գալլական պատերազմի մասին գրառումներու մէջ զօրավարը դիտարկելով կելտերի ռազմական երկբայականութիւնը գերմանական ցեղերու հետ կը համեմատէ ազգագրական հարուստ նիւթ հաւաքագրած է հռոմէացի պատմաբան կոռնելիոս տացիտը արդէն իր վաղ աշխատանքներուն մէջ ան կը փորձէ համակարգել տեսածը օրինակ ե րբ ուրկէ ծագած են անգլիոյ ժողովուրդները ինչո վ կը բացատրուի անոնց պատմա ազգագրական բազմազանութիւնը առաւելապէս կարեւոր է գերմանացիներու ծագման եւ գերմանիոյ տեղադրութեան մասին աշխատութիւնը հռոմէական կայսրութեան անկումէն ետք բիւզանդիոնը գիտութեան կեդրոն կը դառնայ այս շրջանը այնպիսի հեղինակներով յայտնի է որոնցմէ են պրոկոպիոս կեսարացին որ բաւական տեղեկութիւններ հաղորդած է սլաւոններու մասին նկարագրելով անոնց մշակոյթը արտաքին տեսքը կենցաղը աննա կոմնինը եւ այլք գիտութեան զարգացման համար մեծ նշանակութիւն ունէին խաչակիրներու նկարագրութիւնները ինչպէս նաեւ միջնադարեան արեւմտեան եւրոպայի ժամանակագրութիւնները ֆիլմին գլխաւոր հերոսը պենիամին պեն ֆրանքլին գէյթսն է նիքոլաս քեյճ որու ընտանիքը կը հաւատայ ամն հիմնադիր հայրերու կողմէ թաքնուած անհաւատալի գանձերու դիցաբանութեան պեն իր ընկերոջ ռայլի փուլի հետ օգնութիւն կը խնդրէ հարուստ գանձեր որոնող եան հաուընէն որպէսզի գտնեն դէպի գանձերը տանող բանալիները օգտագործելով ջրային հոսանքները եւ սառած ջուրերու քարտէսը հիւսիսային բեւեռի շրջանը խումբ մը կը յայտնաբերէ շարլոթա անունով հին նաւու բեկորներ ներսը պեն կը գտնէ հնագոյն ծխամորճ մը որու ծխափողին վրայ փորագրուած է գաղտնի կնիք մը գուշակելով ուղերձը պեն կու գայ այն եզրակութեան որ միւս բանալին կը գտնուի ամն անկախութեան հռչակագիրին հակառակ կողմը եան պատրաստ է գանձերը գողնալու հռչակագիրը եւ պենի հետ վիճելէ ետք կը պայթեցնէ նաւը կարծելով որ պենը մահացաւ երբ պենն ու ռայլին վերջապէս կը վերադառնան ամն կը փորձեն զգուշացնել իշխանութիւնները եանի ծրագիրներու մասին բայց անոնք չեն հաւատար արխիւներու ազգային վարչութեան աշխատող բժիշկ ապիկայիլ ճէյս տիանա կրյուգըր նոյնպէս լուրջ չի մօտենար զգուշացումներուն պեն կ որոշէ գողնալ հռչակագիրը որպէսզի ան չհասնի եանին հռչակագիրի ստորագրման տարելիցին նուիրուած երեկոյթի ժատեն պենին ու ռայլին կը վիճին գաղտնի գողնալու հռչակագիրը անոնք ստիպուած ապիկան տեղեակ կը պահեն ծրագիրներուն մասին թաքնուելով հդբ գործակալներուն պեն կը գնէ հօրը տունը օգտագործելով վարսայարդարիչ եւ կտրօնի նիւթ հռչակագիրի հակառակ երեսին կը գտնեն բանալի մը եւս պեն կը մտածէ որ գաղտնագիրը գուշակելու համար անհրաժեշտ է հետապնդել պենիամին ֆրանքլինի կողմէ սայլընս տու կուտ անգլ ծածկանունով տպագրուած թերթի նամակները պեն աբիգայիլը եւ ռայլին կը մեկնին ֆիլադելֆիայում գտնուող ֆրանքլինեան կրթական հաստատութիւնը ուր կը գտնուի նամակներու բուն օրինակները վերածնուած ուղերձը անոնց կ ուղղորդէ դէպի ազատութեան զանգ այսինքն դէպի անկախութեան դահլիճ ուր անոնք կը գտնեն ֆրանքլինի կողմէ ստեղծուած իւրայատուկ ակնոց դնելով ակնոցը պենը նոր գրութիւններ կը յայտնաբեր է հռչակագրի վրայ բայց անոնց կը հետեւի եանը եւ անոր մարդիկը պենի եւ անոր ընկերներու հետապնդումեն ետք յանէն կը յաջողի ստանալ փաստաթուղթը բայց ոչ ակնոցը պենին կը ձերբակալէ հդբ գործակալ փիթեր սեդասկին հարվի քեյթել ու կը համոզ է նիու յորք երթալ եանի հետ պայմանաւորել եանդիպման մասին որպէսզի վերադառձնէն հռչակագիրը պենը կը համացայնի բայց եանը կը կազմակերպ է անոր փախուստը հուդզոն գետի վրայ գտնուող աւիակրի տախտակամածին պենը ստիպուած է օգնել եանին գանձերու որոնման հարցով քանի որ կ իմանայ որ եանի մարդիկը կ առեւանգեն իր հօրը նոր յշումները անոնց կը բերեն ուոլ սթրիթի սուրբ երրորդութեան տաճարը իսկ եանքափորով դէպի ներքեւ ուր անոնք կը հայտնաբերէն ստորերկրիայ պատկերասրահ այստեղ գանձերու որոնումը կը փակուի զայրացած եանը պենէն բանալի մը եւս կը պահանչ է պենի հայրը ջոն վոյթ արագ կը յիշէ եանին ուղղորդելով սխալ ճանապարհով դէպի բոսթոնի եկեղեցի ծխամորճի օգնութեամբ անոնք կը գտնեն գաղտնի մուտք գանձերու իրական սենեակը որ լեցուներ ոսկիէ արձանիկներով եգիպտոսի հռոմի բրիտանիայի հնագոյն արտեֆակտներով նոյնիսկ ձեռագրեր ալեքսանդրիայի գրադարանին մէջ ռայլին կը գտնէ բրկարար ելքը որ կը տանի իր հետ եկեղեցի կանչելով հդբ պէնը կը յայտնաբերէ որ գործակալ սեդասկն մասոն է բայց ան չի փորձեր թաքցնել գանձերը եւ պենը կ արածղէ անոնք բաժնել աշխարհի թանգարաններէն պենը կը համոզէ սեդասկուն որ աբիգայիլը կապ չ ունի հռչակագրի առեւանգման հետ եւ կը խնդրէ որպէսզի գանձերու յայտնաբերման վաստակը պատկանի գեյթս ընտանիքին եւ ռայլի փուլին սեդասկը շնորհակալութիւն կը յայտնէ պենին բայց կ ըսէ որ հռչակագիրը գողանալու համար ինչ որ մեկը պետք է բանտ նստի պենի ցուցումով եանին ձերբակալում են բոստոնում եկեղեցի մտնելու փորձի ժամանակ ազգային եղիշէ մանուկեան քոլէճ հիմնուած ին պէյրութ լիբանան դպրոցը սկսած է գործել մարտիկեան մանկապարտէզ նախակրթարան անուան տակ ունենալով վաթսուն աշակերտներ սահակ ա խապայեան կաթողիկոսի օրով ական թուականներուն անթիլիասի կիլիկիոյ կաթողիկոսարանին կից շրջակայքի հայութեան զաւակներուն համար բացուած է փոքր դպրոց մը մեսրոպեան վարժարան անունով այդ տարիներուն վարժարանին աշակերտութեան թիւը զգալի աճ կ արձանագրէ եւ մայրավանքի շրջափակէն ներս գտնուող դպրոցին շէնքը իր դասարաններով եւ խաղավայրով անբաւարար էր սեպտեմբեր ին օրդ սեդա պոյաճեան կը նշանակուի տնօրէն իր պաշտօնավարութեան շրջանին րաֆֆի մանուկեանի նուիրատուութեամբ կարելի կը դառնայ ներկել քոլէճի ամբողջ կառոյցը կառուցել տարրալուծարանը փակ մարզասրահն ու համադրումներու եւ հոգեբանական խորհրդատուի սենեակը հիմնովին կը բարեփոխուին ուսուցչարանները կը վերանորոգուին բակն ու կառատունը ազգային թատրոն փրակայի մէջ յայտնի է որպէս չեխիոյ երգախաղի մայր թատրոն եւ ընդգրկուած է չեխիոյ պատմութեան եւ արուեստի ազգային յուշարձաններու ցանկին մէջ ազգային թատրոնի շէնքը կը համարուի չեխիոյ կարեւորագոյն ճարտարապետական յուշարձաններէն մէկը կը գտնուի վլտաուա գետի ափին փրակեան գրատի տարածքին մէջ թատրոնը կառուցուած է ններուն ճարտարապետը յոզեֆ զիտեկի նախագիծով նեոռենեսանսի ոճով ներքին զարդարումներով նկատելի է նաեւ սլաւական առասպելաբանութեան ազդեցութիւն առաստաղը ութ արուեստներու այլաբանութիւններով նկարազարդած է ֆրանտիշեկ ժենիշեկը բացումէն երկու ամիս ետք շէնքը վնասուած է հրդեհի պատճառով թատրոնի վերակառուցման աշխատանքները շարունակած է զիտեկի սանը յոզեֆ շուլցը շէնքի վերաբացումը տեղի ունեցած է ին շէնքը կառուցուած է ժողովրդական նուիրատւութիւններու շնորհիւ եւ շինարարութեան կարգախօս եղած է ազգն ինքն իրեն արտահայտությունը այս կարգախոսն այժմ գրված է թատրոնի գլխաւոր բեմահարթակի վերի բաժինը քարէ մոխրագոյն շէնքը ունի ձուաձեւ կապոյտ գմբէթ զարդարուած է մեծ թագով որ կ առանձնանայ շէնքի մոխրագոյն յատակի վրայ շէնքի ճակատը կը զարդարեն մուսաներու եւ ապոլոնի արձանները կողքային մուտքի վերը տեղադրուած են օփերայի եւ թատրոնի այլապանական արձանները կը պատարագէր լիբանանահայոց բարեջան առաջնորդ տ տաճատ արք ուրֆալեան երգչախումբի քառաձայն կատարողութեամբ վեհափառ տ տ խորէն ա կաթողիկոս եւ իր շքախումբը պետական երեսփոխաններ հայ կրթական հիմնարկութեան պատուիրակութիւն ժողովականներ ժողովրդական խանդավառ ընդունելութեամբ կ առաջնորդուին եկեղեցի պատարագիչ սրբազան հայրը կը խօսի յաւուր պատշաճի հոգեշունչ քարոզ ապա ս վերաբերումէն ետք կը կարդացուի վեհ հայրապետին սրբատառ կոնդակը ուղղուած հայ կրթ հիմնարկութեան եւ բարերարուհի տիկ սոֆիա յակոբեանին յաւարտ ս պատարագի պաշտօնական թափօրը որուն մաս կը կազմեն վեհը առաջնորդ ս հայրը հանրապետութեան նախագահի պաշտօնական ներկայացուցիչ լեռնալիբանանի նահանգապետ պրն ֆաուզի պարտաուիլ պետական երեսփոխաններ ազգ իշխանութեանց ժողովականներ քոյր համայնքներու եկեղեցական եւ աշխարհական ներկայացուցիչներ կրթական մշակներ եւ ժողովրդային բազմութիւն մը կ ուղղուի քոլէճ ճամբու ընթացքին կը զենուին ոչխարներ ոստիկան զօրաց ջոկատ մը զինուորական պատիւներ կ ընծայէ ապա հ մ ը մ ի նուագախումբը ազգ քայլերգով կը բանայ հանդիսութիւնը քոլէճի նորընտիր խնամակալութեան ատենապետ պուրճ համուտի քաղաքապետ պրն յակոբ աշճեան կը կարդայ բովանդակալից ճառ մը կրթական հաստատութեան դերին եւ առաքելութեան շուրջ եւ ջերմ շնորհակալութեան խօսք կ ուղղէ ի միջի այլոց յատկապէս բարերարուհիին եւ հայ կրթական հիմնարկութեան յանուն բարերարներուն հ կ հիմնարկութեան վարիչ քարտուղար պրն բ կռանեան փոխադարձ շնորհակալութեան խօսք կ ուղղէ եւ կը կարդայ տիկին յակոբեանի ուղարկած յաջողութեան գիրը պետական երեսփոխան պրն խաչիկ պապիկեան արաբերէն լեզուով թարգմանը կը հանդիսանայ հայ ժողովուրդի լաւագոյն զգացումներուն հանդէպ լիբանանին նախագահ շարլ հըլուին բարեխնամ կառավարութեան եւ կը գնահատէ մեծարժէք բարերարութիւնը որ իրականացած է յօգուտ լիբանանի եւ համայնքին ապա խօսք առնելով մեթնի կուսակալ ֆաուզի պարտաուիլ եւ գնահատանքը յայտնելէ ետք երկրորդական վարժարանի գեղեցիկ այս նուաճումին համար յանուն հանրապետութեան նախագահ շարլ հըլուին լիբանանի մայրիներու ա կարգի շքանշանով կը պարգեւատրէ հայ կրթական հիմնարկութեան նախագահ պրն յովսէփ փիրումեանը եւ բարերարուհի տիկին սոֆիա յակոբեանը ի բացակայութեան հուսկ վեհափառ հայրապետը իր օրհնութիւնները կը շնորհէ բարերարներուն լիբանանի հանրապետութեան կուսակալութեան եւ յաջողութիւն կը մաղթէ ք ոլէճի խնամակալութեան տնօրէնութեան եւ ուսուցչական կազմին աւանդական ժապաւէնը յանուն կրթական նախարարին կը կտրէ ֆաուզի պարտաուիլ եւ կը կատարուի պաշտօնական բացումը ազգային կեդրոնական դպրոց տարրական ապա միջնակարգ դպրոց հիմնադրուած է թուականին նոր ջուղայի չարսու թաղամասին մէջ իրանա հնդկաստանի թեմի առաջնորդ գրիգորիս արքեպիսկոպոս յովհաննիսեանի նախաձեռնութեամբ կը միաւորէ մինչ այդ նոր ջուղայի մէջ գործող երեք դպրոցներ հ աբգարեանի հիմնած հայկեան հայրենասիրականը մարիամ հայաւթիւնեանի եւ մարգար սուքիասեանի հիմնած դպրոցները թուականին ընդգրկած է նաեւ ս կատարինեան իգական դպրոցը կոչուելով նոր ջուղայի ազգային երկսեռ դպրոց սակայն ազգային կեդրոնականը հիմնականին մէջ եղած է արական տարրական դպրոց թուականին երբ ազգային դպրոցները պետականացուած են վերոյիշեալ դպրոցները սկսած են կոչուիլ շահ աբրաս մեծ անունով հետագային կրկին դարձած են ազգային թուականներուն նոր ջուղայի բոլոր ազգային դպրոցներուն մէջ աշակերտութեան թիւը հասած է ի ոաուցիչներուն թիւը ի ը հայ ը պարսիկ մինչեւ թուականը դասաւանդութիւնները եղած են հայերէն պետական ծրագիրը որդեգրուելէ ետք մայրենի լեզուի ուսուցումը սահմանափակուած է դասաւանդուած են հայերէն հայոց պատմութիւն կրօն անգլերէն ֆրանսերէն պարսկերէն հանրահաշիւ երկրաչափութիւն բնագիտութիւն քիմիագիտութիւն ընդհանուր պատմութիւն աշխարհագրութիւն երաժշտութիւն նկարչութիւն եւ այլն մինչեւ րդ դարու վերջը նոր ջուղայի ազգային դպրոցները ղեկավարած է առաջնորդը կամ հոգաբարձութիւնը հետագային ւյատուկ նշանակուած տեսուչները բոլոր դպրոցները կը ղեկավարուին շէկ տեսուչով թուականէն ետք տեսուչի պաշտօնը ստանձնած են պարսիկներ իսկ թուականէն ետք երբեմն նաեւ հայեր դպրոցը ունեցած է գրադարան երգչախումբ պարախումբ կազմակերպուած են թատերական ներկայացումներ ազգային կեդրոնական վարժարան պոլսոյ մէջ հայկական երկրորդական վարժարան իր առքելութեան ձեռնարկած սեպտեմբեր ին անհրաժեշտ էր հիմնել երկրորդական ուսման ազգային վարժարան մը որ կարողանար ընդունիլ նաեւ ձրիավարժ աշակերտներ պոլիսէն եւ գաւառէն պոլսոյ ամենահին եւ կարեւոր թաղամասերէն մին էր ղալաթիան ուր գոյութիւն ունէր ս լուսաւորիչ եկեղեցին անոր կողքին կը գտնուէր ամենափրկիչեան նախակրթարանը որ հրոյ ճարակ դարձած է ին ղալաթիոյ մեծ հրդեհի ատեն ուսուցիչ ստեփան փափազեանի ջանքերով կը վերաշինուի ամենափրկիչեան դպրոցին շէնքը յարկաբաժիններ աւելցնելով կեդրոնական ին ազգային մատենադարանին եւ ազգային ժողովին համար վարժարանը իր ուսումնական առաքելութեան կը ձեռնարկէ սեպտեմբեր ին յարութիւն պատրիարք վեհապետեանի շրջանին թաղը ուր կը գտնուի վարժարանը քիչ թիւով հայ բնակիչներ ունեցած էր եւ հեռաւոր թաղերու ուսանողներ եկած ու կեդրոնացած էին այս դարաւոր կրթական յարկին երդիքին տակ արդէն իսկ ի սկզբանէ վարժարանը սահմանուած էր կեդրոնական վարժարան մը ըլլալու ուր պիտի կարենային զանազան թաղերու նախակրթարաններէն շրջանաւարտ յաջող աշակերտներ իրենց ուսումը կատարելագործել հետագային ծառայելու համար որպէս ուսուցիչ պոլսոյ եւ գաւառներու վարժարաններուն մէջ վարժարանը միշտ յաջողագոյն լիսէներու շարքին տեղ գրաւելով հասցուցած է բազմաթիւ արժէքաւոր անհատներ որոնք թէ պոլսոյ եւ թէ արտասահմանի մէջ պատուաբեր պաշտօններու տիրանալով բարձր պահած են կեդրոնականի անունը այժմ իբրեւ երկսեռ երկրորդական վարժարան կը գործէ քառամեայ լիսէի բաժինով եկեղեցւոյ բակին մէջ կեդրոնական վարժարանի նախկին շքամուտքին թաղուած են կեդրոնական վարժարանի բարերարներ յարութիւն էֆէնտի գափամաճեան եւ մաքրուհի գափամաճեան տարբեր տարիներ կեդրոնական վարժարանին մէջ դասաւանդած են մատաթիա գարագաշեան յովսէփ շիշմանեան ծերենց բ կիւլէսէրեան յովհաննէս հինդլեան ռեթէոս պէրպէրեան մելքոն կիւրճեան եղիա տէմիրճիպաշեան յակոբ պարոնեան գ նորատունկեան ստեփան կուրտիկեան գարեգին գավաֆեան երուանդ տէր անդրէասեան հրանտ ասատուր տիրան չրաքեան լեւոն շանթ վահան թէքէեան կոստան զարեանը զապէլ ասատուր սիպիլ մատթէոս իզմիրլեան մաղաքիա օրմանեան եղիշէ դուրեան գարեգին սրուանձտնեանց գարեգին խաչատուրեան արտավազդ սիւրմէեան աստուածատուր խաչատրեանը եւ ուրիշներ դասաւանդած է նաեւ կոմիտաս գուսան երգչախումբը կազմուած է գլխաւորաբար վարժարանի սաներէն կեդրոնական վարժարանին մէջ ուսում ստացած են արշակ չօպանեան հրաչեայ աճառեան արշակ ալպոյաճեան յակոբ սիրունի արմէն արմէնեան միսաք մեծարենց վահան թէքէեան յակոբ մնձուրի ռաֆայէլ շիշմանեան երուխան օննիկ չիֆթէ սարաֆ հայկ պէրպէրեան պ գէորգեան ս մանուկեան է մանուէլեան գ ալեքսանեան եւ ուրիշներ կեդրոնականի նշանաւոր դէմքեր ազգային հնագիտական թանգարան փորթ հնագիտական թանգարան փորթուկալի մայրաքաղաք լիզպոնի մէջ այն հնագիտութեան նուիրուած փորթուկալի կարեւորագոյն թանգարաններէն է եւ հնագիտական ուսումնասիրութեան ամենակարեւոր կեդրոնը թանգարանը ունի բազմաբովանդակ ցուցանմոյշներու հաւաքածոներ ամբողջ աշխարհէն ին թանգարանը ունեցած է այցելու հիմնադրուած է ին ականաւոր հնագէտ խոսէ լեիտէ տէ վասկոնսելոսի կողմէ եւ էն ի վեր կը գտնուի պելեմ շրջանի ժերոնիմուշ վանական համալիրին արեւմտեան թեւի տարածքին թանգարանին շէնքը եղած է վանականներու հանրակացարանը րդ դարու երկրորդ կիսուն այն վերափոխուած է մանուէլինօ ոճով թանգարանի մուտքին մօտ տեղադրուած են լուզիտանացի զինուորներու երկու կրանիթէ արձաններ որոնք կը թուագրուին ա դարուն եւ բերուած են հիւսիսային փորթուկալէն մշտական ցուցադրութիւնը բաժնուած է եգիպտական հնութիւններու եւ փորթուկալական հնագիտական գանձերու հաւաքածոյի որ հիմնականին բաղկացած է պրոնզէ եւ երկաթէ դարաշրջաններու մետաղական աշխատանքներէն թանգարանը ունի նաեւ հռոմէական խճանկարներու փորթուկալական ամենակարեւոր հաւաքածոն բերուած գլխաւորաբար հարաւային փորթուկալէն բացի մշտական հաւաքածոյէն թանգարանը յաճախ կը կազմակերպէ ժամանակաւոր ցուցահանդէսներ որոնք կ ընդգրկեն տարբեր նիւթեր ազգային յուշարձան երկրորդ համաշխարհային պատերազմին նուիրուած յուշարձան ամսթերտամի դամ հրապարակին վրայ տեղադրուած է թուականի մայիս ին ամէն տարի մայիս ին յուշարձանի մօտ տեղի կ ունենայ երկրորդ համաշխարհային պատերազմի նահատակներուն յիշատակին արարողութիւն յուշարձանի կենտրոնական տարրը մետր բարձրութեամբ սպիտակ տրաւերտինէ կոնաձեւ սիւնն է սիւնին առջեւի մասը խորաքանդակը կը կոչուի խաղաղութիւն եւ կազմուած է շղթայուած տղամարդկանց ֆիգուրներէ որոնք կը ներկայացնէն պատերազմական տարիներու տառապանքները այս ֆիգուրներուն երկու կողմերը տղամարդկանց քանդակներ կան որոնք կը ներկայացնէն հոլանտական վերածնունդը ձախ կողմի ֆիգուրը մտաւորականութեան ներկայացուցիչն է աջ կողմինն ալ աշխատաւոր դասը անոնց ոտքերուն մօտ լացող շուները կը խորհրդանշէն տառապանք եւ հաւատարմութիւն կենտրոնական խորաքանդակին վերի երեխան ձեռքին կնոջ քանդակ է որուն շուրջ կայ աղաւնիներ որոնք կը խորհրդանշէն յաղթանակ խաղաղութիւն եւ նոր կեանք սիւնին ետեուի դէպի երկինք յառած աղաւնիները կը խորհրդանշէն ազատութիւն յուշարձանը տեղադրուած է համակենտրոն օղակներու վրայ որոնք անոր շուրջն աստիճաններ ստեղծած են պատուանդաններու վրայ երկու կողմերէմ կանգնած են առիւծներ որոնք կը խորհրդանշեն նիդերլանդներու թագաւորութիւնը կիսաշրջանաձեւ պատը կը պարփակէ յուշարձանի հետեւամասը որուն վրայ կան հողով լցուած սափորներ բերուած հոլանդական մարզերից նիդերլանդներն ունեցած են մարզ մինչեւ թուականին ֆլեւոլենդը դարձաւ րդ մարզը երեք տարի յետոյ աւելացուեց րդ սափորը լցուած հոլանդական արեւելա հնդկական հողով ներկայիս ինդոնեզիայ սիւնի վրայ կայ լատինատառ մակագրութիւն այստեղ ուր հայրենիքի սիրտն է թող վեր յառնի այս յուշարձանը դէպի աստուած եւ աստղեր սիւնի ետեւի պատին վրայ կայ հոլանդերէն արձանագրութիւն տեքստ բանաստեղծ ադրիաան ռոլանդ հոլսվին կողմէ պատի ետեւի մասը մակագրուած է հոլանդացի գրող անտուան դոնկերի բանաստեղծութիւններէն մէկը մեքսիքայի ազգային պալատ դաշնային գործադիր մարմինի նստավայրը մեքսիքայի մէջ է կը գտնուի մեքսիքա քաղաքի գլխաւոր հրապարակին վրայ սահմանադրութեան հրապարակին վրայ սոկալօ այս վայրը մեքսիքայի մէջ բնակող զորաւոր դէմքերուն համար պալատ եղած է եւ պահպանած է մոնգթեզումա ին պատկանող շէնքի կառոյցի շինանիւթերը ազգային պալատը կառավարական շէնք է տարածութիւնը սոկալոյի արեւելեան բաժինէն մեթր է այս շէնքին մէջ նաեւ կը գտնուին մեքսիքայի դաշնային գանձարանը եւ ազգային արխիւը շէնքի ճակատային հատուածը հիւսիսէն եւ հարաւէն եզրապատուած է երկու աշտարակներով ունի երեք հիմնական դռներ որոնցմէ իւրաքանչիւրը շենքի տարբեր մասերը կը տանի հարաւային դուռը դէպի կը տանի եւ նախագահական գրասենեակներ հանրային մուտքը արգիլուած է հիւսիսային դուռը յայտնի է որպէս մարիանոյի դուռ անուանուած է ի պատիւ մեքսիքացի ռազմական եւ քաղաքական գործիչ մարիանօ արիստայի որ այս մէկը կառուցած է ին այս դռան կից կը գտնուի հին դատական բանտը դատական եւ խոշտանգումներու սենեակներով ներկայիս սենեակին մէկ կ աշխատի նիւթականի նախարարը այստեղ կը գտնուի գանձապետարանը որ նախագծած է ճարտարապետ մանուէլ օրտիս մոնաստերիոն եւ վիսենտէ մենդիոլան երկաթէ եւ պրոնզէ դռան հեղինակը աւգուստո պետրիչիոլին է դէպի սոկալօ հրապարակ նայող կեդրոնական դռան վերը կը գտնուի հիմնական պատշգամը ուրկէ սեպտեմպեր ին մինչեւ ժամը մեքսիքայի նախագահը տոլորէսի կանչը արարողակարգը կը կատարէ ի յիշատակ մեքսիքայի անկախութեան պատերազմին արարողակարգի մաս կը կազմէ պատշգամի վերը կախուած զանգերու ղողանջը այս զանգը այն է որ միգէլ իդալկօ ի կոստիլեան հնչեցուցած է սպանիոյ դէմ ապստամբութեան կոչը սկիզբը այդ զանգը կուանաճուաթօյի տոլորէս իտալկօ եկեղեցւոյ մէջ գտնուած է որմէ ետք պալատ տեղափոխուած է ուր որ կը գտնուի զանգը մեքսիքայի զինանշանը պատկերուած է որուն իւրաքանչիւր կողմին վրայ ացտեկական արծիւ ասպետն է իր սպանական կրկնորդի հետ այս մէկը մանուէլ սենտուրիոն հեղինակած է եւ մեքսիքաքան եւ սպանական մշակոյթներու համադրութիւնը կը խորհրդանշէ կեդրոնական դուռը դէպի հիմնական ներքին բակ կը տանի շրջապատված պարոք ոճի կամարներով այստեղ ձեւափոխուած է ճաղաշարքը պահպանուած են տիէկօ ռիւերայի ստեղծած որմնանկարները որոնք հիմնական աստիճանավանդակը եւ երկրորդ յարկի պատերը կը զարդարեն աստիճանավանդակի մօտ պատկերուած է ական թուականներու մեքսիքայի պատմութիւններէն որմնանկարներ որոնք մ տարածք կը գրաւեն որմնանկարները ստեղծուած են եւ ններուն եւ բոլորը մէկը մեքսիքական ժողովուրդի դիւցազներգութիւնը կը կոչուին աշխատանքներէն իւրաքանչիւրը առանձին գործ է աջ կողմի պատի որմնանկարները նախաիսպանական մեքսիքան կ արտացոլեն ուղղափառ կետզալկոատլ աստծոյ վրայ կը կեդրոնանայ որ որմնանկարին մէջ որպէս աստղ պատկերուած է աստուած անմարդկային էակ սողուններէն ստեղծուելով ան տիեզերքին մէջ կը նաւարկէ որպէս գիշերով արեւին ուղեկցող աստղ մարդկային կերպար ստանալով ան հանդէս կու գայ որպէս ացդեկներու թագաւոր վերջը երբ ան իր արիւնը կը թափէ հանուն ժողովուրդի երկինք կը վերադառնայ իր երկրային պտոյտը կատարելով երկինք վերադառնալով կետզալկոատլն առաւօտեան աստղի տեսք կը ստանայ անոր պտոյտը կեանքի շարունակական պտոյտն է ռիւերայի ստեղծած մեքսիկական ինքնութիւնը կ օգնէ շարունակելու ի մեքսիքական յեղափոխութեան ժամանակ սկսած բարեփոխումները նախքան հնդկական անհատականութիւն չէր խրախուսուէր ինչպէս նաեւ ացդեկական ծագումի ցանկացած ակնարկ որմնանկարի նպատակը վանած է թերարժէքութեան ցանկացած գաղափար հայոց ազգային սահմանադրութիւն կամ հայ ժողովուրդի կարգաւորումը ին օսմանեան կայսրութիւնը հաւանութիւն տուած է օրէնսգիրքի կանոնակարգ ին որ բաղկացած էր յօդուածներէ մշակուած էր հայաստանի մտաւորականներու կողմէ բժիշկ նահապետ ռուսինեան բժիշկ սերուիչէն նիկողոս պալեան գրիգոր օտեան եւ գրիգոր մարկոսեան վերջիններս կը սահմանէին պատրիարքին լիազօրութիւնները եւ նորաստեղծ հայոց ազգային ժողով ը այս օրէնսգիրքը տակաւին աշխոյժ է սփիւռքի հայկական եկեղեցիներուն մէջ արեւմտահայ մտաւորականներու ջանքերով ին կը սկսի պատրաստութիւնը հայոց ազգային սահմանադրութեան հայ համայնքին ղեկավարները զայն կը հաստատեն ին եւ օսմանեան կառավարութեան վաւերացումէն ետք ին գործադրութեան կը դրուի սահմանադրութեան մէջ նախատեսուած օրէնքները որոնք օրուան ամէնէն յառաջատար գաղափարներուն վրայ հիմնուած էին կը կարգաւորէին հայ եկեղեցւոյ եւ հայ ժողովուրդին ներքին կեանքը սահմանադրութիւնը հայոց զարթօնքին կարեւոր մէկ արտայայտութիւնն էր անիկա կ ապահովէր եւ կ ամրապնդէր հայ եկեղեցւոյ ժողովրդավար հիմքերը եւ աշխարհականներու դերը եկեղեցւոյ եւ ժողովուրդին վարչական գործերուն մէջ հաթթի հումայունի կազմակերպութեան նպատակն էր հաւասարութիւն բերել ազգերու միջեւ նաեւ դժգոհութիւն կը յայտնէր հայոց պատրիարքարանին մէջ հաթթի հումայունէն առաջ հայկական պատրիարքարանը ոչ միայն հոգեւոր համայնքի առաջնորդն էր այլ նաեւ անոր աշխարհիկ առաջնորդը պատրիարքը կրնայ եպիսկոպոսները եւ անոնց իրաւասութիւնները երկարաձգել շրջաններու յեղափոխականները կը ցանկային վերացնել ընկճուածութիւնը ստեղծելով նոր ազգային կանոնակարգ մը օրէնսգիրքին կանոնակարգը զօրակոչուած էր հայ մտաւորականներուն կողմէ բժիշկ նահապետ ռուսինեան բժիշկ սերուիչէն նիկողոս պալեան գրիգոր օտեան եւ գրիգոր մարկոսեան անոնք կը ձգտէին սահմանել պատրիարքին լիազօրութիւնները վերջապէս խորհուրդը մայիս ին կ ընդունի կարգաւորման նախագիծը եւ զայն կը ներկայացնէ օսմանեան կայսրութեան գերագոյն դատարանին պապը ալի եւ գերագոյն դատարանը հրովարտակով մը կը վաւերացնէ ու կարգ մը փոփոխութիւններ կը կատարէ մարտ ին անիկա կ ըլլայ արդիւնաւէտ հայոց պատրիատքը կը սկսի կիսել իր լիազօրութիւնները հայկական սահմանադրութեան հետ եւ ազգային սահմանադրութիւնը կը սահմանէ զայն անիկա կը սահմանէ հայերուն վիճակը պետութեան մէջ ինչպէս նաեւ ունէր կանոնակարգեր որոնք կը սահմանէին պատրիարքին հեղինակութիւնը հայոց ազգային սահմանադրութիւնը յառաջադէմ հայերու կողմէ կը դիտուէր որպէս կարեւոր իրադարձութիւն անիկա կը փորձէր սահմանել հայ ժողովուրդը որպէս ժամանակակից ազգ այն բարեփոխումները որոնք կը կատարուին կը հասցնեն այն արդիւնքին որ անհատ եւ խմբովի հայեր ցոյցեր կատարեն ընդդէմ քիւրտերու կատարած անարդարութիւններուն սկիզբը յարաբերութիւնները լաւ կ ընթանան մինչեւ ականներ երբ օսման թուրքերը կը ճզմեն քրտական դիմադրութիւնը եւ ընդհանրապէս կարիքը չեն ունենար հայերու օգնութեան եւ կայսրութիւնը կը դառնայ աւելի պատասխանատու հայկական պահանջատիրութեան առումով ազգ սահակեան վարժարան երկսեռ վարժարան հիմնուած ին նորակառոյց դպրոցի սենեակներէն մէկը կը վերածուի մատրան ս գր լուսաւորիչ անուամբ գաղթակայանի եւ քարէն եփփէի հաստատութեան հոգեւոր պէտքերը հոգալու համար օրէ օր ամսէ ամիս այս կեդրոններուն շուրջ որ ամբողջապէս ամայութիւն էր թաղամասեր կը կուտակուին ու փողոցներ կերպարանք կը ստանան ին արդէն կերպարանք եւ անուն ստացած նոր գիւղին մէջ սահակեան վարժանրանի եւ ազգ գաղթակայանի միջեւ գտնուող տարածութեան մէջ հիմնարկէքը կատարուած ս գր լուսաւորիչ եկեղեցին սկզբնական տարիներուն սահկեան վարժարանը նոր գիւղի ինչպէս նաեւ նորահաստատ հայկական մօտիկ թաղամասերու հայկական միակ վարժարանն էր աւելի ուշ երբ այս թաղերու բնակչութիւնը կը բազմապատկուի կը բացուին նաեւ այլ վարժարաններ ըստ ի տուեալներուն ազգ սահակեան վարժարանը ունէր երկսեռ աշակերտութիւն հայ պաշտօնեաներ կը վարեն կրթական գործը մանկապարտէզին յատկացուած առաջին շէնքի դասարանները անբաւարար ըլլալով ական եւ ական թուականներուն կը կառուցուին նոր դասարաններ սակայն միշտ ալ առկայ կը մնայ շէնքը հիմնովին փոխելու խնդիրը գործնական քայլերու կը դիմուի ականներու սկզբնաւորութեան յարմարագոյնը կը համարուի շէնքը կառուցել ոչ թէ նոյն տեղը այլ նախակրթարանի շէնքին կից հիմնարկէքը կը կատարէ բերիոյ թեմի առաջնորդ տ սուրէն արք գաթարոյեան մայիս ին ս գ լուսաւորիչ եկեղեցւոյ մէջ կատարուած պատարագէն ետք գալուստ կիւլպէնկեան հիմնարկութեան շնորհիւ մանկապարտէզի եւ նախակրթապանի բոլոր դասարանները կ օժտուին նոր մանկական աթոռ սեղաններով ու գրասեղաններով դարձեալ գալուտ կիւլպէնկեան հիմնարկութեան շնորհիւ նախակրթարանը կօժտուի համակարգիչներու յատուկ սենեակով հալէպահայ գաղութի ամէնէն բազմամարդ վայրին մէջ գործող ազգ սահակեան վարժարանը աւելի քան ութը տամնամեակ անխաբան գործած է հայապահպանման ու հայացման սրբազան գործը առաջ կը տանելու վճռակամութեամբ եւ տարուէ տարի ընթացած է աւելի հաստատ հաւատքով ու աւելի ուժեղ եղած է միշտ հալէպի մեծագոյն հայ նախակրթարաններէն մէկը սուրիական պատերազմի տարիներուն վարժարանի շէնքը գտնուելով պատերազմական թէժ գործողութեանց տարածքի մէջ տարեշրջանէն տեղափոխուած է եւ դասաւանդութիւնը իրականացուած է ազգ կիւլպէնկեան վարժարանի շէնքին մէջ տարեշրջանին ազգ զաւարեան ապա տարեշրջանին ազգ հայկազեան եւ կիւլպէնկեան վարժարաններուն հետ միացուած շարունակած է գործել ազգ միացեալ նախակրթարան անունով սկիզբը եղած է եռօրեայ թերթ թուականէն երկօրեայ իսկ մարտ թուականէն մինչեւ օրս օրաթերթ հիմնադիր եւ սեփականատէր տնօրէն հայկ պալեան երբ հայկ պալ եան կը նա խա ձեռ նէ ազ դակ ի հրա տա րա կու թեան գոր ծին իր թի կուն քին կ ու նե նայ քա ջա լե րանքն ու գործ նա կան աջակ ցու թիւնը հյդ ի լի բա նա նի կեդ րո նա կան կո մի տէ ին հայկ պալ եան կը գնէ նոր փիւ նիկ ին տպագ րա կան գոր ծիք նե րը եւ տա ռե րը որոնք հե տա գա յին տա րի ներ շա րու նակ կը ծա ռա յեն ազ դակ ին հոն թեր թի հրա տա րա կու թիւնը կը կա տար ուի վուա րան տպագ րա կան սար քի մը ճամ բով այս մե քե նան ինք նաշ խատ չէր այլ կը բա նէր ձեռ քով եւ իւ րա քան չիւր էջ առան ձինն կը տպուէր էջը եր կու հանգր ուա նով լոյս կը տես նէր նախ պէտք էր տպել թեր թին մէկ երե սը յե տոյ երկ րոր դը տպագ րո ղը պէտք էր ձեռ քով կե րակ րէր թուղ թը թեր թը պաշ տօն եա նե րուն կող մէ կը ծալ ուէր նոր տարուան ինչպէս նաեւ ազգային ու կուսակցական նշանակալից յոբելեաններու առթիւ կը հրատարակէ բացառիկ թիւեր ունեցած է հարդգող գրական խմբագիր անդրանիկ ծառուկեան ազդակ շաբաթօրեակ թուականներ խմբագիրներ կարօ սասունի արամ սահակեան տիգրան ոսկունի ազդակ մարզական թուականներ խմբագիր տիգրան ոսկունի յաւելուածները ան կ արձագանգէ նախորդ օրուան մինչեւ ուշ ժամերը աշխարհի տարածքին լիբանանի եւ հայաստանի մէջ տեղի ունեցած իրադարձութիւններուն եւ զարգացումներուն ու զանոնք ընթերցողներուն կը հրամցնէ հիմնական լուրերը տեղադրելով իր առաջին էջին վրայ համապատասխան խօսուն ու կենդանի նկարներով օրուան գլխաւոր դէպքը բնականաբար կը խլէ օրաթերթին հիմնական դիրքը եւ անոր նկարին չափը շատ աւելի մեծ կ ըլլայ միւս նկարներէն երկրորդ էջին մէջ կը պարզուի լիբանանեան կեանքը իր քաղաքական տնտեսական ընկերային ապահովական զուտ լրատուութեամբ հոն տեղ կը գտնեն նաեւ վերլուծական ոչ շատ երկար յօդուածներ ակնարկներ նշմարներ կամ կարծիքներ երրորդ էջը յատկացուած է նախորդ օրն իսկ լիբանանահայ կեանքին մէջ կայացած ձեռնարկներուն եւ նորութիւններուն նոյն էջին մէջ յատուկ սիւնակով օրաթերթը տեղ կու տայ նախորդ օրուան լիբանանեան օրաթերթերուն մէջ հրատարակուած ուշագրաւ խորագիրներուն լուրերուն եւ ակնարկութիւններուն չորրորդ ու հինգերորդ էջերը յատուկ են իրենց հայրենի բոյրով հայաստանի զանազան բնագաւառներուն մէջ եղած զարգացումներն ու նորութիւնները կ երեւին այդ էջերուն մէջ հոն կը տեղադրուին նաեւ հայկական կեանքին վերաբերող յօդուածներ սփիւռքահայ կեանքին մասին տեղեկութիւններ հարցազրոյցներ վերլուծական երկար յօդուածներ գրախօսականներ թղթակցութիւններ եւ այլն երկու շաբաթը անգամ մը չորեքշաբթի օրերը չորրորդ էջը կը յատկացուի միջազգային կամ հայ քաղաքական մշակութային դէմքերու ինչպէս նաեւ հայ դատի հետ առնչուած անձնաւորութիւններու հետ ազդակ ի թղթակիցին ունեցած հարցազրոյցին երկուշաբթի օրերը էջ ին մէջ կ երեւին լիբանանեան կեանքին վերաբերող յատկապէս լիբանանեան քաղաքական իրադարձութիւններուն առնչութեամբ երկիրը յուզող քաղաքական տագնապներ եւ թղթածրարներ երեքշաբթի եւ ուրբաթ օրերը էջ ը կը յատկացուի հայ դատին վերաբերող լուրերուն հինգշաբթի օրերը գաղութային կեանքին իսկ շաբաթ օրերը էջը կը նուիրուի հայ գրականութեան երեքշաբթի օրերը էջ ը յատկացուած է միջազգային քաղաքական կեանքին չորեքշաբթի թուր քիոյ եւ ազրպէյճանի մէջ պատահած նորութիւններուն հինգշաբթի լիբանանեան ընկերային կեանքին եւ հոգերուն ինչպէս նաեւ սննդագիտութեան ուրբաթ րդ արուեստին ու շարժապատկերի աշխարհին իսկ շաբաթ արուեստի ու մշակոյթի երկուշաբթի եւ ուրբաթ օրերը թերթին րդ էջին մէջ տեղ կը գտնեն աշխարհի մշակութային ու ընկերային կեանքին վերաբերող երկար որոշ չափով վերլուծական յօդուածներ եւ թարգմանութիւններ օտարներուն կարծիքը տուեալ երեւոյթներուն շուրջ եւ այլն երեքշաբթի օրերը գիտական լուրերն ու նորութիւնները լոյս կը տեսնեն այս էջով չորեքշաբթի հայկական գաղութները կը տողանցեն հետեւողական կերպով իրենց պատմականով հինով ու նորով հինգշաբթի օրերը էջը կը յատկացուի կիներուն անոնց հետաքրքրութիւններուն եւ աշխարհին շաբաթ օրերը մանուկները իրենց բաժինը կը ստանան եւ այս էջը ամբողջութեամբ կը լեցուի մանկապատանեկան լուրերով ձեռային աշխատանքներով խաղերով հանելուկներով գիտելիքներով եւ այլն վերջին էջը աշխարհին քաղաքական զարգացումները կը փոխանցէ ընթերցողին նախորդ գիշերը տեղի ունեցած իրադարձութիւնները հասցնելով անոր տունն ու գործատեղին շահան գանտահարեան այս առիթով յայտնեց որ ազդակ ի մատենագիտութիւն կազմելը միշտ ալ եղած է թերթին ծրագիրներուն կարգին սակայն ցաւ ի սիրտ այսօր սփիւռքի մէջ չկան մատենագիրներ որոնք կրնան տանիլ այս աշխատանքը եւ արտաշէս տէր խաչատուրեանին գործը իր լրումին հասցնել ըստ անոր ազգային գրադարանի նախաձեռնած գիտաժողովը առիթ դարձաւ նման պայմանաւորուածութիւն ձեռք բերելու եւ արտաշէս տէր խաչատուրեանի ընտանիքին հետ խորհրդակցելով անոնք որոշեցին այս նուիրատուութիւնը կատարել ամեայ ելեկտրոնային արխիւը պիտի յատկացուի հայաստանի ազգային գրադարանին ակնկալելով որ մատենագիտութիւն կազմելու բարդ երկարամեայ աշխատանքը փայլուն կերպով կատարուի գանտահարեան ուրախութիւն յայտնեց որ գիտաժողովին ընթացքին կատարուած քննարկումները գործնական արդիւնք տուին եւ անկէ պիտի շահի հայաստանի եւ սփիւռքի մամուլը տարօն տէր խաչատուրեան յայտնեց որ հայրը արտաշէս տէր խաչատուրեան սկսած էր կազմել ազդակ ի մատենագիտութիւնը բայց եւ այնպէս կանուխ հեռանալով կեանքէն չէ հասած ի կատար ածել երազը այսօր մենք ուրախ ենք որ ազդակ ի խմբագրակազմի հետ համաձայնութեան գոյացնելով կրցանք օրաթերթի թուայնացուած խտասկաւառակները նուիրել ազգային գրադարանին եւ վստահ ենք որ այստեղ ամենայն պատասխանատուութեամբ եւ սիրով պիտի կատարեն մատենագիտութիւնը կազմելու դժուար աշխատանքը քանի մը տարի ետք մենք պիտի ունենանք ազդակ ի լիարժէք մատենագիտութիւնը որ մեծ լուսամուտ պիտի բանայ սփիւռքի մամուլին հետ շեշտեց ան ազդարար հնդկաստանի մատրաս քաղաքին մէջ տպագրուող հայկական պատմա մշակութային գրական հասարակական հանդէս պարբերական մամուլ հայկական առաջին եւ հնդկաստանի առաջին տպագիր գրաբար պարբերականը հիմնադրուած է հոկտեմբեր ին մատրաս հնդկաստան ազդարար ամսագիրի հիմնադիրն էր շիրազցի յարութիւն շմաւոնեանը այն գործած է մինչեւ թուականի մարտ ամիսը այդ ընթացքին հրատարակած է թիւ տետրակ իւրաքանչիւրը մօտ էջ էջ ընդհանուր ծաւալով հրատարակութիւնը վերսկսած է ին կալկաթա այն լոյս տեսած է ամերիկահայ աստղագէտ նորա անդրէասեանի մեկենասութեամբ վերահրատարակուող ազդարար ի խմբագիրը մարտիկ սարգսեանն է ազդարարը հայ իրականութեան մէջ առաջին պարբերականը լոյս տեսած է հնդկաստանի մատրաս քաղաքի մէջ թուականին հոկտեմբեր ին խմբագիրն եղած է քահանայ յարութիւն շմաւոնեանը հրատարակուած է մինչեւ թուականը թիւ դադրած է նիւթական դժուարութիւններու պատճառով տպագրած է գրաբարով մասամբ հնդկահայ եւ նոր ջուղայի բարբառներով ազդարարը գիտաճանաչողական պատմագիտական գրական հասարակական հանդէս էր եւ արտացոլած է հնդկահայ կեանքը անդրադարձած հայ ժողովուրդի լուսաւորութեան ազգային ինքնագիտակցութեան ազատագրութեան խնդիրներուն տպագրած է նաեւ բարոյա խրատական բովանդակութեամբ բանաստեղծութիւններ առակներ զրոյցներ պատմուածքներ դաստիարակչական յօդուածներ տեղեկութիւն տուած է հարաւային կովկասի մէջ տեղի ունեցող իրադարձութիւններու մասին ամսագիրը գաղութի հայերուն հորդորած է վերադառնալ հայրենիք ազդարարի առանձին համարներ տպագրուած են պատկերազարդ կարմրագոյն տառերով շմաւոնեան թղթակցութիւններ կը ստանար մատրասէն կալկաթայէն պասրայէն չինաստանէն ֆիլիփփինցիներէն նաեւ նիւթեր կը տպագրէր երեւանէն եւ շուշիէն ազդարարի հրապարակախօսներէն աչքի կ իյնար սեթ մամեանը ազդարարի գրական բաժնին մէջ տպագրուած է յակոբ սիմէոնեան այուպեանցի հայտար խանի պատմութիւնը շմաւոնեան թարգմաած է էտիսընի միրզայի տեսիլքը եւ շատ մը ուրիշ պատմութիւններ տպագրած է նաեւ խաչատուր կեսարացիի պատմութիւն պարսիցը ազնաւուր կեդրոնին մէջ կը կազմակերպուին կրթական եւ մշակութային միջոցառումներ համերգներ ցուցահանդէսներ համագումարներ ազնաւուր կեդրոնին մէջ կը նախատեսուի ին ստեղծել թանգարան որուն սրահներուն մէջ պիտի ներկայացուին շարլ ազնաւուրի կեանքի ամենաէական հանգրուանները ընտանիքի պատմութենէն մինչեւ համաշխարհային ճանաչում բաժինները պիտի ներկայացուին ի միջոցով ազնաւուրի ձայնի ուղեկցութեամբ ինչպէս նաեւ պիտի տրամադրուին առիթներ նոր երգեր ստեղծելու եւ մշակելու համար ազնաւուր կեդրոնին մէջ կը գործէ նաեւ կրթական եւ մշակութային կեդրոն մը որ կը կեդրոնանայ երեք ոլորտներու ֆիլմարուեստի երաժշտութեան եւ ֆրանսերէնի վրայ ազնաւուր կեդրոնին մէջ պիտի կազմակերպուի ֆրանսերէնի ուսուցում ուր դասաւանդման դասական եղանակին զուգահեռ պիտի կիրառուի նաեւ ֆրանսերէնի իւրացման նոր ձեւ ազնաւուրի երգերուն բնագիրներուն եւ երաժշտութեան օգնութեամբ ֆրանսական ինստիտուտի հետ համագործակցութեան շնորհիւ պիտի ստեղծուի ժամանակակից հարուստ մետիադարան շարլ ազնաւուր իսկական անունը շահնուր վաղինակ ազնաւուրեան ֆրանսահայ նշանաւոր երգիչ երգահան դերասան եւ հասարակական գործիչ թուականի մայիսին զուիցերիոյ հայաստանի դեսպանն ընտրուած է եւ ժընեւի մակ ի գրասենեակի եւ այլ միջազգային կազմակերպութիւններու հայաստանի մնայուն ներկայացուցիչը մահացած է հոկտեմբեր ին շառլ ազնաւուր ծնած է մայիս ին սէն ճէրմըն տէ բրէ փարիզ հայ գաղթականներ միշա եւ քնար ազնաւուրեաններու ընտանիքին մէջ ծննդեան անունը շահնուր վաղինակ ազնաւուրեան ազնաւուրի հայրը ծնած է ախալցխա արմատներով էրզրումէն էր իսկ մայրը քնար պաղտասարեան իզմիրէն էր հայոց ցեղասպանութեան ականատես փրկուածներէն շարլի հայրը երիտասարդ տարիներուն ապրած էր թիֆլիս ուր աշխատանքի համար տեղափոխած էր ընտանիքը շարլի մեծ հայրը թիֆիլիսի գլխաւոր կառավարիչի անձնական խոհարարն էր հետագային ֆրանսա տեղափոխուելէ ետք միշա ազնաւուրեան կ երգէ ճաշարաններու մէջ մինչ կը հիմնէր իր սեփական կովկասեան ճաշարանը զայն կոչելով կովկաս միսաք մանուշեանը ֆրանսական դիմադրութեան շարժման առաջնորդը որ մահապատիժի կ ենթարկուի ֆաշիստներու կողմէ ին ազնաւուրեաններու տան մշտական հիւրն էր եւ ազնաւուրեանները կ աջակցէին անոր եւ կնոջը մելինէին երբ անոնք պահուըտած էին միշան շարլը կը ծանօթացնէ թատրոնի աշխարհին վաղ տարիքէն շառլ դպրոցը կը ձգէ տարեկանին արդէն տարուած ըլլալով արուեստագէտի կեանքով ան կը սկսի հանդէս գալ այդ ժամանակէն եւ շուտով կը ստանայ ազնաւուր բեմական անունը ականներուն փիէռ ռոշի հետ հանդէս կու գայ գարեջրատան մէջ առաջին երգը ես հարբած եմ ժորժ ուլմիէրի կատարմամբ արժանացած է տարուան ձայնապնակ մրցանակին շարլի հռչակաւոր կը դառնայ ին երբ էտիթ փիաֆը լսելով անոր երգեցողութիւնը կ որոշէ զինք իրեն հետ տանիլ ֆրանսա եւ ամն շրջագայութիւններու համաշխարհային հռչակ կը շահի ին փարիզի օլիմպիա դահլիճի մէջ յաջող ելոյթէ մը ետք ֆրանսա ազնաւուրացուած է գրած է ֆրանսական մամուլը շուրջ հազար երգի հեղինակ է մաս մը երգահան ժորժ կառվարենցի հեղինակութեամբ այդ թուականին բազմաթիւ միջազգային երաժշտութիւններու մաման պոհէմը դեռ երէկ երիտասարդութիւն պէտք է գիտնալ նա երկու կիթառ ինչպէս ասում են յաւերժական սէր ավէ մարիա եւ այլն անոնց կատարողներէն են էտիթ փիաֆը լայզա մինէլլին մստիսլավ ռոստրոպովիչը պլասիտօ տօմինկօն խուլիօ իկլեսիասը շէրը ճօ տասէնը ռէյ չարլզը եւ այլք ցայսօր վաճառուած է ազնաւուրի շուրջ հարիւր միլիոն ձայնապնակ ամերիկեան թայմս հանդէսի հարցման համաձայն ազնաւուրը ճանչցուած է դարու արուեստագէտ հազար ձայնով արժանացած է հայաստանի եւ ֆրանսայի բարձրագոյն պետական պարգեւներու պատուոյ սեզարի նկարահանուած է հետեւեալ ֆիլմերը գլուխը պատին կրակեցէք դաշնակահարի վրայ սատանան եւ տասը պատուիրանները արարատ եւ այլն ազնաւուրը կը հպարտայ իր հայկական ծագումով մշտապէս սատար կանգնած է հայաստանին հայկական թեմաներով են անոր քեզի համար հայաստան նրանք ընկան ցեղասպանութեան վաթսունամեակին ինքնակենսագրութիւն քնքուշ հայաստան երգերը դստեր սեդա ազնաւուրի հետ հայերէն կատարած է սայեաթ նովայի աշխարհումս երգը ի սպիտակեան աւերիչ երկրաշարժէն անմիջապէս ետք հիմնադրած է ազնաւուրը հայաստանին բարեգործական հիմնադրամը հայաստանի մշտական դեսպանն է եունեսքօ ի մէջ եւ թթ համերգներ տուած է հայաստանի մէջ գիւմրիի մէջ կանգնեցուած է ազնաւուրի արձանը անոր անունով կոչուած էերեւանի հրապարակներէն մէկը ուիլիըմ սարոյեանը առիթով մը ըսած է երբ ձայնասփիւռի կոճակը կը սեղմեմ եւ հեռու հեռուներէն կը լսեմ ազնաւուրի երգերը միտքէս կ ըսեմ ապրի ս եղբայր դուն ալ յաղթեցիր դուն մեծ ու տոկուն հայ մըն ես շառլ ազնաւուրը միջազգային ասպարէզին մէջ մլն ձայնասկաւառակ վաճառած է տարուան ընթացքին ան երգ ձայնագրած է որոնցմէ ի հեղինակը ինքն է շանսոնյէն ունի ալպոմ բազմաթիվ լեզուներով ֆրանսերէն հայերէն անգլերէն ռուսերէն գերմաներէն իտալերէն եւ սպաներէն ազնաւուրը ամուսնացած է երեք անգամ առաջին անգամ տասնեօթամեայ միշէլին ռիւգելի հետ մարտ ին երկրորդ անգամ էվլին պլէսիսի հետ հոկտեմբեր ին եւ երրորդ անգամ շուէտուհի ուլլա տորսէլի հետ յունուար ին այս ամուսնութիւններու արդիւնքով ունեցած է զաւակ սեդան շարլը փաթրիքը քաթիան միշան եւ նիքոլան ին ան գրող ռեժիսոր մայքըլ ֆինի կալանին կ առաջարկէ անդրադառնալ իր կեանքին հեռուստատեսային շարքին որու նկարահանումները տեղի կ ունենան հարաւային ֆրանսայի պորտ գրիմօ վայրի մէջ գտնուող ազնաւուրի տան մէջ նախ քան մահանալը ան կը բնակէր ս սիւլպիսի մէջ վօ շուէտ անոր երաժշտականութիւնը եւ փառքը արտերկրի մէջ առկայ եղած են փոփ մշակոյթի շատ այլ ոլորտներու մէջ եւս ազնաւուրի անունը ինկած է եօշիյուկի տօմինոյի մեխա անիմէ սերիալի հերոսի անուան հիմքի մէջ անոր երգը նմուշօրինակ եղած է հիփ հոփ պրոդյուսեր ի երգի համար մասնակցութեամբ էմինեմի եւ ի թ ալպոմէն ազնաւուրի անունը կը յիշատակուի անգլիական ռոք խումբի քոյր եւրոպա երգի մէջ ռատիօն յատակին է յիմարութիւն է ան ազնաւուր կ երգէ ազնաւուրը յաճախ կը կատակէր իր ֆիզիքական թերութիւններու վերաբերեալ յատկապէս իր տխրահռչակ առանձնայատկութեան կարճ հասակին սմ ֆտ դյ ֆրանսահայ աշխարհահռչակ երգիչ շառլ ազնաւուր կը յուղարկաւորուի փարիզէն ոչ հեռու գտնուող մոնֆոր լ ամորի համայնքին մէջ որ եղած է անոր վերջին փափաքը այդ համայնքին մէջ տեղակայուած է երգիչին տուներէն մէկը ուր ան յաճախ ժամանակ կ անցընէր իր ընտանիքին հետ շառլ ազնաւուրի վերջին լուսանկարը եղած է ֆրանսացի դերասան ժան փոլ պելմոնտոյի հետ համաշխարհային մեծութեան երկու աստղերու լուսանկարին հեղինակն է մարք տէ տոմինիքոն ալպոմը հրատարակուեցաւ նոյեմբեր ին ալպումի երգերը շարլ ազնաւուրի գլասիգ երգերն են սակայն եէրգիչները երիտասարդ ֆրանսացի երգիչներ են այս ալպոմին հիմնական ստեղծման պատճարը ազնաւուրի շնորհակալութիւն հայտնել է իր երգերուն համար եւ այդ պատճարով ալ մասնաւորաբար զուգադիպած է իր երորդ տարեդարցին հետ ազնաւուր ծնած է ին ալպոմին վերնագիրը արնուած է ազնաւուրի երգէն ալպոմը որը արտադրուած է կը պարունակէ երգ աւելի գան երգիչ մասնակցած էն այս ալպոմին ստեղծման համար այս ալպոմին մէջ երգեր կան որ ազնաւուրի գլասիգ երգերն են սակայն երգիչները ֆրանսացի երգիչներ են այս ալպոմը կը պարունակէ երգը որը կերգէ հոգի արաւէլ ազնաւուրը եւ նաեւ երգը որը ազնաւուր ինգ գրած է այս երգը կերքէ ն ազնիւ թաթայեան թատերական մշակութային գործիչ հայ վաստակաւոր դերասանուհի ծնած է կոստանդնուպոլիս ին ան դուստրն էր նշան մնակեանի առաջին անգամ բեմ բարձրացած է ին շէհզատէպաշըի թատրոնին մէջ իր քրոջ զարուհի թաթարեանի հետ ծառայած է մնակեան թատերախումբին մէջ ամուսնացած է մնակեանի զաւակին արամի հետ մնակեան խումբին քայքայումէն ետք ան մաս կազմած է տարիւլպէտայի թատերախումբին եւ զանազան ներկայացումներով բեմ բարձրացած ազնիւ մնակեան ընդհանրապէս ստանձնած է չար կոպիտ եւ գոռոզ կնոջ դերեր ան անզուգական էր կեսուրի դերերու մէջ վարպետօրէն կը ներկայացնէր թէ հայ եւ թէ թուրք կեսուրի կերպարները իր դերերէն կարելի է յիշել էլէոնորա տալիլա օլիմփ վրէժխնդիր մայրը ժանն հացագործ կինը մարկրիթ մուրացկան կինը սիւզանէ ճշմարիտ ապաշաւ մարի նախանձոտը ատէլ կնոջ մը տասնամեայ կեանքը ռոզալի կարմիր կամրջի ոճիրը ազրպէյճանի ռուստամ մուստաֆայեւի անուան արուեստի ազգային թանգարան ազրպէյճանի արուեստի մեծագոյն թանգարանը ուր կը պահուի աւելի քան արուեստի գործ թանգարանը հիմնադրուած է ին ին կոչուած է ազրպէյճանցի նշանաւոր թատերական նկարիչ ռուստամ մուստաֆայեւի անունով որ երկրին մէջ թատերական զարդարող արուեստի հիմնադիրներէն մէկն է թանգարանը տեղակայուած է իրարու հետ դրացութեամբ գտնուող պաքուի երկու շէնքերուն մէջ որոնք կառուցուած են դարու վերջաւորութեան թանգարանին մէջ հաւաքուած են ազրպէյճանի արեւմտեան եւրոպայի ռուսաստանի արեւելքի արուեստի գործեր թանգարանի ցուցանմուշները ցուցադրուած են քանատայի քուպայի սուրիոյ ֆրանսայի չեխոսլովակիոյ ալժերի եւ իրաքի մէջ թանգարանը բաց է երեքշաբթիէն կիրակի ժամը նոր շէնքին մէջ ստեղծուեցաւ նոր ցուցադրութիւն երբ ներկայացուեցաւ թանգարանի կերպարուեստի հաւաքածուի լաւագոյն ցուցանմուշները թանգարանը դարձաւ նաեւ արուեստագիտութեան կեդրոն այստեղ կազմակերպուած են տարբեր միջոցառումներ նկարիչներու յոբելանական ցուցահանդէսներ երաժշտական երեկոներ մտաւորականութեան հետ հանդիպումներ եւ այլն խսհմ փլուզումէն ետք թանգարանի ղեկավարութեան եւ երկրի նախագահի որոշումով թանգարանին յատկացուեցաւ շէնք մը եւս որ կառուցուած է ին ուր նախքան կը գտնուէր պաքուի կիներու ուսումնարանը շէնքի կառուցումը կը թուագրուի եւ ին կը նշուի որ կասպիական ընկերութեան տունը վերջնական աւարտին հասած է ին նոյն թուականին մահացաւ կասպիական ընկերութեան համահիմնադիր պակիրովը եւ անոր փոխարինեց հայազգի պօղոս ղուկասեանը մէկ տարի ետք տան մէկ հատուածին մէջ բնակութիւն հաստատեց ընկերութեան տնօրէններէն արշակ ղուկասեանը հոկտեմբերեան յեղափոխութենէն ետք ին անգլիոյ դեսպան մաք տոնալտի աշխուժ մասնակցութեամբ պաքուի ղեկավարութիւնը անցաւ կեդրոնական կասպիական բռնապետութեանը որ անգլիացիներուն հրաւիրած էր կովկասի իսլամական բանակէն պաշտպանուելու համար բրիտանական զօրքերը պաքուի մէջ եղան մինչեւ անգլիացիներու շտապ գրասենեակը կը գտնուէր կասպիական ընկերութեան տան մէջ այնտեղ կ ապրէին նաեւ ղուկասեանները կը նշուի որ տան հորիզոնական բաժանումները համահունչ էին փողոցի ուղղահայեաց բնակելի տուներուն այն ժամանակ երբ կը նախագծուէր տեպուրի առանձնատունը փողոցի կարմիր գիծերու երկայնքով հրապարակը ազատ էր թանգարանի ընդհանուր սենեակներուն ներկայացուած է աւելի քան ցուցանմուշ առաջին մասնաշէնքին մէջ եօթը սենեակ յատկացուած է եւրոպական նկարիչներուն ը ռուսական իսկ մնացածը իրանական թրքական եւ ճափոնական արուեստին երկրորդ մասնաշէնքի բոլոր սենեակները յատկացուած են ազրպէյճանցի նկարիչներուն ցուցանմուշներու մէջ ներկայացուած են ազրպէյճանական կերպարուեստի եւ յարդարելու արուեստի պատմական տարբեր ժամանակաշրջաններու մէջ ստեղծուած տարբեր աշխատանքներ կայ առանձին բաժին նաեւ հին ազրպէյճանական արուեստի համար ուր ներկայացուած են հին հագուստներ մանրանկարներ սպասներ եւ սերամիք կան նաեւ շատ գորգեր արցախէն ղազախէն շիրվանէն եւ ապշերոնէն ներկայացուած են նաեւ կիներու եւ տղամարդու գօտիներ եւ դաշոյններ ընդհանուր առմամբ թանգարանին մէջ կը պահպանուի մօտ արուեստի գործ սակայն տարածքի սղութեան պատճառով բոլոր ցուցանմուշները ցուցադրուած չեն անթիք եւ միջնադարեան արուեստի հաւաքածուն կը ներկայացնէ ազրպէյճանի տարածքին մէջ գտնուած անթիք եւ միջնադարեան արուեստի տարբեր գործեր անոնցմէ են նախիջեւանի մէջ գտնուած թռչունի արձանը եւ պաքուի մէջ գտնուած մ թ ա դարերու կիներու արձանիկները թանգարանին մէջ կը պահպանուին ազրպէյճանական իրավարական արուեստի հիմնադիրներ միրա քատիմ մամէտ հուսէյն օղլի էրիվանիի միր մոհսուն նաւապի պահրուզ կենգերլիի ազիք ասլան օղլի ազիմզատէի եւ խորհրդային շրջանի ազրպէյճանցի նկարիչներ սալամ սալամիէի միքայէլ հուսէյն օղլի ապտուալայեւի ամիր կաճիեւի թագի ազիզ աղա օղլի թագիեւի տողրուլ ֆարման օղլի նարիմանբեկովի թայիր թէյմուր օղլի սալախովի վիտատի նարիմանբեկովի հազանֆար ալեկպէր օղլի հալիկովի քանդակագործներ օմար հասան օղլի էլատրովի գործերը ռուսական արուեստի բաժինին մէջ ներկայացուած են րդ դարու ռուս նկարիչներու գործեր որոնց մէջ կարելի է նշել ֆէօտոր ռոկոտովին վլատիմիր լուկիչին եւ նիքոլայ արգունովին դարու կերպարուեստէն կը պահուիեն քառլ պրիուլովի ալեքսանտր իվանովի վասիլի տրոփինինի ալեքսէյ վենեցիանովի իւան շիշկինի սեմիոն շիոտրինի իսահակ լեւիտանի ալեքսէյ պոկոլիուպովի ալեքսէյ քորզուխինի քիրիլ լեմոխի վասիլի փոլենովի ֆէօտոր վասիլեւի եւ հայազգի յովհաննէս այվազովսկիի որոշ գործեր թանգարանի հաւաքածուի մաս կը կազմեն եւրոպական տարբեր նկարիչներու արուեստի գործեր րդ դարէն սկսեալ մինչեւ րդ դար իտալական արուեստը ներկայացուած է լէօնարտօ պասանոյի ֆրանչեսքօ սոլիմենայի ֆրանչեսքօ կուերչինոյի պերնարտինօ լուինիի անտրէա տէլ սարտոյի եւ այլոց գործերով թանգարանին մէջ կը գտնուի այնպիսի յայտնի գործեր ինչպիսիք են լուինիի վրձինին պատկանող սուրբ քատերինան պասանոյի կնոջ դիմանկարը արուեստի գործեր կը պահուին նաեւ իտալացի քանդակագործ լորենցօ պարտոլինիէն ֆլամանատական եւ հոլանտական արուեստի համար առանձնացուած է թանգարանի երկու սրահ հաւաքածուին մէջ գործեր կան ֆլամանտացիներ ատրիան պրաուվերէն տաւիտ կրտսեր տենիրսէն եուստուս սիուստերմանսէն հոլանտացիներ ֆրանս հալսէն ատրիան վան օստատէէն փիթըր քլասէն միխիլ վան միրեւելտէն ֆրանսական սրահը ներկայացուած է րդ դարերու նկարիչներու գործերով որոնցմէ են գասպար տիւկէն ժիւլ տիւպրէն փասքալ տանեան պուվրէն ժան կրիոզը ժան ժոզէֆ պենճամին կոնստանը ժան օնորէ ֆրակոնարը լուի էրսանը եւ այլն թանգարանին մէջ կը պահուին նաեւ գերմանացիներ եոհան հենրի ռոսի ֆրիտրիխ աւգուստ ֆոն կալուպախի աշխատանքները սպանացի պարտոլոմէ էստեպան մուրիլիոյի հանգիստ եգիպտոսի ճանապարհին նկարի կրկնօրինակը թանգարանին մէջ ներկայացուած են ազրպէյճանի հանրապետութեան տարբեր վայրերէ հաւաքուած հին հայկական իրանական եւ այլ գորգեր որոնց մեծ մասը կը ներկայացուին իբրեւ ազրպէյճանական թանգարանին մէջ կը պահուին նաեւ հին եգիպտական տարբեր քանդակներ պաքուի գործողութիւն նաեւ կոչուած է ապրիլեան յեղափոխութիւն կամ ազրպէյճանի գրաւում պաքուի մէջ ապստամբած ազրպէյճանցի պոլշեւիկներուն հետ համագործակցելով վոլքա կասպեան ռազմական նաւատորմի ազրպէյճանի ռամկավարական հանրապետութեան կառավարութեան տապալման եւ երկրին մէջ խորհրդային իշխանութիւն հաստատելու նպատակով կատարուած հակայարձակում մըն է մայրաքաղաքի կարեւրագոյն մարմինները վերահսկողութեան տակ կը վերցուին պոլշեւիկները ազրպէյճանի կառավարութիւնը եւ խորհրդարանին իշխանութիւնը փոխանցելու վերջնագիր կը ներկայացնեն խորհրդարանը իր արտահերթ նիստի ընթացքին կ ընդունէ այդ վերջնագիրը եւ պոլշեւիկներու կողմէն ձեւաւորուած ազրպէյճանի ժամանակաւոր ռազմայեղափոխական կոմիտէին իշխանութիւն կը փոխանցէ երկիրի տարածքը ներխուժած կարմիր բանակի րդ զորամիաւորները եւ նոր իշխանութիւնը կարճ ժամանակի ընթացքին վերահսկողութեան տակ կ առնեն ազրպէյճանի այլ տարածքները այդ իրադարձութիւններէն ետք ազրպէյճանական ռամկավարական հանրապետութիւնը կը տապալի համայնավարական կուսակցութեան առաջնորդութեամբ խորհրդային իշխանութիւնը կը հաստատուի եւ ազրպէյճանի խորհրդային ընկերվարական հանրապետութիւնը կը հռչակուի յուլիս ին պաքուի խորհրդային իշխանութիւնը կը տապալուի իսկ քաղաքը ազրպէյճանական ռամկավարական հանրապետութեան մայրաքաղաքը կը դառնայ սակայն միւս կողմէն պոլշեւիկներու ընդիմադիր ընկերվարական կուսակցութիւններ եւ կազմակերպութիւնները կը գործէին սկիզբը անոնք շատ ուժասպառ էին միայն օգոստոս սեպտեմբեր ին պաքուի նուաճումի ժամանակ կը սպաննուի ատալյաթի շուրջ անդամ ը կը բանտարկուի իսկ ողջ մնացածները եւ ձերբակալութենէն խուսափածները անօրինական դրութեան կ անցնին խորհրդային իշխանութեան տապալումէն ետք գումմէթ կազմակերպութիւնը բոլորովին կը ջախջախուի եւ միայն ի երկրորդ կեսէն ետք կը յաչողի վերականգնիլ ի տարբերութիւն գումմէթի պոլշեւիկեան բաժինին անոր մենշեւիկեան ուղղութիւնը ազրպէյճանի անկախութեան հռչակման կը մասնակցի եւ ազրպէյճանի ազգային խորհուրդի սեփական խմբակցութիւնը կը կազմէ իր աշխատանքը դեկտեմբեր ին սկսած էր ազրպէյճանի առաջին խորհրդարանին մէջ եւ մենշեւիկեան բաժինի ներկայացուցիչներ սամէտ աղա աղամալը օղլուն ալիհեյտար կարաեւը ահմէտ բեկ փեպինովը կ ճամալպեկովը իպրահիմ ապիլովը ակպեր աղա շեյխուլիսլամովը ընկերվարական խմբակցութեան անդամ կը դառնան խորհրդարանի գործունէութեան մէջ զգալի ներդրում կը կատարեն պատգամաւորներ սամէտ աղա աղամալը օղլուն եւ ալիհեյտար կարաեւը մենշեւիկեան գումմէթի որոշ ներկայացուցիչներ ին պոլեւիկներուն կը միանան եւ երկրին մէջ խորհրդային իշխանութեան հաստատման աշխոյժ կողմնակիցներ կը դառնան մայիս ի խորհուրդներու առաջին համագումարը հանրապետութեան առաջին սահմանադրութիւնը կ ընդունէ ազրպէյճանի խորհրդայնացումէն ետք անոր կառավարութիւնը եւ ռուսիոյ կարմիր բանակի րդ հրամանատարութիւնը վերջնագիր կը դնեն հայաստանի հանրապետութեան այս արարքէն ետք թուրք թաթար պոլշեւիկ զինուժը կը ներխուժէ ղարաբաղ զանգեզուր եւ նախիջեւան կարմիր բանակի օգնութեամբ ազրպէյճան կ ըսկսի տիրութիւնը ընել լեռնային ղարաբաղի վրայ նոյեմբերին հայաստան կը խորհրդայնանայ իսկ դեկտեմբերին դաշնակցութիւնը պաշտօնապէս վար կը դնէ իր լիազօրութիւնները ազրպէյճանի ժողովուրդի կոմիսար նախագահ նարիման նարիմանով շնորհաւորանք կը ղրկէ հայաստան յայտնելով որ այլեւս որեւէ տարածքային խնդիր չունի եւ ղարաբաղը զանգեզուրը եւ նախիջեւանը որպէս խորհրդային հայաստանի անբաժան մաս կը ճանչնայ անոնց կը պաշտպանէր հանձնաժողովի նախագահ սերգէյ գիրովը վրաց ազրպէյճան վիճելի հարցերուն մէջ համաձայնութիւն չի կայանար հայաստանի ներկայացուցիչի առաջարկով հարցը ռկկ կովկասյան պիւրօ կը փոխադրուի լեռնահայաստանի կառավարութեան անկումէն ետք զանգեզուրը մայր հայաստանին կը վերամիաւորուի այլ ընթացք ու վախճան կ ունենայ լեռնային ղարաբաղի ճակատագիրը հայաստանի կառավարութիւնը յունիս ին որոշում մը կ ընդունէ ըստ որուն լեռնային ղարաբաղը հայկական խսհ ի անբաժան մասը կը դառնայ գէորգի օրճոնիկիձէ եւ սերկէյ գիրով ազրպէյճանի հեղկոմի նախագահ նարիման նարիմանովին խորհուրդ կու տային որ լեռնային ղարաբաղի հարցը ցեղախօսական սկզբունքներով լուծէ այսինքն ղարաբաղի հայկական գիւղերէն ոչ մէկը ազրպէյճանին չմիացուի եւ հակառակը ոչ մէկ ազրպէյճանական գիւղ հայաստանին չմիացուի ազրպէյճանի ղեկավարութիւնը ճիշտ չէր համարեր ցեղային սկզբունքներով կատարուած սահմանաբաժանումը այնուհետեւ լեռնային ղարաբաղի հարցը կովկասեան պիւրօ կը փոխադրուի թիֆլիս եւ յուլիսի նիստի ընթացքին որոշում կ ընդունուի լեռնային ղարաբաղը հայաստանի կազմին մէջ մտցնել անոր դէմ բողոք կը ներկայացնէ նարիմանովը որմէ ետք հարցի լուծումը ռկ բ կ կենտկոմ մոսկուա պիտի փոխադրուէր սակայն յաջորդ օրը յուլիսին այդ որոշումը կը վերանայուի լեռնային ղարաբաղը ազրպէյճանի սահմաններու տարածքին կը մնայ այս մէկը կապ ունէր ազրպէյճանի հետ անոր ունեցած տնտեսական կապերով լեռնային ղարաբաղը ինքնավար մարզ պիտի դառնար շուշի կեդրոնով որոշման այսպիսի շրջադարձային փոփոխութեան իոսիֆ սթալին կը միջամտէ հայաստանի կառավարութիւնը նախիջեւանի գաւառէն երկու անգամ կը հրաժարուի ալեքսանդրապոլի եւ կարսի պայմանագիրէն ին հայերու բարձր քանակը նկատի առնելով այնտեղ նոյնպէս ինքնավարութիւն կը հիմնուի նախիջեւանի իխսհ նախիջեւանի կեդրոնը լղիմ ը ին հիմնադրուած է իբրեւ կեդրոն ունենալով շուշին ապա ստեփանակերտը դաշնակիցներու վերացումէն ետք դեկտեմբեր ին ազրպէյճան միութենական հանրապետութիւն կը դառնայ մարտ ին հանրապետութեան նոր սահմանադրութիւնը կ ընդունուի ընկերվարական շինարարութեան տարիներուն ազրպէյճան առաջնակարգ արդիւնաբերութեան երկիր կը դառնայ շարք կը մտնեն նոր եւ հարուստ նաւթահանքեր նաւթարդիւնաբերութիւնը կը մեքենայուի եւ կ ելեկտրականացուի ին ազրպէյճանի նաւթարդիւնաբերութիւնը լենինին շքանշանով մը կը պարգեւատրէ այդ ժամանակ ան խսհմ ի ամբողջ նաւթի կու տար գիւղատնտեսութիւնը կը զարգանայ հայրենական մեծ պատերազմի ընթացքին ազրպէյճանէն հազարաւոր ֆաշիստ քաղաքացիներ գերմանիոյ դէմ մարտի կ ելլեն անոնցմէ հոգի խորհրդային միութեան հերոսի կոչման կ արժանանան որոնցմէ աւելի քան ը ազրպէյճանցիներ են աշխատաւորներու միջոցներով ջրային աղիւսակներ եւ սաւառնագիտութիւն խումբեր կը ստեղծուին մարդիկ մեծ եռանդով ռազմաճակատը պահելու համար կ աշխատէին ռազմամթերք եւ սնունդ ապահովելու համար յետպատերազմեան տարիներուն ազրպէյճանի տնտեսութեան ու մշակոյթի նոր վերելքը կը սկսի մինգեչաուրի իշխանութիւնը շարք կը մտնէ սումկայիթ մինգեչաուր եւ տաշքեսան արդիւնաբերական կեդրոնները կը ստեղծուին պաքու թիֆլիս երեւան նաւթամուղը կը կառուցուի տնտեսութեան ու մշակոյթի յաջողութիւններուն համար ա երկու անգամ մարտ մայիսի լենինի շքանշանով կը պարգեւատրուի իսկ ազրպէյճանական խորհրդային ընկերվարական հանրապետութեան եւ ազրպէյճանի համայնավարական կուսակցութեան յիսնամեակի առիթով հոկտեմբերեան յեղափոխութեան շքանշանով ազրպէյճանական խսհ ն ապրիլ ին կը կազմաւորուի մարտ էն մինչեւ դեկտեմբեր անդրկովկասի խորհրդային ընկերվարական դաշնակից հանրապետութեան ախֆսհ մէջ կը մտնէ իսկ դեկտեմբեր ին անմիջապէս խսհմ կազմին կ անդամակցի ամերիկացի պատմաբան ֆիրուզ գազեմզատէի կարծիքով կարմիր բանակի րդ խումբը մտած է ազրպէյճան մինչեւ այն պահը երբ իրեն պաշտօնապէս օգնութեան կը դիմեն իսկ պաքուի պոլշեւիկներու գործողութիւնները կազմակերուած է կարմիր բանակի րդ խումբին հետ եւ այս մէկը կը վկայէ այն մասին որ մուսավատի կառավարութեան տապալումը տեղի ունեցած է վերակենդանացուած ռուսաստանի ուժի շնորհիւ իսկ ատրհեղկոշի մոսկուա ուղարկուող հեռագիրներու նպատակն էր ան կը կարծէր որ մուսավաթի ազգայնական ձգողութիւնը այնքան ուժեղ եղած է որ ոչ մէկ ուժ ազրպէյճանի մէջ անոր չէր կրնար ընդդիմանալ միայն արտաքին ուժը կրնար սրբել կուսակցութեան տեղը չարլզ ուորրէն հոսթլերը մայքլ սմիթը եորկ պապերովսկին կարմիր բանակի րդ գործողութիւնները տիրացում կ անուանեն ս ա ուիմպուշը կը գրէր որ ազրպէյճանական պետութիւնը ուժով նուաճած էր կարմիր բանակի կողմէն ըստ ռուս հեղինակ ալեքսանդր շիրոկորատի խորհրդային զօրքերու ազրպէյճան ներխուժումը պոլշեւիկեան ճշկրիտ յատակագիծի վրայ իրականացուած է բանւորականութեան իրական կամ էական ապստամբութիւն կը նախաձեռնէ եւ նոյն ժամանակ օգնութեան խնդրանքով կը դիմէ կարմիր բանակին այդ ծրագրով կը գործեն աւելի քան տարի ի ներխուժումը հունգարիա ին չեխոսլովակիա եւ այլն խորհրդային ռուսիոյ ռազմական միջամտութեան տեսակէտը խորհրդային հեղինակները կը պնդէին որ խորհրդային իշխանութիւնը անդրկովկասի երեք հանրապետութիւններուն մէջ տեղական տարրերը կը հաստատէին իսկ ռխֆսհ զինուած կազմաւորումներու խնդիրի մէջ կը մտնէր եղբայրական ռուս ժողովուրդի միջազգային օգնութեան տրամադրումը ընկերվարական եւ ազգային ազատումը ինչպէս նաեւ անդրկովկասի աշխատաւորներու անկախութեան պայքարը անթանթայի կայսերականներու եւ թուրքիոյ միջամտութենէն վտանգազերծելու ցանկութիւնը խորհրդային ազրպէյճանի պատմաբան ճամիլ ղուլիեւը կը կարծէր որ խորհրդային իշխանութիւնը ազրպէյճանական ժողովուրդի դուրսի արտաքին ուժերու կողմէն չէր փաթթուած ինչպէս քաղքենի պատմաբանները կը պնդէին այլ յաղթած է ազրպէյճանական ժողովուրդի ընկերվարական հասունցած ուժերու յեղափոխական պայքարի շնորհիւ գերմանացի պատմաբան եորգ պապերովսկի կը կարծէր որ գիւղական շրջաններուն մէջ տեղի ունեցած հակամարտութիւնները որոնք խորհրդային պատմաբաններու կողմէն որպէս հողատէրերու եւ գիւղացիներու միջեւ հակամարտութիւններ կը դիտարկուէին որպէս գիւղացիական յեղափոխական շարժման արտայայտում լեհ պատմաբան դատէուշ սվենթոխովսկիի կարծիքով մուսաթավական կառավարութիւնը կը տապալուի ոչ թէ ժողովուրդի լայն զագնուածներու կողմէ աջակցութեան բացակայութեան պատճառով այլ այն պատճառով որ լայն զանգուածները կը շարունակէին ումմայի գիտակցութեան մակարդակի վրայ մնալ անտարբերութիւն ցուցաբերելով տեղական կամ օտարերկրեայ իշխանութեան հանդէպ ամերիկացի հետազօտող մայքլ սմիթը ազրպէյճանի ազգային գիտակցութիւնը վերլուծելէ ետք կը մատնանշէ որ ժողովուրդի կրօնական զգացմունքը չեն աճած եւ իսկական ազգայնականութիւն չէ դարձած աւելցնելով որ ադհ ն ժողովրդի շիայական գիտակցութեան մէջ ժամանակներու աւարտի երկրային եւ պատմութեան աւարտի մարմնաւորում չէ դարձած որովհետեւ այդ գիտակցութեան վրայ կը ճնշէին տնտեսական քայքայումը զանգուածային գործազրկութիւնը սնունդի պակասը եւ համաճարակները սվենթոխովսկին նաեւ կարծիք կը յայտնէ որ ազրպէյճանի ազգային պետութեան գաղափարը խոր արմատներ չ արձակեր բնակչութեան տարբեր շերտերուն մէջ այդ շերտերը կամ ազգայնականութիւն եզրը չեն հասկցած կամ ալ իրենց համար հայհոյանքի կամ նախատական խօսքերու համահունչ եղած է այդ իրավիճակէն հմտօրէն օգտուած են համայնավարները ազրպէյճանի ռամկավարական հանրապետութեան դէմ քարոզչութիւն վարելով այսպիսով կարելի է բացատրել թէ ինչու հանրապետութեան տապալումը այդպէս դիւրին անցաւ պատմաբան ճ ղուլիեւ մայիս ի եւ ապրիլ ի իրադարձութիւնները որպէս միասնական գործընթացի մաս կը համարէ ընդունելով այն միտքը որ ազրպէյճանի ռամկավարական հանրապետութիւնը ազրպէյճանական խորհրդային ընկերվարական հանրապետութեան ստեղծման նախադրեալները պատրաստած էր ուրիշ պատմաբան մը ակադեմիոյ անդամ ալի սումպատզատէն կ ընդգծէ որ գերիշխանութեան եւ պետականութեան գաղափարները ադհ ժամանակաշրջանին սկսած էին իրականացուիլ եւ ամրապնդուիլ իսկ իրենց զարգացումը խորհրդային ժամանակաշրջանին սկսած էր ծաղկիլ այդ իսկ պատճառով մայիսն ու ապրիլը ազրպէյճանական ժողովուրդի պատմութեան մէջ արժանապատիւ տեղեր պէտք է գրաւեն ազրպէյճան ազրպէյճաներէն պաշտօնապէս ազրպէյճանական հանրապետութիւն հանրապետութիւն է հարաւային կովկասի կասպից ծովու արեւմտեան ափամերձ շրջանին մէջ կը սահմանակցի հայաստանին եւ արցախին արեւմուտքին վրաստանին հիւսիսարեւմուտքին ռուսիոյ հիւսիսին եւ իրանին հարաւին մէջ ազրպէյճանի կազմի մէջ մտած է նաեւ նախիջեւանը որ կը սահմանակցի հայաստանին իրանին եւ թուրքիոյ քմ լայնութեամբ միջանցքով ազրպէյճանը պատմական աղուանքն է այժմ բռնագրաւուած է թուրքերուն ազերիներուն կողմէ երկիրը ազրպէյճաներէն կը կոչուի ազրպէյճանական որ կազմուած է պարսկերէն ազեր կրակ եւ պէյճան երկիր բառերու միացումէն այսինքն կը նշանակէ կրակէ երկիր կ ենթադրեն որ նոյնպէս կը նշանակէ կրակ հայերէնի սղման օրէնքով բարդութեան սկիզբը դարձած է ադր երկրի հարաւային մասը հին յունական աղբիւրներուն մէջ կը կոչուի ատրոպատենե հայկականին մէջ ատրպատական այդպէս կոչուած է փոքր մարաստանի մէջ աքեմենյաններու սատրապ ատրոպատեսի անունով ան մ թ ա ին փոքր մարաստանը հռչակած է անկախ թագաւորութիւն եւ դարձած է հարստութեան հիմնադիր թագաւորը ազրպէյճանցի ժողովուրդը մինչեւ հոկտեմբերեան յեղափոխութիւնը յայտնի էր թուրքեր կամ կովկասի թաթարներ անունով այնուհետեւ կոչուեցան ազրպէյճանական թուրքեր ապա ազրպէյճանցիներ ինքնանուանումը ազրպէյճանլար այժմյան ազրպէյճանի տարածքը կը ներառէ պատմական աղուանքը մեծ հայքի ուտիք փայտակարան մասամբ նաեւ սիւնիք եւ արարատ նահանգները իսկ ազրպէյճան տեղանունը որ իրանի հիւսիս արեւմտեան երկրամասի պատմական կ անուանէր մինչև թ չէ տարածուած իր տարածքի վրայ ազրպէյճանի ժողովուրդի ձեւաւորումը սկսած է դարու վերջէն երբ այսրկովկաս ներխուժած են թրքալեզու քոչուոր ցեղերը ան ընթացած է թրքալեզու եւ իրանալեզու տարրերու համախմբման պայմաններուն մէջ տնտեսական եւ կրօնամշակութային ընդհանրութիւններու հիմքի վրայ մինչեւ ական թուականները ազրպէյճանցիները յայտնի էին թուրքեր կամ կովկասի թաթարներ դարու սկզբին ժամանակէն ազրպէյճանի տարածքը կը մտնէր սեֆյան պարսկաստանի կազմի մէջ եւ այստեղ ձեւաւորուեցան մի քանի խանութիւններ շիրվանի շաքիի գանձակի ղուբայի եւ այլն դարու սկզբին ազրպէյճանի տարածքը միացուեցաւ ռուսական կայսրութեանը ազրպէյճանական ազգային պետականութիւնը ձեւաւոուած է թ ի մայիսին երբ ռուսական կայսրութենէն անջատուած այսրկովկասի մէջ ստեղծեցին վրաստանի ազրպէյճանի եւ հայաստանի հանրապետութիւնները ազրպէյճանական հանրապետութիւնը գոյութիւն ունեցաւ մինչեւ ապրիլ ը երբ այստեղ հաստատուեցան խորհրդային կարգերը աշխարհագրականօրէն բուն ազրպէյճանէն անջատուած է անոր կազմին մէջ մտնող նախիջեւանի հանրապետութիւնը որուն տարածքը կազմած է մեծ հայքի մէկ մասը եւ մտած է անոր տարբեր աշխարհներու արարատ սիւնիք վասպուրական կազմերու մէջ սակայն թ ին խորհրդային ռուսաստանի եւ քեմալական թուրքիոյ միջեւ կնքուած պայմանագրով այն ազրպէյճանին կցուած է աւելի ուշ թ ին այստեղ ստեղծուած է նախիջևանի ինքնավար հանրապետութիւնը նոյն թ ին մոսկուայի պայմանագրով ազրպէյճանին միացած էր նաեւ արցախը թ ին այստեղ կազմաւորուած է լեռնային ղարաբաղի ինքնավար մարզը որ սեպտեմբեր ին հռչակեց իր անկախութիւնը թ ին ազրպէյճանը հռչակեց իր անկախութիւնը որ առաջին ճանչցաւ թուրքիան թ էն նախագահը իլհամ ալիեւն է տես նաև ազրպէյճանցիներ ազգային կազմը միատարր է ազրպէյճանցիները կը կազմեն երկրի բնակչութեան ը փոքրամասնութիւններէն են թալիշները թաթերը լեզգիները ռուսերը հրեաները ուքրանացիները քիւրտերը եւ այլեր մինչեւ թ ը նաեւ հայերը ազրպէյճանցիներ ինքնանունունը ազերպէյճանլըլար տարածուած է նաեւ ազերիլեր ժողովուրդ է որ հիմնականին մէջ կը բնակի ազրպէյճանի մէջ եւ ըստ որոշ աղբիւրներու պարսկաստանի հիւսիս արեւմուտքին մէջ ընդհանուր թիւը աշխարհի մէջ մօտ մլն է որմէ ազրպէյճանին մօտ մլն իրանի մէջ մլն թուրքիոյ մէջ հազար ռուսաստանի մէջ հազար վրաստանի մօտ հազար եւ այլն ազրպէյճանի մէջ կը բնակին հետեւեալ ազգութիւններու ներկայացուցիչները ազրպէյճանի ներկայիս տարածքին մէջ հայերը բնակած են հնագոյն ժամանակներէն իսկ դարուն հիմնականին մէջ հայաբնակ էին պաքուն սումգայիթը եւ այլ շրջաններ գանձակը շամխորի շաքիի նուխի շամախիի եւ այլ շրջաններ այստեղ կը գործէին հայկական դպրոցներ մշակութային օճախներ հայ բուրժուազիայի ձեռքին մէջ կը գտնուէր ազրպէյճանի նաւթի արդիւնաբերութեան մէկ մասը պաքուի ձեռնարկութիւններուն մէջ կ աշխատէին հազարաւոր հայ բանուորներ ազրպէյճանի հանրապետութեան հռչակումէն ետք եւ խորհրդային իշխանութեան տարիներուն ազրպէյճանի մէջ կը շարունակէր ապրիլ հայ հոծ բնակչութիւն թ ին հզ մարդ կը գործէին հսկայական թիւով կրթական ու մշակութային օճախներ ատոնք հետզհետէ նուազեցուցին երկրի իշխանութիւններու վարած բացայայտ ուծացման եւ ազգային խտրականութեան քաղաքականութեան հետեւանքով թ ի փետրուարէն սկիզբ առաւ ղարաբաղեան շարժումը ծայր աստիճան սաստկացաւ յարաբերութիւնները հայաստանի եւ ազրպէյճանի միջեւ սումգայիթի մէջ թ ի փետրուար ապա պաքուի մէջ թ ի յունուար ազրպէյճանական իշխանութիւններու կողմէն կազմակերպուեցան հայերու կոտորածներ որմէ ետք ազրպէյճանի հայ բնակչութիւնը շուրջ հզ մարդ ստիպուած եղաւ հեռանալ ազրպէյճանէն փախստականներու զգալի մասը ապաստան գտաւ հայաստանի մէջ այդ նոյն ժամանակ հայաստանէն ազրպէյճանցի բնակչութիւնը տարհանուեցաւ ազրպէյճան իր պատմական հողի վրայ ապրելու իրաւունքը պաշտպանելու համար արցախի հայութիւնը ստիպուած դիմեց զինուած պայքարի եւ կրցաւ դիմակայել ազրպէյճանական ռազմական գործողութիւններուն թ ին լեռնային ղարաբաղը հռչակեց իր անկախութիւնը լեռնային ղարաբաղի հանրապետութիւնը որ սակայն դեռ միջազգայնօրէն չէ ճանչցուած բանակցութիւններ կը տարուին հիմնախնդրի խաղաղ կարգաւորման նպատակով ազրպէյճան կը համարուի աշխարհիկ պետութիւն ազրպէյճանական կրօնական քաղաքանութիւնը հիմնուած է լաիցիզմի վրայ որ յստակ կը տարանջատէ եկեղեցւոյ պետութենէն եւ հասարակական կեանքը կը համարուի աշխարհիկ կեանք բացարձակ մեծամասնութիւնը այսինքն բնակչութեան ը մուսուլման են ը շիա մուսուլման եւ ը սուննի մուսուլման կրօնական փոքրամասնութիւններիւ կը թուեն ռուս ուղղափառներ վրաց ուղղափառներ կաթոզիկէներ մոլոկաններ աւետարանականներ բապտիստներ եհովայի վկաներ յուդայականներ հարէ կրիշնայ եւ բահաի ընդհանուր առմամբ ազրպէյճանի հանրապետութեան մէջ գրանցուած է կրօնական համայնք ազրպէյճանը լինելով ցարական ռուսիոյ իսկ այնուհետեւ խսհմ ի մասը իր բարենպաստ աշխարհագրական դիրքի ու բնական հարուստ պաշարներու շնորհիւ դարձած է ինդուստրիալ ագրարային երկիր հաշուի առնելով ազրպէյճանի տնտեսութեան զարգացման դինամիկան երկիրը բաժանուած է տնտեսական շրջաններու ազրպէյճաներէն բազմաթիւ արդիւնաբերական ձեռնարկութիւնները կ արտադրեն պողպատ տարբեր մեքենաներ ու հաստոցներ սինթետիկ կաուչուկ աւտոդողեր քիմիական նիւթեր եւ այլն սնունդի արդիւնաբերութեան ճիւղերէն առաւել աչքի կ իյնան միրգի եւ ձուկի պահածոներու արտադրութիւնը ու գինեգործութիւնը զարգացած է նաեւ գորգագործութիւնը գիւղատնտեսութեան մէջ կը մշակեն բամբակենի ծխախոտ թէյ ձիթենի ցիտրուսներ հացահատիկային բոյսեր նախալեռնային շրջաններուն մէջ տարածուած է խաղողագործութիւնը ամենուրեք կան պտղատու այգիներ առաւել տարածուած պտուղներն են նուռը նուշը թուզը սերկեւիլը անասնապահութեան գլխաւոր ճիւղը ոչխարաբուծութիւնը ու տաւարաբուծութիւնն են զարգացած է ձկնորսութիւնը յատկապէս թառափի եւ սաղմոնի վիթխարի է կասպից ծովու նշանակութիւնը երկրի տնտեսութեան համար որ կ ողողէ երկրի ամբողջ արեւելեան ափը այն էժան տրանսպորտային միջոց է ջուրերը կը պարունակեն միլիոնաւոր տոննա տարբեր աղեր հարուստ է նաւթի եւ գազի պաշարներով արժէքաւոր ձկնատեսակներով կասպից ծովուն բաժին կ իյնայ թառափի համաշխարհային որսի աւելի քան ը խորհրդային իշխանութեան տարիներին ալ աւելի զարգացաւ աւանդական ճիւղը նաւթի արդիւնահանութիւնն ու նաւթի վերամշակումը դե յուրե ազրպէյճանի կազմին մէջ կը գտնուի շրջան քաղաք եւ ինքնավար հանրապետութիւն նախկին հայաբնակ նախիջեւանը շրջանները իրենց հերթին բաժնուած են մունիցիպալիտետներոպ ազրպէյճանը լեռներու ու հարթավայրերու երկիր է անոր հիւսիսին մէջ մեծ կովկասի հարաւին մէջ փոքր կովկասի լեռներն են ծայր հարաւ արեւելքին մէջ կը ձգուին թալիշի լեռները լեռներու միջեւ կուր արաքսեան իսկ կասպից ծովու ափին լենքորանի դաշտավայրերն ազրպէյճանի ընդերքը հարուստ է օգտակար հանածոներով յատկապէս նաֆթով եւ բնական գազով ցամաքէն բացի ապշերոնեան թերակղզի ատոնց շատ հարուստ պաշարներ յայտնաբերուած են նաեւ կասպից ծովու հատակը ազրպէյճանի զինուած ոյժերը ազրպէյճաներէն կազմուած են ազրպէյճանի հակադային պաշտպանութենէն ռազմա օդային նաւատորմէն եւ ռազմա ծովային նաւատորմէն ազրպէյճանը նաֆթի վաճառքէն ստացուած գումարները օգտագործելով իր զինուած ոյժերը մշտապէս կը համալրէ մեծաքանակ զէնք զինամթերքով մասնաւորապէս ուքրանիայէն պելառուսէն մոլդովայէն գնած է մեծ քանակութեամբ խսհմ արտադրութեան զրահամեքենաներ եւ տանկեր իսկ ռուսիայէն իզրայէլէն թուրքիայէն եւ այլ երկիրներէն ժամանակէն յարձակողական սպառազինութիւն թ ին ազրպէյճանի ռազմական պիւտճէն կը հասնէր միլիարի ազրպէյճանի զու գերագոյն հրամանատար կը հանդիսանայ երկրի նախագահը թ ի հոկտեմբերէն իլհամ ալիեւը լևոն նիկողայոսի աթաբեկեան հայ բանաստեղծ բժիշկ հասարակական գործիչ ծնած է շուշիին մէջ արցախի ջրաբերդի շրջանի կուսապատ գիւղի մէջ բնակուող մելիքական տոհմի մէ կրթութիւնն ստացած է ծննդավայրի ռեալական դպրոցի մէջ այնուհետեւ ուսումը շարունակած է գերմանիոյ մէջ հետեւելով ընկերային գիտութիւններու զուիցերիոյ մէջ բժշկութեան բժշկական կրթութիւնն ստացած է գերմանիոյ մայրաքաղաք պերլինի եւ զուիցերիոյ զիւրիխ քաղաքի համալսարաններուն մէջ թուականէն բժշկական եւ հասարակական քաղաքական գործունէութիւն ծաւալած է պաք ուի մէջ թիֆ լի սի մէջ երեւանի մէջ գան ձա կի մէջ շուշիի մէջ եւ այլուր պաքուի մէջ անոր ջանքերով հիմնադրուած է թոքախտավորներու առաջին հիւանդանոցը սկիզբը եղած է հյդ անդամ եւ անոր երիտասարդական ձախակողմեան թեւին պարագլուխը յետոյ ընդունուած է ընկերվար յեղափոխականներու էսէռներու շարքերը գլխաւորած հայ էսէռներու կազմակերպութիւնը դառնալով էսէռ այնուհանդերձ պահպանած է ընկերական կապերը նախկին կուսակիցներու հետ ին ընդհատակեայ կուսակցական գործունէութեան համար ցարական ժանտարմերիան ձերբակալած է անոր արգելափակուած է տոնի ռոսթովի գանձակի նովոչերքասսկի եւ սանկտ փետերսպուրկի բանտերու մէջ թուականի փետրուարեան յեղափոխութիւնէն յետոյ ընտրուած է անդրկովկասեան կոմիսարիատի ապա անդրկովկասեան սէյմի անդամ սակայն ժխտական վերաբերմունք ունենալով այդ մարմիններու նկատմամբ չէ մասնակցած ատոնց աշխատանքներուն երեք ընկերներով զոհուած են թուականի մար տ ին պաքուի մէջ հայկական ջարդերու ժամանակ սպիտակ դրօշը ձեռքին հաշտարար բանախօսի առաքելութիւն կատարելու ընթացքին տարեկանին արշակ աթայեան հայ բանաստեղծ արձակագիր թարգմանիչ հասարակական գործիչ թուականէն սկսեալ եղած է խսհմ գրողներու միութեան անդամ սորված է վաղարշապատի գեւորգեան ճեմարանին թիֆլիսի ներսիսեան դպրոցին եւ շուշիի թեմական դպրոցին մէջ թուականներուն ծառայած է ցարական բանակին մէջ թուականներուն որպէս սրբագրիչ աշխատած է մուրճ ամսագրի թիֆլիս խմբագրութեան մէջ թուականներուն ուսուցչութիւն ուսանած է իրանի սաւրա գիւղի դպրոցին մէջ այստեղ գրի առած է սալմաստի բոլոր հայկական գիւղերու վիճակագրութիւնը հաւաքած ու գրի առած է նաեւ ժողովրդական երգերը ու բանահիւսութիւնները թուականներուն ուսուցիչ եղած է նոր ճուղայի դպրոցներուն մէջ ապա պաշտօնաւարաղ է ռուս պարսկական բանակի սպահանի բաժանմունքը այդ տարիներուն եղած է նաեւ քառաձայն երգչախումբի ղեկավար մէներգիչ եւ դերասան գրած է դրամատիկական երկեր որոնցմէ մէկն է սասունցի դաւիթ ը եւ արմէն արմէնեանը բեմադրած է այն նախ թեհրանի մէջ ապա ալեքսանտրապոլի մէջ այժմ կիւմրի թուականին ընտանիքով վերադարձած է հայաստան ուսուցչութիւն կատարած է երեւանի լենինականի եւ ստեփանակերտի մէջ եղած է խորհրդային հայաստան թերթի պատասխանատու քարտուղար եւ բաժնի վարիչ ինչպէս նաեւ գիւղատնտեսական բանկի գլխաւոր հաշուապահ մահացած է օգոստոսին երբ ձերբակալեցաւ ռաֆայել աթայեան հայ արձակագիր գրականագէտ մանկավարժ թարգմանիչ բանասիրական գիտութիւններու թեկնածու թուականէն սկսեալ եղած է խսհմ գրողներու միութեան անդամ բանաստեղծ արձակագիր ու թարգմանիչ արշակ աթայեանի որդին եւ արմէն ու ռոպերթ աթայեաններու եղբայրը ծնած է նոր ջուղայի մէջ իրան միջնակարգ կրթութիւնը ստացած է նոր ջուղայի հայկական դպրոցին եւ անգլիական համալսարանին մէջ թուականին ընտանիքով տեղափոխուած են հայաստան թուականին աւարտած է երեւանի պետական համալսարանը թուականներուն որպէս անգլերէնի թարգմանիչ աշխատած է արմէնտային մէջ յետոյ արմէնփրես թուականներուն աւանգարդ թերթին մէջ որպէս պատասխանատու քարտուղար թուականներուն խորհրդային հայաստան օրաթերթին մէջ որպէս բաժնի վարիչ ապա պատասխանատու քարտուղար թուականներուն պետական հրատարակութեան մէջ որպէս գեղարուեստական գրականութեան բաժինի վարիչ եւ գլխաւոր խմբագիր թուականներուն ծառայած է խորհրդային բանակին մէջ եւ մասնակցած է հայրենական մեծ պատերազմին թարգմանուած է եւ ռուսէրէնով տպագրուած է անոր զարթօնք սպարտակ եւ մրրիկի թեւով վէպերը այս եռագրութիւնը երկրորդ անգամ ռուսերէնով լոյս տեսած է մոսկուայի մէջ թուականին նաեւ ռուսերէնով լոյս տեսած են անոր ռուս գրականութիւնը հայկական դպրոցներուն մէջ դասաւանդելու փորձարութիւնը երեւան ռուսերէն գրաւոր աշխատանքներու համակարգի մասին երեւան ակնարկներ հայկական դպրոցներուն մէջ ռուս գրականութեան դասաւանդման երեւան թուականին մոսկուայի մէջ կրկին ռուսերէնով լոյս տեսած է անոր գտնենք կորցրածը վիպակը դպրոցին եւ մանկավարժական գիտութեանը մատուցած ծառայութիւններուն համար պարգեւատրուած է խաչատուր աբովեանի անուան մետալով թուականին պարգեւատրուած է հայրենական պատերազմի րդ աստիճանի շքանշանով աթանասեան յարութիւն ծն ատաբազար ուսողութեան ուսուցիչ խմբագիր եւ գիրքերու հեղինակ նախնական ուսումը աւարտէլէ ետք ին կը մտնէ ուսուցչական ասպարէզ ինքնաշխատութեամբ կը հետեւի ուսողութեան օսմ սահմանադրութենէն յետոյ ատաբազարի կեդրոնական վարժարանի երկրորդական ուսողութեան ուսուցիչ կը կարգուի պատերազմէն յետոյ տնօրէն նշանթաշի ազգային որբանոցին եւ որբերու կեդրոնին ապա ատաբազարի մէջ ունեցած է մասնաւոր վարժարան իր հեղինակութիւններնէն գրահաշիւ տպ պոլիս տարերք թուաբանութեան տպ ատաբազար տարերք երկրաչաբութեան կիսով տպուած ատաբազար և պատերազմին փճացած հաշիւ ա տարի տպ պուքրէշ պտղատու ծառեր տպ ֆրումոասա պատուաստ և յօտում պտղատու ծառերու տպ ֆրումոասա ուղեցույց հունգարերէն լէզուի տպ ֆրումոասա յ գ ատրուշան անունով հեղինակութիւններն են ուղեցույց ռում լեզուի տպ պուքրէշ ընտանեկան զբօսանք տպ ֆրումոասա մեր առողջութիւնը տպ ֆրումոասա հրատարակած է գարուն և կոկոն մատենաշարներու մանկական գիրքերը խմբագրած է գարուն պուքրէշ և կոկոն ֆրումոասա և պուքրէշ մանկական և պատենական և գիտութիւն ու գիտելիք ֆրումոասա դիտական ամսաթերթերը աթէնք յունաստանի մայրաքաղաքը էն ի վեր կը գտնուի կեդրոնական յունաստանի ատտիկէ շրջանին մէջ սարոնիքոս ծոցի ափին փիրէա նաւահանգիստէն շուրջ տասը քիլոմեթր դէպի հիւսիս արեւելք աշխարհի ամենահին քաղաքներէն փաստագրուած աղբիւրները կը հասնին մինչեւ ք ա թուական հին աթէնքը աքրոփոլի ժայռին վրայ բնակելի վայր մըն էր ք ա րդ դարուն հզօր քաղաք պետութեան մը կը վերածուի եւ նաւահանգիստին զուգահեռ կը զարգանայ նախ ֆալիրոն ապա փիրէան դասական շրջանին արուեստի ուսման եւ փիլիսոփայութեան կեդրոն կը հանդիսանայ հոն կը հիմնուին պղատոնի կաճառը եւ արիստոտէլի բարձրագոյն վարժարանը աթէնքը ժողովրդավարութեան ծննդավայրը կը համարուի իսկ յունաստանը արեւմտեան քաղաքակրթութեան բնօրրանը ժամանակակից աթէնքը յունաստանի քաղաքական տնտեսական ճարտարարուեստական կեանքի կեդրոն է աթէնքի քաղաքային տարածաշրջանին ինչպէս յաճախ կ որակուի ատտիկէի շրջանը շրջան մարզ բնակչութեան թիւը ըստ ի մարդահամարին էն աւելի է եւ կը գրաւէ եւրոպայի րդ դիրքը մայրաքաղաքը կ ընդգրկէ ատտիկէի մարզէն չորս վարչական միաւորներ կեդրոնական աթէնք հիւսիսային աթէնք հարաւային աթէնք եւ արեւմտեան աթէնք անոր շուրջը կը գտնուին փիրէայի շրջանային միաւորը նաեւ մաս մը արեւելեան եւ արեւմտեան ատտիկէի շրջանային միաւորներէն աթէնքը շէնցած եւ ընդարձակուած է հին քաղաքին վրան եւ տարիներու ընթացքին տարածուելով այժմ գրեթէ կը միանայ փիրէա նաւահանգիստին փիրէոս պողոտան քլմ երկարութեամբ փիրէան կը միացնէ աթէնքին սկիզբ կ առնէ իէրա ճամբայէն յունաստանի ամենահին ճամբան ու կը հասնի աթէնքի կեդրոնական օմոնիա հրապարակը աթէնքի քաղաքային տարածաշրջանին կեդրոնը աթէնք քաղաքն է որ նաեւ ատտիկէի շրջանին մայրաքաղաքն է աթէնքին պաշտպան սուրբն է ս տիոնիսիս աէրոփաղիդիս հին յունաստանի ժամանակաշրջանին աթէնք կ անուանուէր աթինէ յոգնակի իմաստով որովհետեւ ատտիկէի ցիրուցան քաղաքներու միաւորումն էր ըստ դիցաբանութեան այս քաղաքները միաւորողը թիսէաս թագաւորն էր րդ դարուն կրկին աթինէ կը կոչուի որպէսզի վերջապէս ին վերակոչուի աթէնք սակայն անուան յոգնակի սեռական հոլովումին կը հանդիպինք հաստատութիւններու հիմնարկներու անուններուն մէջ օրինակ բառացի թարգմանութեամբ աթէնացիներուն կաճառը կ ըսենք աթէնքի կաճառը աթէնացիներուն համալսարանը կ ըսենք աթէնքի համալսարանը աթէնք անունը ըստ յունական դիցաբանութեան կը կապուի աթինա աստուածուհիին անուան հետ ան քաղաքին հովանաւորութեան համար կը մրցի փոսիտոնա աստուծոյ հետ ու յաղթական դուրս կու գայ աթէնքի թագաւոր քեքրոփան կէս մարդ կէս օձ կ որոշէ թէ երկուքէն ո վ որ ամենաթանկագին նուէրը տայ քաղաքին զինք քաղաքին պաշտպանը պիտի նշանակէ երկու մրցակիցները աքրոփոլիի ժայռը կը բարձրանան փոսիտոնան եռաժանիով մը յատակը կը զարնէ եւ երեւան կ ելլէ զուլալ ջուրերով առուակ մը աթինան նիզակով յատակը կը զարնէ եւ կ երեւի փոքր ձիթենի մը թագաւորը կը զմայլի աստուածուհիին նուէրով սնունդ ձէթ եւ փայտ ձիթենին կը պահէ եւ աթինան կը կարգէ քաղաքին պաշտպանը փոսիտոնա նեղացած կը մեկնի անիծելով քաղաքը որ երբեք բաւարար ջուր չունենայ այդ օրէն աթէնքի ջուրի տագնապը կը սկսի աթէնք ունի բարձր դիրք քաղաքը կառուցուած է բազմաթիւ բլուրներու շուրջ եւ անոր քաղաքային տարածաշրջանը կը շրջապատուի հինգ լեռներով արեւմուտքէն էղալէօ եւ փիքիլօ օրոս հիւսիս արեւմուտքէն փարնիթա հիւսիս արեւելքէն փենտելի եւ արեւելքէն իմիդօ քաղաքին հարաւային սահմանը սարոնիքոս ծոցն է լիքավիդոն բուն քաղաքին բարձրագոյն բլուրներէն է քաղաքը կը ճեղքեն քիֆիսոս իլիսոս եւ իրիտանոս պատմական գետերը սակայն անոնց հունին մեծ մասը պատուած է մայրուղիներով վնասելով տարածաշրջանին բնական միջավայրը աթէնքի կլիման ենթարեւադարձային բարեխառն է միջերկրականի հիւսիսային աւազանի երկիրներուն նման գլխաւոր յատկութիւններէն են իրարու յաջորդող տաք ու չոր երկարաձգուած ամառները եւ մեղմ ու խոնաւ ձմեռները աթէնքի հիմնադրութեան թուականը կը հասնի մինչեւ հին դարեր սակայն միկինէեան շրջանին անոր գոյութիւնը փաստուած իրողութիւն է անոր առաջին բնակիչները փելասղիները կը համարուին ըստ աւանդութեան առաջին թագաւորն էր քեքրոփան ք ա րդ եւ րդ հազարամեակներուն յոյները կը հաստատուին այդ շրջանին մէջ թիսէայի եւ մինոտաւրոսի մինոասին եզը եզ դիցաբանութիւնը կը յայտնէ մինոասեան կրետէի տիրութիւնը աթէնքի վրայ որ վերջ կը գտնէ անոր անկումէն ետք թիսէային հայրը էղէոսն կամ էգէոս է աթէնքի թագաւորը դրոյեան պատերազմի ժամանակաշրջանին աթէնք միկինէեաններու կողմնակից էր ըստ հոմերոսի իլիատային աթէնք այս պատերազմին կը մասնակցի մենեսթենիի գլխաւորութեամբ եւ կարեւոր զինուորական ուժով միայն նաւային զօրուժը կը բաղկանար նաւերէ շուրջ հոգի այս շրջանին աթէնք կը տիրէ ատտիկէի շրջանին զանց առնելով մեղարիտան որ հպատակ էր սալամինային եւ օրփոն որ հպատակ էր վիօդիոյ ք ա րդ հազարամեակին լավրիոնի մետաղի հանքերը աթէնքի կապար եւ արծաթ կը հայթայթեն իսկ երկաթի դարաշրջանին երկաթ խեցեգործութիւնը ձէթի մեղրի գինիի եւ փենտելի լերան լուսաքարի արտադրութիւնները զուգադրաբար առեւտրական գործունէութեան կ ապացուցանեն տնտեսապէս բարգաւաճ քաղաք մը դորացիներու կամ յունական ցեղերու ներխուժումի շրջանին աթէնքը ընդհարումներէ խոյս կու տայ քաղաքին առաջին օրինադիրը տրակոնն էր ան ք ա րդ դարուն լուսաքարերու վրայ գրել կու տայ տրակոնեան օրէնքներ ը որոնք շատ խիստ էին մինչեւ այսօր ալ այս նշանաբանը կը գործածուի նշելու համար դաժան եւ ծանր օրէնք մը կամ կարգավիճակ մը տրակոնի օրէնսդրութեան կը յաջորդեն սօլոնի օրէնքները որոնցմէ ամենակարեւորը սիսախթիան է ըստ անոր պարտքերու տակ եղող աթէնքի ազատ բնակիչներուն գերութիւնը կը ջնջուի նաեւ հողին անտառապատումը ք ա րդ դարուն փիսիսդրադոս բռնատիրութիւն կը հաստատէ եւ ալքմէոնիտես ընտանիքը կ աքսորէ այս ընտանիքը կարեւոր դերակատարութիւն ունէր քաղաքին քաղաքական եւ ընկերային կեանքին մէջ փիսիսդրադին աթէնքի քաղաքացիներուն համար կը հաստատէ փանաթինիէա խաղերը ի պատիւ աթինա աստուածուհիին անոր մահէն ետք ալքմէոնիտես ընտանիքէն քլիսթենին հետագային բարեկարգիչ կը կոչուի կը կիրարկէ ժողովրդավարական հաւասարութիւնը հին ցեղերու դրութիւնը կը փոխարինէ արուեստականներով ատտիկէի հողատարածքը կը բաժնէ քաղաքային միջերկրեայ եւ ծովափնեայ շրջաններու ու կը հիմնէ թաղապետութիւններ ցեղեր վերոնշեալ երեք շրջաններու ամէն մէկ ցեղ ի բնակիչները կը բաժնէ հաւասար իրաւունքներ տալով իւրաքանչիւրին այս ձեւով հարուստ ազնուականները կը դադրին ուժեղ ցեղ մը ըլլալէ ու կը խառնուին մնացեալներուն հետ ամէն մէկ նոր շրջանին կու տայ անոր հերոսին անունը աթէնք քաղաք պետութեան իշխանութիւնը կը յանձնէ քաղաքացիներու ատեանին կը բաղկանայ ընտրուած ներկայացուցիչներէ հոն ամէն մէկ թաղապետութենէ ցեղէ ներկայացուցիչ կը մասնակցի ժողովները ընդհանրապէս կը գումարուին փնիքա բլուրին վրայ նաեւ կ օրինադրէ խեցեվճիռը ժողովրդավարութեան բարեկարգման օրէնք յոնիական ապստամբութեան շրջանին ք ա թուական աթէնք կը ղրկէ նաւ մարդուժով աթէնքի օգնութիւնը եոնիոյ յոյներուն պատճառ կը դառնայ յունաստանի մայր ցամաքամասին վրայ պարսկական արշաւանքներուն աթէնք կը դաշնակցի սփարդիի հետ եւ իրենց գլխաւորութեամբ յոյները յաջողութեամբ կը դիմագրաւեն յարձակումները այս կռիւներուն աթէնք կը մասնակցի մարաթոնայի ճակատամարտին ք ա զինուորներով սալամինայի նաւամարտին ք ա եւ թուականներուն թրիիրիս եռայարկ թիանաւ նաւերով փլադէոնի ճակատամարտին զինուորներով եւ միքալիի եոնիայի մէջ ճակատամարտին քաղաքացիներու ատեանին որոշումով շուրջ ք ա ին աթէնքի ղեկավարութիւնը կը ստանձնէ փերիքլէսը ան էֆիալդի աթենացիի գործակցութեամբ աթէնքին մէջ ժողովրդավարութիւնը կը վերականգնէ արիոս փաղոսին իրաւասութիւնները կը նուազեցնէ եւ անոր վարչական ու պաշտօնեաններուն վերահսկողութիւնը ներկայացուցիչներու խորհրդարանին քաղաքացիներուն ատեան կը յանձնէ անոր իշխանութեան ընթացքին աթէնք կը զօրանայ եւ կը զարգանայ ժողովրդավարութիւնը իր գագաթնակէտին կը հասնի աթէնքի գերագահութիւնը կը հասնի միջերկրական ծովէն մինչեւ սեւ ծովու յունական գաղթօճախները յունաստանի ոսկեդարը ք ա փերիքլէսի իշխանութեան շրջանին է ատոր համար նաեւ կը կոչուի փերիքլէսի ոսկեդարը աթէնք եւրոպայի քաղաքակրթութեան եւ մտաւորականութեան կեդրոնը կը հանդիսանայ այս ժամանակաշրջանին աթէնքի մէջ ապրած ու գործած են դարերու ընթացքին համաշխարհային համբաւ վայելող անձեր մեծ ողբերգակներ սոֆոքլէս ք ա եւ էվրիփիտիս ք ա պատմաբան թուքիտիտին ք ա երգիծական բանաստեղծ արստոֆանին ք ա եւ շատ ուրիշներ աքրոփոլիսի ժայռին վրայ կը կառուցուի փարթենոնան ի պատիւ աթինա աստուածուհիին մեծածախս գործին կառուցումը կը սկսի ք ա ին ու կ աւարտի ք ա ին իքդինոս եւ քալլիքրադին ճարտարապետութեամբ եւ ֆիտիան ընդհանուր հսկիչը կը պատրաստէ աթինա աստուածուհիին հսկայ ոսկէ արձանը եւ շինութեան զարդարանքները այս հսկայ գործին մէջ կառուցուածքին ներդաշնակութիւնը կը գիրիշխէ եւ կը դառնայ համաշխարհային հիացումի պատճառներէն մէկը այս շրջանին ձեւաւորուած մշակոյթը որ յառաջիկայ դարերուն դասական կը կոչուի արեւմտեան քաղաքակրթութեան հիմերը կը դնէ աթէնք իր գերագահութիւնը պաշտպանելու համար երկարատեւ տարի պատերազմական գործողութիւններու մէջ կը մտնէ գլխաւոր մրցակիցին սփարդիի դէմ ք ա թուականներ հետեւանքները կ ըլլան կործանիչ երկարատեւ պատերազմի ընթացքին աթէնքի մէջ համաճարակ կը տիրէ բնակչութեան ը կը մահանայ պատերազմը կ աւարտի աթէնքի պարտութեամբ աթէնք կը կորսնցէ իր հմայքը գերագահութիւնը եւ դանդաղ քայլերով ինքզինք կը վերագտնէ յունական քաղաք պետութիւնները կը տկարանան եւ յաջորդաբար կը հպատակին հիւսիսային յունաստանի մակետոնական թագաւորութեան մեծն աղեքսանդրի մահէն ետք մակետոնական հզօր կայսրութիւնը կը բաժնուի թագաւորութիւններու յունական քաղաք պետութիւնները կ անցնին մեծն աղեքսանդրի զօրավարներէն անդիղոնոս ա միակնանիին ու անոր յաջորդներուն իշխանութեան տակ արեւմուտքէն հռոմ կը սկսի աշխուժօրէն միջամտել յունական գործերուն եւ մակեդոնացիներուն դէմ պատերազմներու մէջ կը մխրճուի ք ա ին յունական տարածքներ կը գրաւէ ք ա ին հռոմէացի զօրավար սիլլան կ արշաւէ աթէնքին վրայ կը գրաւէ ու կը կողոպտէ քաղաքը աքդէոնի ծովամարտի յաղթանակէն ետք յունաստանի ամբողջ տարածքը ինչպէս նաեւ պտղոմէական եգիպտոսը կ իյնան հռոմի տիրապետութեան տակ երեք տարի ետք ք ա ին օգոստոս կայսրը իր կայսրութեան տարածքները կ օծէ հռոմէական խաղաղութիւն հրամանագիրով կը տեւէ տարի կը դադրի մարքուս օրելիուս կայսրին մահուամբ հռոմէացիները կը հիանան յունական մշակոյթի հարստութեան վրայ մանաւանդ աթէնք քաղաքին կը պահպանեն կ ուսումնասիրեն զայն եւ կը դառնան գովաբանողներն ու շարունակողները այդ մշակոյթին աթէնքին կը շնորհեն ազատ քաղաքի կարգավիճակ ատրիանոս կայսրին հրամանով ք ա րդ դարուն աթէնքի մէջ կը կառուցուին գրադարան մը ջրուղի մը որ մինչեւ րդ դարուն կայուն կը մնայ եւ աթէնացիներէն կը գործածուէր մարզարան ուսումնարանի իմաստով մը կամուրջ մը ողիմպոսի տիոս տաճարը նաեւ կը կոչուի սդիլի ողիմպիու տիոս ատրիանոսին կամարը քաղաքին արեւելեան կողմը եւ բազմաթիւ տաճարներ ու սրբատեղիներ ատրիանոսի շրջանին աթէնքի մէջ կ ապրի հերովդէս ատտիկեցին ան հարուստ ազնուական ընտանիքէ էր կը հովանաւորէ փանաթինէա խաղերը իր ծախսերով կը վերանորոգուի քալլիմարմարոն կամ փանաթինէայի խաղերուն մարզադաշտը աքրոփոլիին ստորոտը կը կառուցուի երաժշտանոցը եւ բազմաթիւ ուրիշ շէնքեր աթէնք մինչեւ րդ դար հռոմէական կայսրութեան հոգեւոր եւ մտաւոր կեդրոնը կը հանդիսանայ հակառակ հետագայ յեղաշրջումներուն քաղաքը կը պահպանէ իր համբաւը ուսումնարաններուն մէջ կ ուսանին անձնաւորութիւններ որոնք հետագային դերակատարութիւն կ ունենան նոր հռոմէական կայսրութեան մէջ օրինակ յուլիանոս ուխտազանց կայսրը աթէնք արեւելեան հռոմէական կայսրութեան իսկ շրջանէն աստիճանաբար կը կորսնցնէ իր հմայքը բիւզանդական կայսրութեան հիմնումէն ետք կը դառնայ երկրորդական քաղաք մը ին յիուստինիանոս կայսրը կը փակէ հին յունաստանի ուսման եւ մտաւորականութեան կեդրոն պղատոնի կամ փլադոնի կաճառը յունաստանի շրջանները յաջորդաբար կ ընդունին քրիստոնէութիւնը փարթենոնը տաճարէ եկեղեցւոյ կը վերածուի եւ կ անուանուի աթենացի սրբոյ կոյս աթէնքի վերելքը կը սկսի րդ դարուն բիւզանդական կայսրութեան բարգաւաճման հետ զուգահեռ րդ եւ րդ դարերուն քաղաքին մէջ կը զարգանայ արուեստագիտութիւնը մանաւանդ ճարտարապետութիւնը բազմաթիւ խաչաձեւ յատակագիծով եկեղեցիներ կը կառուցուին խաչակիրներու չորրորդ արշաւանքին կոստանդնուպոլիսը կը քանդուի եւ կը կողոպտուի յունաստանի զգալի մասը կ անցնի ֆրանքներու տիրապետութեան տակ ֆրանքոքրաթիոյ ժամանակաշրջան րդ մինչեւ րդ դար կոստանդնուպոլսոյ գրաւումով մայիս յունաստան կ իյնայ օսմանցիներուն ձեռքը աթէնքը ին վենետիկի հանրապետութիւնը կը պայքարի աթէնքին տիրանալու եւ րդ դարուն վենետիկի եւ թուրքերու միջեւ վեցերորդ պատերազմի ընթացքին վենետիկցիները գլխաւորութեամբ ֆրակիսքօ մոռոզինիի աթէնքը կը պաշարեն եւ փարթենոնան որ թուրքերը նախ մզկիթի ապա վառօդի մարանի վերածած էին կը պայթեցնեն ին տաճարը գրեթէ ամբողջութեամբ կը քանդուի այդ օրերէն ետք տաճարը կանոնաւոր հերթականութեամբ կը կողոպտուի նոյն ատեն կոստանտնուպոլսոյ մէջ թուրքերը կը հակադարձեն քաղաքին յոյն բնակչութիւնը ջարդի կ ենթարկեն եւ կախաղան կը հանեն յոյն պատրիարքը ապրիլին թուրքերը տեղեկանալէ ետք պոլսոյ եղելութիւնները կը կազմակերպուին ու կը զինուին աթէնքի յոյները խասիոյ զինեալներուն օգնութեան կը դիմեն ապրիլին թուրքերը կ ամրանան աքրոփոլիի մէջ եւ յոյները քաղաք կը մտնեն պոռալով ազատութիւն կամ մահ եւ օրհնեալ յարութիւնը քրիստոսի քաղաքին մէջ յունական քաղաքական վարչութիւն կը հաստատուի կը զօրանան զինեալ խումբերը դրացի կղզիներէն զինեալներ իրենց օգնութեան կը հասնին աքրոփոլիի պաշարեալները մայիս ի իրիկունը կը յաջողին յունական ուժերը ճեղքելով փախչիլ եւ հասնիլ խալքիտա միաժամանակ ամէն տեղէ մանաւանդ կղզիներէն յոյներ աթէնքի օգնութեան կը հասնին յունիսին թուրքերը վայրագօրէն կը սպաննեն քաղաքին ազնուականներէն ն յոյները մեծ թափով կը շարունակեն աթէնքի ազատագրութեան պայքարը եւ երկարատեւ կռիւներէ ետք յունիս ին թուրքերը աքրոփոլին կը յանձնեն ասիկա աթէնքին առաջին ազատագրումը կ ըլլայ սակայն աթենացիներուն ուրախութիւնը երկար չի տեւեր երբ կ իմանան թէ տրամալի փաշան նոց բանակով կ արշաւէ պեղոպոնեզի եւ աթէնքի վրայ միաժամանակ վէճ կը ծագի աթէնքի զինեալ ուժերու պետերուն միջեւ ի վերջոյ միացած մէկ կողմէն քաղաքը կ ամրացնեն եւ միւս կողմէն մեծ թիւով զինեալներ կը ղրկեն պեղոպոնեզի շրջաններուն օգնութեան յուլիս ին թուրքերը ծանր պարտութիւն կը կրեն եւ բանակին մնացորդացը կը հեռանայ ապստամբ եւ յաղթական աթէնքը մարդահամարի կը ձեռնարկէ քաղաքը կը հաշուէ բնակիչ տուն եւ ծխական շրջաններ աթէնքի ազատագրումէն ետք ին թագաւոր օթոնը զայն մայրաքաղաք կը հռչակէ ին մայրաքաղաքին վերակառուցումը կը սկսի հետագայ տասնամեակներուն քաղաքը կը զարգանայ կը շէննայ հետեւելով այդ ժամանակի արդի քաղաքներու չափանիշներուն ին փոքր ասիոյ աղէտէն ետք կը կատարուի քաղաքին յաջորդ սակայն անկարգ ընդարձակումը կը ստեղծուին նոր թաղեր ընդհանրապէս փոքր ասիոյ գաղթականներէն աթէնք քաղաքական եղելութիւններուն կեդրոն կը հանդիսանայ հոն կը պատահի սեպտեմբեր ի ապստամբութիւն յեղաշրջումը բացարձակ թագաւորութենէն սահմանադրական թագաւորութեան քաղաքը աւելի քան յիսուն տարի բազմաթիւ շարժումներու եւ յեղաշրջումներու թատերաբեմ կը դառնայ կը յաջորդեն միջպատերազմեան շարժումները բ համաշխարհային պատերազմի աւարտին յունական միջ քաղաքացիական պատերազմը դեկտեմբերեան շարժումը ապրիլ ի զինուորական հարուածը եւ վերջինին տապալումը ու խորհրդարանական ժողովրդավարութեան վերականգնումը ին աթէնք բ համաշխարհային պատերազմի ընթացքին գերմանիոյ դաժան գերիշխանութեան տակ կը գտնուի մեծ վնասներ կը կրէ աղէտ սով եւ համաճարակ պատերազմէն ետք կեանքը կը վերադառնայ աթէնք կ ապրի վերաշինութեան պայթում մը կ ընդարձակուի նոր շէնքեր կը կառուցուին թէ քաղաքին կեդրոնը եւ թէ արուարձանները մանաւանդ բազմայարկանի հոն փոքր ասիոյ աղէտէն գաղթականներ կը տեղափոխուին շրջակայքը լուրջ փոփոխութիւններու կ ենթարկուի տուրղուդի կամ նէօ քոզմոս թաղամասը շատ մեծ թիւով հայեր ալ հոն կը փոխադրուին դիմագիծը կը փոխէ իսկ ուրիշներ քարտէսէն բոլորովին կը ջնջուին թիսիոն մոնասթիրաքի եւ փլաքա թաղամասերը մայրաքաղաքին պատմական կեդրոնը կը հանդիսանան սինտաղմայի հրապարակը նորագոյն քաղաքին կեդրոնը կը հանդիսանայ անոր շուրջ կը գտնուին հին թագաւորական արքունիքը ուր այժմ կը գործէ խորհրդարանը րդ դարուն կառուցուած պետական շէնքեր աթէնքի քաղաքային տարածաշրջանը յունաստանի փոխադրական միջոցներու եւ արդիւնաբերական մեծագոյն կեդրոնն է կ ապահովէ երկրի արդիւնաբերական արտանդրանքին ը զարգացած ճարտարարուեստը կը գտնուի գլխաւորաբար արեւմտեան ատտիկէի շրջաններուն մէջ իսկ բազմաթիւ ընկերութիւններ հիւսիս եւ հիւսիս արեւելեան արուարձաններուն մէջ նաւային ընկերութիւններուն կեդրոնական գրասենեակները կը գտնուին անոր նաւահանգիստ փիրէա քաղաքին մէջ միկինէեան աթէնքի ք ա բնակչութեան թիւը մօտաւորապէս բնակիչ կը հաշուէ իսկ երկրաչափական շրջանին ի կը հասնի ք ա ին քաղաքը բնակիչ ունէր ք ա ին աթէնք քաղաք պետութիւնը կը հաշուէր շուրջ բնակիչ դասական շրջանին ք ա ին ըստ զանազան աղբիւրներու բնակիչ իսկ ըստ պատմաբան թուքիտիտիին բնակիչ ք ա ին բնակչութեան թիւը կը հասնի ազատ քաղաքացիներու դաշնակից գաղթականներու եւ ստրուկներու ընդհանուր բնակիչ աքրոփոլին հին աթէնքին կեդրոնն էր փիրէա նաւահանգիստը անջատ քաղաք էր սակայն րդ դարու վերջաւորութեան աթէնք իր արագ ընդարձակումով զայն կը կլանէ այս ընդարձակումը կը սկսի ական թուականներէն ետք երբ յունաստան զուտ գիւղատնտեսական երկիրէ ճարտարարուեստական երկիրի կը բարեշրջի ըստ ի մարդահամարին աթէնքի քաղաքային տարածաշրջանի ներառեալ փիրէա տարածաշրջանի բնակչութեան ընդհանուր թիւը ի կը հասնի այս թիւը ի տուեալներով էր սակայն կը նուազի տնտեսական տագնապին պատճառով արտագաղթ ու մասամբ ներգաղթ դէպի այլ շրջաններ ի յուշարձաններէն երկուքը աթէնքին մէջ կը գտնուին աքրոփոլին եւ տաֆնիի վանքը նորագոյն շրջանէն գլխաւոր տեսարժան վայրեր կը համարուին րդ դարուն կառուցուած յունաստանի խորհրդարանը եռաբանութիւնը որ կ ընդգրկէ երեք շէնքեր ազգային գրադարանը համալսարանը եւ կաճառը աթէնքի կեդրոնը կը գտնուին հնագիտական թանգարանը յունական հնագիտական իրերուն աշխարհի ամենաշատ հաւաքածոն ունի աքրոփոլիին նոր թանգարանը բիւզանդական քիքլատեան պենաքի եւ դրամագիտական թանգարանները եւ շատ ուրիշներ աթէնք կը հիւրընկալէ օտար հնագիտական հիմնարկեր որոնք զանազան ներդրումներով թէ տնտեսութիւնը եւ թէ մարդուժը կը զարգացնեն եւ կը դիւրացնեն հնագիտական ուսումնասիրութիւններն ու պեղումները աթէնք կ ընդգրկէ զանազան ճարտարապետական ոճեր յունահռոմէական դասական յունական եւ ժամանակակից ինչպէս պահաուս ար տեքօ այս շինութիւնները միատեղուած չեն այլ խառն այսինքն մէկ թաղի մէջ կը հանդիպինք վերոնշեալ ոճերով շէնքերու քաղաքաշինութեան զարգացման եւ հարստացման մեծ դեր խաղացած են օտար եւ յոյն աշխարհահռչակ ճարտարապետներ օտարներ թէոֆիլոս հանսըն էրնըսդ զիլլըր շլիման էն ետք ուոլդըր կրոփիուս եւ ժամանակակից էէրօ սաարինէն քաղաքին չորս կողմը կը հանդիպինք տարբեր ոճերով արձաններու կիսանդրիներու կիսապատկերներու եւ կամ պատերու վրայ քանդակներու օրինակ սինտաղմայի հրապարակին վրայ անծանօթ զինուորին դամբանին աթէնք ունի քանի մը տասնեակ թանգարաններ կը նշենք գլխաւորները կան նաեւ աւելի փոքր եւ անձնական թանգարաններ աթէնք ունի խիտ ընդարձակ իրարու հաղորդակցող լայնածաւալ հանրային փոխադրամիջոցներ հանրակառքային երկաթագծային պարզ թէ արագընթաց նաեւ թաքսի ասոնք կապուած են նաւային եւ օդային փոխադրամիջոցներուն նաւային փոխադրամիջոցը ժամուան հետեւողականութեամբ կը կատարուի առաւելաբար ու գլխաւորաբար փիրէայի եւ նուազ չափով քաղաքի ծայրամասի ռաֆինա արեւելքը եւ լավրիոն հարաւը նաւահանգիստներէն անոնց կապուած են ցամաքի փոխադրամիջոցները աթէնքի էլեֆթերիոս վենիզելոս միջազգային օդակայանը իր ներքին ու արտաքին համաշխարհային ծաւալի թռիչքներով կառուցուած է ին փոխարինելով հելլինիքոյի օդակայանին աթէնքի մէջ կը գործեն եռեսունէ աւելի գիտական բժշկական բազմարուեստական ճարտարագիտական փիլիսոփայական մանկավարժական համակարգիչի ճարտարարուեստի արուեստագիտութեան պետական եւ նուազ թիւով անձնական համալսարաններ եւ ուսումնարաններ կան թատերարգութեան պարուսուցման արուեստի բազմաթիւ վարժարաններ երաժշտանոցներ ասոնցմէ պատկառելի թիւ մը հիմնուած է յունաստանի ազատագրումէն անմիջապէս եւ րդ դարու առաջին կիսուն աթէնք եղբայրացած է հետեւեալ քաղաքներուն հետ բրիտանական եւ քրիստոնէական թանգարան բիւզանդական եւ քրիստոնէական արուեստի թանգարան աթէնքի մէջ թանգարանը հիմնադրուած է թուականին կը ցուցադրուի աւելի քան հազար եզակի ցուցանմուշներ բիւզանդական եւ քրիստոնէական արուեստէ կը գտնուի յունաստանի մայրաքաղաքին մէջ վասիլիսսիս սոֆիաս հասցէին վրայ սկզբը թանգարանը կը գտնուէր աթէնքի ակադեմիայի առաջին հարկին վրայ թուականին ան ստացած է իր սեփական վիլլա իլլիսայ շէնքը սոֆիայ լեբրունի ձմեռային նստավայրը վիլլա իլլիսայ շէնքը կառուցուած է թուականին յունական ճարտարապետ ստամատիս կլէանտիսի կողմէ շէնքի անունը տրուած է իլիսիայ թաղամասի եւ հիմնական մուտքի մօտ հոսող իլլիսոս գետի անուններով պրոֆէսոր գէորգիոս սոտիրոսի առաջնորդութեան ներքոյ ճարտարապետ արիստոտէլիս զահոսը պատրաստած թանգարանի ցուցահանդէսներու սրահը թուականին սկսաւ ընդլայնել թանգարանի տարարածքը եւ կառուցուեց երեք ստորգետնեայ հարկեր նախագծի գլխաւոր ճարտարապետն է մանոս պերրակիսը արտաքին մասը եւ իլլիսայ կալուածքը մնացած է անփոփոխ մինչեւ մուտքը կայ մի սիւներով պատուած սրահ որ առաջ եղած է ծառաներու տունը այցելուներուն վերջը կը ցուցադրուի ընդարձակ բակը շրջապատուած է բազմաթիւ շէնքերով որոնց կենդրոնը կայ մի շատրուան ինչպէս նաեւ վաղ քրիստոնէական խճանկարի նմուշներ թանգարանի շէնքը ունի երկու հարկեր եւ նկուղ այն ինքնին ճարտարապետական յուշարձան է պատերը դրսի կողմէ պատուած են մարմարով ելեւթերիոս վենիզելոսի անուան աթէնքի միջազգային օդակայան ամօ իաթա իսաօ գործարկուած մարտ ին աթէնքը եւ աթթիկայի տարածքը սպասարկող կարեւորագոյն օդակայանն է յունաստանի ամենաբեռնուած օդակայանն է եւ ի ինչպէս նաեւ այլ յունական ընկերութիւններու գործունէութեան կեդրոնն է ներառուած է օդակայաններու միջազգային խորհուրդի խումբ ը մլն եւ ի դրութեամբ եւրոպային րդն է իր ծանրաբեռնուածութեամբ ամօ ն տեղակայուած է կեդրոնական աթէնքէն դէպի արեւելք քիլոմեթրի վրայ կոչուած է ականներու նշանաւոր քաղաքական գործիչ եւ յունաստանի վարչապետ ելեւթերիոս վենիզելոսի անունով օդակայանի սեպհականատիրութիւնը հարաբերակցութիւնով բաժնուած է յունական պետութեան եւ մասնաւոր տէրերու միջեւ օդակայանը կառուցուեր է հոս տեղափոխելու համար ներկայիս փակուած էլլինիկոն միջազգային օդակայանը որուն յագեցուածութիւնը այլեւս ընդլայնուելու տեղ չըլլալու կէտի մը հասած էր մարի աթմաճեան սփիւռքահայ բանաստեղծուհի գրական եւ հասարակական գործիչ բանաստեղծ ա սեմայի գեղամ միհրան աթմաճեանի քոյրը ծնած է պաֆրա քոյրն է տարաբախտ բանաստեղծ ու գրագէտ աթմաճեան սեմայի ի եղեռնին աղաճա գըշլայի մէջ ուր աքսորուած էին ընտանեօք կ ենթարկուին անլուր տանջանքներու հայրը խենեշօրէն կը սպանուի իրենց կեանքին բաժինը գաղթականութիւն ու զրկանք կ ըլլան պոլիս սուրիա եթովպիա յունաստան եւ ֆրանսա ամուսնացած է շարլ շեվալիէ հետ փարիզ ին կ աշակերտի պոլսոյ դպրոցասէր տիկնանց վարժարանին գրականութեան իր ուսուցիչը եղած է արշակ չօպանեան գրական նախափորձերը կը հրատարակուին ա սեմայի ջանք եւ մշակոյթ ամսագիրներուն մէջ խորքի եւ կառոյցի իր բոլոր ընկրկումներուն հակառակ ական թուականներու գրական հանգրուանին մէջ յիշատակելի անուններէն մէկն է աճման աժման քաղաք արաբական միացեալ էմիրութիւններու մէջ աճմանի էմիրութեան վարչական կեդրոնը բնակչութիւնը բնակչութեամբ րդ քաղաքը մաէ ու մէջ հին ժամանակներուն յայտնի էր որպէս ձկնորսական կեդրոն ինչպէս նաեւ մարգարիտի հանքավայր սակայն մինչեւ վերջին ժամանակները կը համարուէր փոքր քաղաք միայն վերջերս քաղաքը սկսաւ արագորէն զարգանալ շնորհիվ իրեն դրաձի մեծագոյն քաղաքները տուպայ եւ շարջա քաղաքը կը գտնուի պարսից ծոցի ափին շարջայէն մի քանի քիլոմեթր հեռաւորութեան վրայ շարջա եւ տուպայ քաղաքներուն հետ միլիոն բնակչութիւն կազմելով քաղաքին մէջ կայ նաւահանգիստ աժմանը միակ էմիրութիւնն է որուն մէջ չի յայտնաբերուիր նաւթ սակայն աժմանը աւելի յայտնի է իր նաւաշինական գործունէութեամբ որտեղ մինչեւ օրս հնագոյն ձեւերով կը կառուցեն հին արաբական առագաստանաւեր եւ ժամանակակից նաւեր քաղաքը յայտնի է նաեւ իր ազգային պատմական թանգարանով կարելի նաեւ տեսնել քառակուսի աշտարակը ալ նուամի մզկիթը եւ ուղտերու մրցավազքի յարթակը մուսա ալ սատր ծն յունիս անյայտ կորած լիպիոյ մէջ օգոստոս իրանցի լիբանանցի շիա իսլամ փիլիսոփայ եւ շիա իսլամ կրօնական ղեկավար է ծնած է իրանի քոմ քաղաքին մէջ ու մասնակցած բազմաթիւ կրօնագիտական դասընթացքներու եւ սեմինարներու իրանի մէջ ան կը մեկնի նաժաֆ ուր կրօնագիտութիւն կ ուսանի սակայն ի իրաքեան յեղափոխութենէն ետք կը վերադառնայ իրան ան կը պատկանի լիբանանի ժապալ ամելի մուսաուի գերդաստանին պատկանող սատր ընտանիքին մուսաուի գերդաստանը մուհամետ մարգարէի դուստր ֆաթիմայի եւ եօթներորդ շիա իմամ մուսա ալ քատիմի ժառանգորդ է այս պատճառով ալ մուսա ալ սատրի կը տրուի սայյիտ տիտղոսը ի իրաքէն վերադարձէն քանի մը տարի ետք սատր կու գայ սուր լիբանան պրուժերտի եւ հաքիմ այաթոլլաներու լրտես ֆուատ աժամի զայն կը կոչէ մեծ արդի շիա քաղաքական մտածող եւ հրահանգող ան լիբանանի շիա իսլամութիւնը համայնքի կը վերածէ լիբանանի մէջ ան կը հիմնէ եւ կը վերկանգնէ բազմաթիւ կազմակերպութիւններ ինչպէս դպրոցներ բարեսիրական կազմակերպութիւններ եւ ամալ շարժումը ընդհառաջելով մուամմար ալ քատտաֆիի հրաւէրին օգոստոս ին սատր եւ երկու ընկերակիցներ կը մեկնին լիպիա տեսակցութիւն ունենալու կառավարական անձնաւորութիւններու հետ անոնք վերջին անգամ կը յայտնուին օգոստոսին որմէ ետք անոնցմէ որեւէ լուր չկայ բազմաթիւ տարակարծութիւններ կը շրջանառուին սատրի աներեւութացումին գծով սակայն ոչ մէկը փաստուած է մուսա ալ սատր ծնած է յունիս ին շեհարմարտան թաղամաս քոմ իրան կը յաճախէ քոմի հայաթ նախակրթարան դպրոցը ուր անպաշտօնապէս կը հետեւէր ճեմարանի դասերուն ան պաշտօնապէս կը սկսի ճեմարան յաճախել ին ուսուցիչները զինք կը նկատէին դիւրին սորվող եւ մանկութենէն ինքնազարգացում ունեցող անձ մը ժամանակ մը ետք կը սկսի սորվեցնել տարրական դասեր այս մէկը կը զուգադիպի իրանեան քաղաքականութեան ազատագրութեան որպէսզի ազդեցիկ դառնայ իր երկրին կեանքին մէջ ան կը նկատէ որ պէտք է քաջատեղեակ ըլլայ արդի գիտութեան եւ ժամանակակից աշխարհին մասին ուստի ան կրօնական դասերուն կողքին կը ստանայ աշխարհիկ կրթութիւն ան կը տեղափոխուի թեհրան ուր կ աւարտէ իսլամական դատավարութիւնը ֆիքհ թեհրանի համալսարանին մէջ քաղաքական գիտութիւններ կ ուսանի եւ անգլերէն ու ֆրանսերէն կը սորվի ապա կը վերադառնայ քոմ ալլամա մուհամետ հիւսէյն թապաթապայի հետ կրօնագիտութիւն եւ իսլամական փիլիսոփայութիւն սորվելու համար իր հօր մահէն ետք ին մեկնի նաժաֆ մուհսին ալ հաքիմ եւ ապուլ քասիմ խուի այաթոլլաներուն հետ կրօնագիտութիւն սորվելու համար հոն ան այաթոլլահ հաքիմի շէյխ մորթեզա ալ եասինի այաթոլլահ ապուլ քասեմ խուիի շէյխ հոսէյն հիլլիի եւ շէյխ սատրա պատքուպահիի նման ուսուցիչներ ունեցած է որոնք այաթոլլահ պրուժերտիի մահէն ետք կը դառնան մարժաներ մուսա ալ սատր նաժաֆի մէջ մուժթահիտ կը դառնայ ին ան կ այցելէ լիբանան ուր հանդիպում մը կ ունենայ ապտ ալ հոսէյն շարաֆըտտինի հետ ան նախապէս տեսած էր շարաֆըտտինը ին երբ իր ընտանիքը զինք հիւրընկալած է իրանի մէջ նոյն տարին ան կը վերադառնայ նաժաֆ եւ ի աշնան կ ամուսնանայ այաթոլլահ ազիզոլլահ խալիլիի դուստրին հետ իրաքի ի յեղափոխութենէն եւ վարչակարգի փոփոխութենէն ետք սատր կը վերադառնայ իրան հոն ան կ ընդունի այաթոլլահ շարոաթմատարիի կողմէ ղրկուած ալի տաւանիի առաջարկը ու կը դառնայ ալաթոլլահ պրուժերտիի կողմէ հովանաւորուած քոմի հաուզային մէջ լոյս տեսնող տարշայի ազ մաքթապ է իսլամ ի մաքթապ է իսլամ խմբագիրը ան կը սկսի ներդրել երրորդ բաժինին որ կը կեդրոնանար իսլամական տնտեսութեան վրայ յետագային այս բաժինին մէջ գրած իր յօդուածները առանձին գիրքի մը մէջ կը հրատարակուին սատր կը դառնայ պարբերաթերթին ընդհանուր խմբագիրը դեկտեմբեր ին բազմաթիւ հիմնադիրներու հետ ան կը լքէ պարբերաթերթի աշխատանքը ալ սատր իբրեւ այաթոլլահ պրուժերտիի ներկայացուցիչ իտալիա մեկնելու առաջարկը մերժելով կը մեկնի նաժաֆ այդտեղ ալ սատր այաթոլլահ մուհսին ալ հաքիմի ստիպումով կ ընդունի սուրիի մէջ շիա ղեկավար դառնալու հրաւէրը յաջորդելով ապտիւլ հուսէյն շարիֆ ալ տինի որ մահացած էր ին ան կը հասնի սուր ին իբրեւ այաթոլլահ պրուժերտիի եւ այաթոլլահ հաքիմի լրտես ընդհառաջելով շարք մը կրօնաւորներու խնդրանքին ան քանի մը անգամ կ այցելէ իրան ուր ան կը դասախօսէ շարք մը կրօնական նիւթերու շուրջ ինչպէս իսլամութիւնը կեանքի կրօն մըն է եւ աշխարհը պատրաստ է իսլամութեան ձայնը լսելու վերջինս կը խօսէր լիբանանի մէջ իր փորձառութեան մասին կարեւոր նկատելով իսլամներու բարելաւման գործընթացը ըստ վալի նասըրի սատր տքնաջան աշխատանք կը տանի իր համայնքը զարգացնելու անոնց ձայնը լսելի դարձնելու եւ զանոնք պատերազմներէ եւ ներքին խռովութիւններէ պաշտպանելու ուղղութեամբ սատր կը վայելէ լիբանանցիներու համակրանքը առանց համանքային խտրականութեամբ բոլորին գործնական օգնութիւն ցուցաբերելով ան պարկեշտ կ երեւի եւ կ ուզէ որ մարունի համայնքը ետ քաշէ իր ուժերուն մէկ մասը նպատակ ունեալով այս երկու համայնքներուն միջեւ խաղաղ կապեր հաստատել յաջորդ չորս տարիներուն սատր յարաբերութեան մէջ կը մտնէ սուրիոյ ալաուիներուն հետ նպատակ ունենալով իրենց քաղաքական ուժերը միացնելու ական շիաներուն հետ ըստ ապատեղեկատուութիւններու ալաուի կրօնքը իբրեւ շիա իսլամութեան ճիւղաւորում ի յայտ կու գայ յուլիս ին երբ ինք ու ալաուի կրօնական պետերը միասին ալաուի միւֆթի մը կը նշանակեն ական համայնքին մէջ ան կը վերականգնէ ժամիաթ ալ պիրր ուալ իհսան բարեսիրական կազմակերպութիւնը որ հիմնուած էր սալիհ մոհամետ շարաֆըտտինի կողմէ եւ սուրի մէջ գտնուող ընկերային կազմակերպութիւն որբանոցին համար դրամահաւաք կը կազմակերպէ ին սատր կը հիմնէ կարի դպրոց եւ մանկամսուր մը որ կը կոչուի աղջիկներու տուն պէյթ ըլ ֆաթաթ նոյն տարին ան կը հիմնէ իսլամական գիտութիւններու հիմնարկը ին սատր կը հիմնէ պուրժ ալ շամալիի արհեստից հիմնարկը որուն շինութիւնը կը ֆինանսաւորուի շիա բարերարներու դրամատնային վարկերու եւ լիբանանի կրթութեան նախարարութեան կողմէ ին հուսէյն ալ հուսէյնիի հետ կը հիմնէ զրկուածներու շարժում ը ամրապնդելու համար շիաներու տնտեսական եւ ընկերային իրավիճակը անոնք հարաւային լիբանան տարածքին կը հիմնեն բազմաթիւ վարժարաններ ու դարմանատուներ որոնցմէ շատեր մինչեւ այսօր կը գործեն պէյրութի մէջ մզկիթի մը մէջ ծոմապահութեամբ սատր կը փորձէ լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի մղող վայրագութիւններ կանխարգիլելու համար լիբանանի բոլոր համայնքները այցելութիւն կու տան սատրի միասնութեան նիստ կազմելու միտքը կու գայ այս հանդիպումին ընթացքին եւ սատր կը յաջողի կարճ ժամանակի համար խաղաղութիւն հաստատել պատերազմի ժամանակ ան կը հակի լիբանանի ազգային շարժման եւ զրկուածներու շարժման ու մուսթաֆա շարանի հետ համագործակցելով կը հիմնէ աֆուաժ ալ մուքաուամաթ ալ լուպնանիա խումբը որ աւելի կը ճանչցուի ամալ շարժում անունով այս կազմակերպութիւնը կը համախմբէ երիտասարդներն ու հուսէյնի եւ մուսաուի ընտանիքներու զարգացած սերունդը շիաները կը դառնան միակ մեծ համայնքը առանց զինեալ խմբաւորումի զինուորական գետնի վրայ ամալ կը ստեղծուի սատրի կողմէ շիա իսլամներու իրաւունքներն ու շահերը պաշտպանելու համար աւելին սատր միջոց մըն էր սուրիոյ օրուան նախագահ հաֆեզ ալ ասատի եւ իրանի շահին մուհամետ ռեզա փահլաւիի հակառակորդներուն միջեւ սատր շատ մօտիկ ազգականական կապեր կ ունենայ իրանի լիբանանի եւ իրաքի քաղաքական գործիչներու հետ իրանցի սատեք թապաթապէյը սատրի զարմիկն է մուհամետ խաթամին իր զարմիկին ամուսինն է իսկ այաթոլլահ խոմէյնիի որդին ահմատ խոմէյնին ամուսնացած է իր զարմիկներէն մէկուն հետ սատրի որդին ամուսնացած է խոմէյնիի թոռան հետ սատրի քոյրը ռապապը բարեսիրական գործերով կը զբաղի իտալիոյ մէջ սորված է գեղանկարչութիւն ու ստացած է տոքթորական վկայական մուամմար ալ քատտաֆիի հրաւէրով օգոստոս ին սատր եւ իրեն ընկերակցող շէյխ մուհամետ եաաքուպն ու լրագրող ապպաս պատրըտտինը կը մեկնին լիպիա հանդիպում ունենալու համար քաղաքական անձնաւորութիւններու հետ անոնք վերջին անգամ տեսնուած են օգոստոսին մինչեւ այսօր անոնք կը մնան անյայտ կորած շիա իսլամները կը հաւատան որ քատտաֆին է այս երեքին սպաննութեան հրաման տուողը բայց այլ տարակարծութիւններ ալ գոյութիւն ունին լիպիա մշտապէս կը մերժէ ստանձնել այս գործողութեան պատասխանատուութիւնը ըսելով որ սատր եւ իր ընկերակիցները մեկնած են իտալիա սակայն սատրի համակիրները կը պնդեն որ սատրի ճամբորդական պայուսակները գտնուոած են թրիփոլիի մէջ գտնուող պանդոկներէն մէկուն մէջ եւ իր հռոմ մեկնելուն ոչ մէկ փաստ գոյութիւն ունի օդանաւային ընկերութիւններն ալ չեն կրնար հաստատել սատրի լիպիայէն իտալիա մեկնումը ալ սատրի որդին յայտնած է որ իր հայրը գաղտնիօրէն բանտին մէջ է առանց որեւէ փաստացի տուեալներով սատրի անյայտացումը լիբանանի եւ լիպիոյ մէջ կը շարունակէ մնալ շատ մեծ պայքար ըստ լոնտոնի մէջ գտնուող սէուտական շարք ալ աուսաթ օրաթերթի օգոստոս ի թիւին լիբանանի խորհրդարանի նախագահ նապիհ պըրրի յայտարարած է որ լիպիական վարչակարգը յատկապէս լիպիոյ ղեկավարը պատասխանատու են սատրի անյայտացման ըստ իրանցի հրամանատար մանսուր քատարի սուրիոյ ապահովութեան պետ ռիֆաաթ ալ ասատ յայտնած է որ սուրիոյ մէջ իրանի դեսպանը խօսած է սատրը սպաննելու քատտաֆիի ծրագիրին մասին օգոստոս ին լիբանանի կառավարութիւնը սատրի անյայտացման համար կ ամբաստանէ քատտաֆին քատտաֆիի վարչակարգի փլուզումէն ետք լիբանան ու իրան կը դիմեն լիպիոյ զինեալներուն հետախուզելու համար մուսա ալ սատրի ճակատագիրը ըստ քաղաքական վերլուծաբան ռուլա թալժի քատտաֆիի որդիներէն սայֆ ալ իսլամ քատտաֆին յայտնած է որ սատրն ու իր պատուիրակութեան անդամները մոհամետ եաաքուպն ու ապպաս պատրըտտինը չեն հեռացած լիպիայէն ըստ գահիրէի մէջ գտնուող լիպիոյ ազգային փոփոխութեան ժողովին շիա իսլամութեան մասին խօսելէ ետք քատտաֆի կը հրամայէ սատրը սպաննել սատր զայն կ ամբաստանէ իբրեւ անտեղեակ իսլամական կրթութեան եւ իսլամական կրօնքի սիւննի եւ շիա համայնքներու ճիւղաւորումներուն մասին ու քատտաֆի զայրանալով կը հրամայէ սատրի եւ իր պատուիրակութեան անդամներուն սպաննութիւնը այլ աղբիւրներու համաձայն քատտաֆո պաղեստինի ղեկավարի առաջարկով կը սպաննէ սատրն ու իր ընկերակիցները այն ժամանակ շիաներն ու պաղեստինցիները հարաւային լիբանանի մէջ հակամարտութիւններու մէջ կը գտնուէին ըստ լիպիոյ գաղտնի սպասարկութեան նախկին անդամի մը սատր մինչեւ մահ կը քարկոծուի երբ կրօնագիտական նիւթ մը կը խօսո քատաֆֆիներու տան մէջ ալ այն պատկերասփիւռի կայանին հետ հարցազրոյցին ժամանակ քատաֆիի վարչակարգի ամէնէն ազդեցիկ դէպքերէն եւ սատրի ու քատտաֆիի հանդիպումի ականատես ահմատ ռամատան կը յայտնէ որ հանդիպումը տեւած է երկուքուկէս ժամ եւ աւարտին քատտաֆի կը հրամայէ զայն տանիլ ռամատան կու տայ երեք քաղաքական գործիչներու անուններ որոնք հաւանաբար պատասխանատու են սատրի մահուան մինչեւ այսօր իմամ մուսա ալ սատր շիա համայնքին կողմէ կը նկատուի իբր քաղաքական եւ հոգեւոր պետ մը իր անունը աւելի կը բարձրանայ իր անյայտացումէն ետք եւ այսօր իր ժառանգութիւնը կը մեծարուի ամալ եւ հըզպ ալլահ կուսակցութիւններու համակիրներուն կողմէ շատերու համար ան նահատակ ու անյայտացած իմամ մըն է իր յիշատակը վար պահելու համար լիբանանի կարգ մը շրջաններու մէջ սատրի պարսկական խօսելաոճը կը կապկեն սատրի հիմնած կուսակցութիւնը ամալ շարժումը կը շարունակէ կարեւոր շիա իսլամական կուսակցութիւն մը մնալ լիբանանի մէջ եւ սատր կը նկատուի անոր հիմնադիրը ալ սատր երկար նախաբան մը գրած է հենրի քորպինի իսլամական փիլիսոփայութեան պատմութեան ալ սատրի իսլամութիւն մարդկութիւն եւ մարդկային արժէքներ թերթիկը հրատարակուած է ահլ ալ պէյթ համաշխարհային նիստին կողմէ ստեղծուած է ին խորհրդային զօրքերու աֆղանիստան ներխուժումէն ետք ալ քայիտան երկար պայքար սկսաւ ամն ի դէմ երկրին զորս այդ ժամանակ կը կոչէին արեւմտեան աշխարհ եւ իսլամական երկրներու մէջ գտնուող անոր դաշնակիցներուն դէմ կազմակերպութեան նպատակը կը հանդիսանայ իսլամական երկիրներու մէջ աշխարհիկ վարչակարգի տապալումը եւ իսլամական մեծ խալիֆայութեան ստեղծումը արեւմտեան հետազօտողները ալ քայիտայի պատմութիւնը կը բաժանեն հինգ շրջանի ծագումը ականներու վերջաւորութիւն վայրի շրջան ծաղկում ցանցի տեսքով գոյութեան ժամանակաշրջան եւ մասնատում էն ետք աֆղանիստանի մէջ ընդդէմ խորհրդային զօրքերու կը յայտարարուի ժիհատ պատերազմին կը միանան մեծ թիւով արաբ վարձկաններ օգնութիւն կ ուղարկուի իսլամական միջազգային կազմակերպութիւններէն ատոնց մէջ յատուկ տեղ կը գրաւէ մաքթապ ալ քիտմաթը որը հիմնադրուած է ին փեշաւար քաղաքին մէջ փաքիստան ուսամա պըն լատընի եւ ապտուլլա ազզամի կողմէ ազզամի սպանութենէն ետք ին մաքթապ ալ քիտմաթը տապալեցաւ եւ անոր մեծ մասը միացաւ ալ քայիտային ինչպէս կը գրէ լորենս ռայթը ալ քայիտան ստեղծուած է օգոստոս ին երբ տեղի ունեցաւ եգիպտական իսլամական ժիհատի քանի մը բարձրաստիճան ղեկավարներու հանդիպումը անոնք էին ապտուլլա ազզամը եւ ուսամա պըն լատընը այս ժամանակ որոշուեցաւ միաւորել պըն լատընի գումարները եգիպտական իսլամական ժիհատի փորձի հետ եւ խորհրդային զօրքերու աֆղանիստանէն հեռանալէ ետք ժիհատ յայտարարել ամբողջ աշխարհին հանդիպումը տեղի ունեցած է փեշեուարի մէջ փաքիստան նաեւ ալ քայիտայի ստեղծման մասնակցած է լաշքարէ թայպայի ղեկավարը կհվ ն քննադատութեան ենթարկած է աֆղանիստանի մէջ իսլամ զինեալներու ֆինանսաւորումը ըստ անոնց այդ գումարներու շնորհիւ ստեղծուած է ալ քայիտան գրող եւ լրագրող իսլամական ահաբեկչութեան փորձագետ ճէյսըն պըրկ այս քննադատութեան ի պատասխան գրած է որ ֆինանսաւորումը ուղարկուած է կուլպետտին հեկմատեարին իսկ ալ քայիտայի հետագայ ղեկավարը եւ ստեղծողն է ուսամա պըն լատընը իսկ այդ ժամանակ այն ոչ մէկ վտանգ կը ներկայացնէր անոր խմբաւորումը հազիւ կը գերազանցէր քանի մը տասնեակը եւ մեծապէս կախեալ էր այլ իսլամական կազմակերպութիւններէ օրինակ եգիպտական իսլամական ժիհատը իր ծայրահեղ իսլամութեան ճշգրիտ պատմութիւնը գիրքին մէջ պըրկը կ ապացուցէ որ սովետական բանակի աֆղանիստանէն հեռանալէ ետք ուսամա պըն լատըն կը վերադառանայ սէուտական արաբիա իսկ ի օգոստոսին միացեալ իրաքի զորքերը կը գրաւեն քուէյթը սէուտական քարիւղային դաշտի համար ստեղծելով լուրջ վտանգ ուսամա պըն լատըն թագաւոր ֆահատին կ առաջարկէ իր օգնութիւնը աֆղանիստանէն ուղարկելով մուժահետներու իրաքեան բանակի հաւանական յարձակումը կանխելու համար բայց միապետը անոր առաջարկէն կը հրաժարի ատոր փոխարէն օգտուելով ամն ի օգնութենէն ամերիկեան եւ անոր դաշնակից զորքերը կը տեղակայուին պարսից ծոցի մէջ սակայն պըն լատըն յամառօրէն կը պնդէ որ օտարերկրեայ զորքերը կը պղծեն երկու մզկիթներու տարածքը մեքքա եւ մատինա անոր հրապարակային ելոյթներէ ետք իշխանութիւնները պըն լատընին կը վտարեն սէուտական արաբիայէն եւ ան իր համակիրներուն հետ կը տեղափոխուի սուտան պըն լատըն եւ իր համակիրները սուտան կը ժամանեն իսլամացման գաղափարակից հասան թուրապիի հրաւէրով սուտանի մէջ յեղաշրջման հետեւանքով օմար ալ պաշիրի գլխաւորութեամբ ծայրահեղ իսլամները հասած էին իշխանութեան համագործակցելով սուտանի կառավարութեան հետ եւ առեւտուրով պըն լատըն կրցաւ զինեալներու պատրաստութեան ճամբար ստեղծել այս ընթացքին նաեւ կը սնանկանայ եգիպտական իսլամական ժիհատը ին եգիպտոսի վարչապետ աթեֆա սետքիի վրայ կատարուած անյաջող մահափորձը կը հանգեցնէ դպրոցականի մահուան որմէ ետք եգիպտական հասարակութիւնը դէմ կ ելլր իսլամականներու եգիպտական ոստիկանութիւնը կը ձերբակալէ ազ զաուահիրի խմբաւորման անդամ եւ անոնցմէ վեցը կը դատապարտէ մահապատիժի ի յունիսին նախագահ մուպարաքի վրայ կատարուած աւելի անյաջող մահափորձը կը մղէ որ եգիպտական իսլամական ժիհատը վտարուի եգիպտոսէն ի մայիսին սուտանի իշխանութիւնները կ որոշեն վտարել ուսամա պըն լատընը իրենց երկրէն այս բոլորէն ետք ան կ ուղուի աֆղանիստան այս ընթացքին աշխուժօրէն կ աշխատէին զինեալներու պատրաստման ճամրարները որոնցմէ մեծագոյնը եղած է ալ ֆարուքը համաս խմբաւորման կողմը կազայի գօտիի գրաւումէն ետք ին ալ քայիտան խրամաբջիջներ ստեղծած է այս տարածքներուն մէջ այս երկու խմբաւորումներու միջեւ միաձայնութիւնը մղեց լայնածաւալ բախումներու օգոստոս ին ռաֆախ քաղաքի մէջ բախումներու պատճառով մահացաւ գոնէ մարդ եւ վիրաւորուեցաւ աւելի քան մարդ լիպիական իշխանութիւններու հաստատումով ալ քայիտա մասնակից եղած է լիբիոյ քաղաքացիական պատերազմին ըստ ադծ ի տնօրէն ալեքսանտր պորտնիկովի ի հոկտեմբեր ալ քայիտայի գաղափարական քարոզները թոյլ կու տան անոնց նոր համակիրներ ձեռք բերելու իսկ ժամանակակից տեղեկատուական միջոցները այս գործընթացը կը դարձեն աւելի լայնածաւալ հետաքրքական եզրակացութիւն որուն հանգած է գիտնական մարք սէյճմանը ալ քայիտայի ահաբեկիչներու ընկերային եւ հոգեբանական վիճակը կը համապատասխանէ մոլեռանդ մարդոտ միջին վիճակագրական օրինակին վահրամ ալազան բանաստեղծ եւ արձակագիր ծնած է վան մայիս ին տպարանի նախկին բանուոր ունի բասանտեղծութիւններու քանի մը հատորներ հիւսիսային աստղ խորագիրով վէպ մը եւ յուշագրութիւններ ժամանակակից գրական եւ հասարակական դէմքերու մասին ալազան գրական հրապարակ իջաւ ին երբ դեռ գրաշար էր անոր առաջին բանաստեղծութիւնները աչքի կը զարնէին անկեղծութեամբ թէեւ հրապարակախօսական դատողական բրոյթն աւելի իշխող էր լեզուն պարզ է պատկերաւոր գրած է եւ մանր քնարական ու երկարաշունչ քերթուածներ որոնցմէ արժէքաւորը պոէմ պոէտների մասին գրուած պոէտների համար գործն է ուր կ արծարծէ իրաւ բանաստեղծի գաղափարը ուշագրաւ են եւ արժէքաւոր ալազանի յուշագրութիւնները որոնք հայաստանի նորագոյն անցքերուն ու դէմքերուն կը վերաբերին նախակրթութիւնը ստացած է իր ծննդավայրի արանքի ծխական դպրոցը յետոյ կեդրոնականը ի ընդհանուր պատերազմին երբ հայ թրքական ընդհարումները սկսան յուլիսին վանի ազգաբնակչութեան հետ ալազան կովկաս գաղթեց ու երեւանի մէջ հաստատուեցաւ ուր քանի մը տարի զանազան սեւ աշխատանքներով ծարայ գինեվաճառի մօտ կօշկակարի աշակերտ գրաղուելէ ետք ին տպարան կը մտնէ որպէս գրաշար ուր տարիկե մտնայ ին կե սկսի գրել կ աշխատակցի մուրն եւ խորհրդային հայաստան եւ հայատառ բոլոր թերթերուն եւ հանդէսներուն ալազան մահացած է մայիս ին եւ ան թաղուած է քաղաքային պանդեոնին մէջ ալազանի առաջին հրատարակած գիրքն է տարիների խաղը տպուած ին հետզհետէ հրաբխապօէզիա աշխատանքային օրիորդ օլգա գիւղի գիշերները երգեր կառուցման եւ յաղթանակի մաքառումներ ճանապարհից վէպ վաթնուներորդ հորիզոնում վէպ դասալիքը վիպակ ալազանը խմբագիր եղած է սպագրական բանվոր երկշաբաթերթին եւ գրական դիրքերումի ալազանր ն նորենցի հետ միասին խմբագրած է արեւմտահայ բանաստեղծներ անտոլոգիան պետրոս դուերեանի տաղերը եւ միսաք մեծարենցի երկերու լիակատար հրատարակուդիւնը ալազանի գրուաձները դարգմանուած են ռուսերէն թուրքերէն վրացերէն եւ ուկրաիներէն լեզուներու ալազանը կը գրէ թէ արձակ եւ թէ չափածոյ իր ուժերը փորձած է նաեւ երգիծաբանուդեան եւ հրապարակախօսուդեան մէջ ալազանը մէկն է եղած հայաստանի պրոլետարական գրողներու ասոցիացիայ հիմնադիրնզերէն ին անոր նախագահ ընտրուած է եւ մինչեւ անոր ղեկավարման աշխատանքներուն մէջ մնացած մինչեւ որ հայաստանի խորհրդային գրողներին ֆէտէրացիա ն կը կազմակերպուի որուն առաջին քարտուղար կ ընտրուի անգրկովկասեան պրոլետարական գրողների ասոցիացիայի կազմակերպման առաջին օրէն մինչեւ անոր լուծուիլե ալազան այդ ասսոցիացիայի քարտուղարներէն մին կ ըլլայ ալազան ընտրուած է համամիութենական պրոլետ գ րորներու ասսոցիացիայի եւ անոր նախագահութեան կազմին անդամ ինչպէս նաեւ յեղափոխական գրողներու միջազգային բիւրոյի վարչուդեան անդամ հօղինակուդիւն ամսաքիր թ էջ ին ալազանն ալ խ հայաստանի գրորներէն կե շնորհազրկուի իբրեւ թրոցկիստ պետրոս ալահայտոյեան հայ դեղագործ եւ երաժշտաբան ուսումնասիրող եւ գիտաշխատող երաժշտագիր ծնած է պէյրութ լիբանան մեծ եղեռնէն վերապրած ուրֆացի ընտանիքի մը մէջ նախ կ աւարտէ տեղւոյն նշան փալանճեան ճեմարանը ապա կ անցնի պելճիքա եւ լուվենի համալսարանէն կը վկայուի որպէս դեղագործ երաժշտասէր ալահայտոյեան նշան փալանճեան ճեմարանի աշակերտական գրասեղաններուն վրայ իսկ երգերով խանգարած է դասարանը իր միակ երազը եղած է երաժշտագէտ դառնալը եւ ոչ թէ իր դեղագործ հօրը ասպարէզը ընդգրկելը ան կը մեկնի պրիւքսել ուր պետական համալսարանէն կը ստանայ իր երաժշտագիտութեան վկայականը պաշտօն կը ստանձնէ պրիւքսէլի պետական ռատիօ կայանէն ներս հայ երաժշտութեան հանդէպ ունեցած իր սէրը ցեղասպանութենէն ետք առաջին սերունդին հետզհետէ անգտանելի դարձող յուշագրութիւնները զինքը կը մղեն գէթ մասամբ փրկելու ժողովրդական հայ երգի բեկորները որոնք տակաւին կ երգուէին վերապրողներու կողմէ հետեւելով ինչպէս ինք կը նշէ կոմիտասի վեհ օրինակին հեղինակած է բանասիրական գեղեցիկ հատոր մը բալուի եւ տարածքաշրջանի երաժշտական ազգագրական հաւաքածոյ ուսումնասիրութիւնը որ կը մէկտեղէ աւելի քան տարիներու երախտաշատ աշխատանքի մը արդիւնքը իր հեղինակած երկրորդ հատորն է վան վասպուրականի ազգագրական երգերու բնորոշ նմուշներ խորագրեալ հատորը փոքրածաւալ գրպանի գիրք ի ծաւալով եւ էջերու վրայ տարածուող հատոր մըն է հիւսուած շուրջ երգերու եւ պարեղանակներու վրայ արշակ քհնյ ալաճաճեան աւազանի անունով յակոբ որդի գրիգորի եւ ռոզինի ձնած է ուրֆացի ծնողքէ հալէպ ին նախնական ուսումը ստացած է լ նաճարեան գ կիւլպէնկեան վարժարանէն զոր աւարտելէ ետք ին նիւթական պատճառներով չէ կրցած շարունակել ուսումը հետեւաբար մտած է կեանքի ազատ ասպարէզ ու հետեւած արհեստի լման տաս տարիներ աշխատած է հաստոցի վերաբերեալ գործերով մօր կրօնաշունչ դաստիարակութիւնը զինք աոաջնորդած է եկեղեցի ին մաս կազմած է ս գրիգոր լուսաւորիչ եկեղեցւոյ դպրաց դասին ին ստացած է ուրար կրելու իրաւունք թեմի առաջնորդ տ սուրէն արք գաթարոյեանի ձեռամբ փոքր տարիքէն յաճախած է ս քառասնից մանկանց կիրակնօրեայ վարժարանի կեդրոն բաժինը զոր աւարտելէ ետք ին ստացած է համապատասխան վկայական դարձեալ սուրէն արք գաթարոյեանի ձեռամբ ապա մինչեւ իբրեւեւ ուսուցիչ ծաոայած է կիրակնօրեայ դպրոցին մէջ անդամ եղած է բերիոյ թեմի առաջնորդին հովանաւորութիւնը վայելոդ հայ եկեղեցասիրաց եղբայրակցութեան երիտասարդաց բաժնին շուրջ ութ տարի սիրած է նաեւ մարմնակրթական կեանքը ու մօտաւորապէս տարի մաս կազմած է հ մ ը մ ին եկեղեցական ու ազգային արժէքներով կազմաւորուած նկարագիրը իր մէջ կը զօրացնէ հոգեւորական դառնալու փափաքը վերջնականապէս կ որոշէ արհէստը ձգել ու դպրեւանք ուսանիլ ին երբ կ ընդունուի իր դիմումնագիրը ան մուտք կը գործէ անթիյիասի դպրեվանքի քահանայից դասարանը որուն տեսուչն էր տ բաբգէն վրդ զարեան այժմ եպիսկոպոս երկամեայ շրջանը աւարտելէ ետք յուլիս ին սարկաւագ կը ձեռնադրուի ձեռամբ գերշ տ ղեւոնդ արք ջէպէեանի ս գրիգոր լուսաւորիչ մայր տաճարին մէջ եւ կը ստանայ համապատասխան վկայական բերիոյ թեմի աոաջնորդ տ սուրէն արք գաթարոյեանի հայրական հոգածութեան արժանանալավ անհրաժեշտ դիւրութիւնները կ ընծայուին իրեն որպէսզի դժուարութիւնները յաղթահարելով կարենայ պատրաստուիլ ամուսնութեան ան կ ընտրէ իր կեանքի ընկերը պալգէորգեան գրիգորի ու երանուհիի դուստրը սեդան որուն հետ կը պսակուի նոյեմբեր ին ս քառասնից մանկանց եկեղեցւոյ մէջ ձեռամբ տ ատոմ ա քհնյ քեհեայեանի ու հայէպի քահանայից դասուն մասնակցութեամբ իր քահանայական ձեռնադրութիւնն ու օծումբ տեղի կ ունենան ձեռամբ տ սուրէն արք գաթարոյեանի խարտաւիլակութեամբ գերպ տ նորայր ծ վրդ աշրգեանի ս քառասնից մանկանց եկեղեցւոյ մէջ փետրուար ին վերակոչուելով տ արշակ պատմութեան համար կ ուզենք արձանագրել որ մինչեւ սերիոյ թեմի աոաջնորղ տ սուրէն արք գաթարոյեան քահանայ ձեռնադրած էր հետեւեալներր տ արսէն տ բարզէն տ արամ տ տաթեւ տ տաճատ տ մաշտոց տ ասողիկ տ նարեկ տ արմէն եւ տ արշակ քառասնօրեայ քահանայական պատրաստութեան շրջանը լրանալէ սրբազան հօր տնօրինութեամբ եւ կրօնական ժողովի որոշումով տ արշակ հոգեւոր հովիւ կը նշանակուի ս քառասնից մանկանց եկեղեցւոյ համանուն եկեղեցւոյ մէջ պաշտօնավարող իր գորձակիցները կ ըլլան տ ատոմ տ համադասպ տ ներսէս տ սահակ տ յուսիկ եւ աւելի ուշ տ տաթեւ այսօր գործակից են նաեւ տ եղնիկ եւ տ զարեհ ին իր ձեռնադրութենէն տարի մը ետք կը նշանակուի այցելու հոգեւոր հովիւ ռազգայի ամիսը անգամ մը պատարագելու եւ հոգեւոր սնունդ մատակարարելու տարիներ ետք ան կը կոչուի վարչական պաչտօններու մէկ շրջան եղած է կրօնական ժողոկի անդամ վեց տարի բերիոյ թեմի կիրակնօրեայ դպրոցներու խորհուրդի անդամ ութ տարի շրջան անդամ եղած է ազգ գաւառական ժողովի լրացուցիչ ընտրութիւններու կեդրոնական յանձնախումբի իսկ տարի եղած է այցելու հոգեւոր հովիւ ռազգայի հայ գաղութին կրօնական ժողովի եւ սրբազան հօր որոշումով չորս տարիներէ ի վեր տ տրդատ քհնյ թաշճեանի հետ նշանակուած է հայաստանեայց առաքելական եկեղեցւոյ եկեղեցասիրաց եղբայրակցութեան վարչութեան անդամ տարիներու քահանայագործութենէ ետք ապրիլ ին ստացած է լանջախաչ կրելու իրաւունք արամ ա կաթողիկոսէն մեծի տանն կիլիկիոյ տարիներէ ի վեր կը պաշտօնավարէ ս քառասնից մանկանց մայր եկեղեցւոյ մէջ իր ծառայութեան համեստ բաժինը բերելով եկեղեցւոյ պայծառութեան համար տարուած աշխատանքներուն եւ օգտակար դառնալով իր ծխական ժողովուրդիի հոգեւոր կարիքներուն ստեփան եղիա ալաճաճեան հայ արձակագիր թարգմանիչ հխսհ մշակոյթի վաստակաւոր գործիչ էն սկսեալ խսհմ գրողներու միութեան անդամ ծնած է հալէպ սուրիա նախնական կրթութիւնը ստացած է ներսիսեան դպրոցին մէջ վրանաբնակ թաղամաս ապա յաճախած է ուսումնասիրաց վարժարանը ուրկէ տեղափոխուած է հալէպի ամերիկեան գոլէճ ստեղծագործել սկսած է աշակերտական տարիներուն ալաճաճեանի առաջին բանաստեղծութիւնը տպագրուած է ին պէյրութի պատանեկան արձագանգ երկշաբաթաթերթին մէջ դպրոցէն ներս գոլէճ ուսանող խումբ մը հայ աշակերտներու հետ կը հիմնեն ամսաթերթ մը գրասէր այս ամսագիրին մէջ լոյս տեսնեն անոր բանաստեղծութիւններն ու յօդուածները թուականին կը հրատարակուի անոր բանաստեղծութիւններու առաջին ու վերջին վշտի ծաղիկներ ժողովածուն ալաճաճեանի գրական առաջին գործը ծովուն երգը լոյս տեսած է ին պէյրութի պատանեկան արձագանք պարբերականին մէջ անոր անապատում պարտութիւն վիպակները եւ եռաթեւ ծիածան ու մատլէնն ապրում է փարիզում պատմուածքներու ժողովածունները թարգմանուած ու առանձին գիրքերով լոյս տեսած են ռուսերէնով պարսկերէնի թարգմանուած ու ին թեհրանի մէջ լոյս տեսած է անոր եղեգները չխոնարհուեցին վէպը գրական մամուլի մէջ ռուսերէնով տպուած են նաեւ մատլէնն ապրում է փարիզում ու անառագաստ նաւակներ վիպակները ալաճաճեանի ստեղծագործութիւններէն շատերը թարգմանուած են անգլերէն ֆրանսերէն չեխերէն պուլկարերէն էսթոներէն ուզբեկերէն եւ ուրիշ լեզուներու կը մահանայ լոս անճելըսի մէջ դեկտեմբեր ին ալամդարեան յարութիւն գէորգ մանուկի յունուար ասթրախան ռուսիոյ կայսրութիւն յունիս նոր նախիջեւան հայ բանաստեղծ մանկավարժ հասարակական քաղաքական եւ եկեղեցական գործիչ ծնած է յունուարին ասթրախանի մէջ արհեստաւոր ընտանիքի մէջ աւարտած է աղապապեան դպրոցը ին կը հրաւիրուի մոսկուա լազարեաններու մօտ դպիր կ ըլլայ ապա լազարեան ճեմարանի առաջին տեսուչը եւ ուսուցիչ միաժամանակ դասախօսութիւններու ներկայ կը գտնուի մոսկուայի համալսարանին մէջ թուականներուն թիֆլիսի ներսիսեան դպրոցի տեսուչն էր այդ տարիները դպրոցի պատմութեան մէջ յայտնի են դար ալամդարեան անունով ռուս պարսկական պատերազմի ատեն ալամդարեան կ օգնէ հայ կամաւորական գումարտակի կազմակերպման ռուսական կողմնորոշում ունենալով հանդերձ կը պաշտպանէ հայ եկեղեցական եւ ազգային լուսաւորական հաստատութիւններու ինքնուրոյնութիւնը դիմադրելով ցարիզմի ձուլման քաղաքականութեան կը մեղադրուի որպէս ներսէս աշտարակեցիի գաղափարակից եւ ի պասկեւիչի թելադրանքով էջմիածնի սինոտը զինք կ աքսորէ հաղբատ կեանքին վերջին տարիները կ ապրի նոր նախիջեւանի ս խաչ վանքին մէջ ուր դաւադրաբար կը սպաննուի մայիս յունիս ին ալամդարեան կը գրէ քնարական սիրային բանաստեղծութիւններ ձօներ առակներ պատմական ողբերգութիւն հրադամիզդ եւ զենոպիա անաւարտ մեզի հասած բանաստեղծութիւններուն առաջինը կը գրէ կնոջ մահուան առիթով ողբալով իր վաղանցիկ սէրը նազելւոյս դէմքն էր ճերմակ ու կարմիր նոյն տրամադրութեամբ համակուած են նաեւ կոծ սուգ ողջոյն հրաժեշտ զաւակաց իմոց եւ այլ բանաստեղծութիւններ ան կ օգտագործէ վարդի ու սոխակի աւանդական մոթիֆը կը բացայայտէ թշուառ մարդու տառապանքը թշուառութիւն սոխակի վարդակորոյս կոկովանք վարդի սոխակի յոգնարս պարերգութիւն ալամդարեան կը գրէ կրօնական տաղեր ուր միստիք մտածողութեան հետ առկայ է նաեւ բողոքը ճակատագիրի դէմ հին կտակարանի մոթիֆներով գրուած բանաստեղծութիւններուն մէջ մարդկային ողբերգութիւնը կ ըմբոստանայ մահուան դէմ աղօթք կողկողանք առ խաչ փրկչին ողբերգութիւն իսրայէլի եւայլն ալամդարեան հայ դասականութենէն դէպի զգացողութիւն եւ ռոմանթիզմ անցման շրջանի բանաստեղծ է ունի բազմաթիւ նամակներ ճառեր յօդուածներ թարգմանած է հատուածներ տ տասսոյի ազատագրուած երուսաղէմ ի մէջ զբաղած է բառարանագրութեամբ եւ լեզուի հարցերով ռուսաց լեզուի ծանօթութիւն ունի համառօտ բառարան ի ռուսաց լեզուի ի հայ ռուս հայերէն գործնական համառօտ քերականութիւն երեւանի մեսրոպ մաշտոցի անուան մատենադարան ձեռքի համար ալամդարեանի համոզմամբ մանկավարժը ոչ թէ վարձկան պաշտօնեայ է այլ անձնուրաց հովիւ ան կ առաջարկէ դաստիարակութեան յառաջադէմ ուղիներ կ առաջարկէ ծեծն ու աշակերտին հետ կոպիտ վարուելակերպը ուսուցիչի անզօրութեան հետեւանք համարել ըստ իրեն երեխայի մը ընդունակութիւնները պէտք է զարգացնել աստիճանաբար պարզէն բարդ իսկ առարկաներու տեսական իմացութիւնը ամրապնդել գործնականօրէն ան կը մշակէ ներսիսեան դպրոցի վարչական ուսումնական եւ բարոյակրթական աշխատանքներու կանոններ ալամդարեանին կ աշակարտեն խաչատուր աբովեանը ս նազարեանցը ս ներսիսեանը մ մսերեանը եւ ուրիշներ ալաններ սկյուտա սարմատական ծագմամբ իրանալեզա ցեղեր տարասփռված էին հիւսիսային կովկասէն մինչեւ վոլկա տոն եւ դնեպր գետերու ստորին հոսանքներու հարթավայրերը մեր թուարկումէն առաջին դարին ալանական վաչկատուն եւ ռազմատենչ ցեղերը հիւսիսային կովկասին մէջ հիմնած էին հզոր թագաւորութիւն ուր յաճախ կողոպտչական արշաւանքներ կը կատարէին մեծ մասամբ այն կիրճով որ անոնց անունով կը կոչուէր ալանաց դուռ դէպի վիրք աղուանք մեծ հայք պարթեւաստան փոքր ասիա եւ հռոմէական կայսրութեան շրջանները անոնց առաջխաղացումը կասեցնելու համար հայկական վրացական պարթեւական և հռոմեական ուժերը դաշնակցած են մեծ հայքի վրայ ալաններու արշաւանքներուն առաջինէն երկրորդ դարերուն մասին տեղեկություններ են հայտնում յովսէփոս փլավիոսը տիոն կասսիոսը թաքիտոսը մովսէս խորենացին եւ ուրիշ պատմագիրներ հայ արշակունիներէն ոմանք տրդատ գ արշակ բ դաշնակցած են ալաններու հետ ընդդեմ սասանեաններու ոտնձգութիւններուն հայ ալանական հարաբերութիւններն արտացոլուած են արաաշէս եւ սաթենիկ աւանդավեպին մէջ որտեղ կը գովերգէ հայոց արտաշէս թագաւորին եւ ալաններու արքայադուստր սաթենիկին ամուսնութիւնը տրդատ գ ի կին աշխէնը նոյնպէս ալան դշխուհի էր ըստ մովսէս խորենացիին առավեղեաններու տոհմին նախնիները սաթենիկի մերձաւորներն եղած են հայկական աւանդութեան համաձայն սաթենիկին եղբայրը հայրական գահին տիրացած է հայոց սմբատ զորաւարի օգնութեամբ վերջինս իբր գերեւարելով ալաններէն շատերը բնակած է շաւարշական գավառին մէջ մասիսէն հարաւ արեւելք որ անոնց նախկին բնակավայրի անունով կոչուած է նաեւ արտազ ալաշկերտ քաղաք կը գտնուի արեւմտեան հայաստանի պայազիտի գաւառի ալաշկերտի գաւառակին մէջ այժմ թուրքիոյ քարաքէօսէի վիլայէթ ալաշկերտի դաշտի հիւսիսային ծայրաշրջանին սուկաւէտ լեռնագագաթի ստորոտին արածանիի աջակողմեան վտակ շառիան գետի վտակներէն մէկուն հովիտին մէջ ծովու մակերեսէն բարձրութիւնն աւելի քան մ է բնակչութիւնը կլիման զով է շիրակի դաշտի կլիմային պէս պատմական այրարատ նահանգի բագրեւանդ գաւառի կեդրոնը տարբեր ժամանակներու կը յիշատակուի իբրեւ աւան գիւղաքաղաք բերդաքաղաք քաղաք ուրարտական սեպագիր արձանագրութիւններուն մէջ կը յիշատակուի որպէս անաշտ կամ ալաշա ապագային յայտնի դարձած է վաղարշակերտ ապա ալաշկերտ անունով արեւմտեան հայաստանի հազարաւոր անուններուն նման ալաշկերտի անունը եւս թրքացուած է ժե դարէն թուրքերը զայն կոչած են թոփրաք քալէ հողէ բերդ անոնք այդ անունը տուած են նաեւ ուրարտական ժամանակներէն ժառանգուած վանի միջնաբերդին եւ վաղարշաւան քաղաքին որ ապագային կոչուած է հասնակալա ալաշկերտը հայաստանի հնագոյն բնակավայրերէն է ան գոյութիւն ունի ուրարտական ժամանակներէն սկսեալ ք ա րդ դարէն ըստ հայկական աղբիւրներու ալաշկերտը հիմնադրուած է ք ա բ դարու վերջին վաղարշ ա թագաւորին ձեռքով եւ անոր անունով ալ կոչուած է վաղարշակերտ համանուն շրջանին հետ միասին վաղարշակերտ ալաշկերտը մինչեւ ին կը պատկանէր լուսաւորիչի տան կաթողիկոսներուն որոնց վերջին ներկայացուցիչ սահակ պարթեւի մահէն ետք անոնց պատկանող միւս տիրողներուն հետ միասին վաղարշակերտը նոյնպէս կ անցնի մամիկոնեաններուն ձեռքը է դարուն զայն կը գրաւեն արաբները ժ դարու սկիզբը ալաշկերտ կը դիմադրէ երկիր ներխուժած արաբներուն եւ անոնց հետ դաշնակցած գագիկ արծրունիի զօրքերուն յովհաննէս դրասխանակերտցիի վկայութեամբ հակառակորդը բազում օրեր ամրոցին դէմ մարտեր մղելով ոչինչով կրցաւ վնասել անոր թ ժա դարերուն կը մտնէր բագրատունեաց թագաւորութեան մէջ ժա ժբ դարերուն այստեղ կ իշխէին սելճուք թուրքերը ժգ դարուն կը գրաւեն մոնկոլները ժդ ժե դարերուն կ իյնայ թուրքմենական ցեղերու իսկ ատկէ ետք օսմանեան թուրքեր ու տիրապետութեան տակ նոր ժամանակներուն ալաշկերտը ռուսերու կողմէն քանի մը անգամ կ ազատագրուի թրքական լուծէն բայց շատ կարճատեւ ժամանակի ընթացքին դարձեալ կ անցնի թուրքիոյ տիրապետութեան տակ ուրարտական սեպագիր արձանագրութիւններու հաղորդած տեղեկութիւններէն եւ հնագիտական նիւթերէն կը պարզուի որ ալաշկերտը ք ա ը է դարերուն եղած է բերդաքաղաք եւ ուրարտական կայազօրի տեղադրավայր ալաշկերտը զգալի դեր խաղացած է նաեւ իբրեւ հոգեւոր կեդրոն երբ ներսէս գ իշխանցի շինող կաթողիկոսն ալաշկերտին մէջ կառուցել կու տայ կաթողիկէ ս աստուածածին եկեղեցին որ կը դառնայ բագրեւանդի եւ արշարունեաց միացեալ թեմի եպիսկոպոսական աթոռանիստը միջնադարուն ալաշկերտը միւս գիւղաքաղաքներուն նման ունեցած է մինչեւ բնակիչ ըստ յիշատակութիւններու ժը դարու վերջերուն ալաշկերտն ունեցած է տուն կամ բնակիչ թուականներուն ան ունէր բնակիչ որու մօտաւորապէս կէսը հայեր էին իսկ միւս կէսը քիւրտեր ու թուրքեր րդ դարու սկիզբին անոր բնակչութեան թիւը շուրջ մարդու կը հասնէր իսկ րդ դարու ական թուականներուն մօտ մարդու գրեթէ բացառապէս քիւրտեր ու թուրքեր ալաշկերտի մէջ այժմ հայեր չկան թուրք եւ քիւրտ կեղեքիչներու կողմէն գործադրուող հարստահարութեան պատճառով հայերու մէկ մասը ին եւ ին գաղթած է եւ տեղաւորուած հիմնականին ներկայիս մարտունիի եւ հոկտեմբերեանի շրջաններուն մէջ անոնց բնակած տարածքը կը կոչուի նոր պայազիտ մնացած մասը բնաջնջուած եւ տեղահանուած է հայկական կոտորածներու տարիներուն բնակչութիւնը զբաղած է երկրագործութեամբ անասնապահութեամբ արհեստներով եւ առեւտուրով արհեստներէն ալաշկերտի մէջ յայտնի եղած են պղնձագործութիւնը թիթեղագործութիւնը դարբնութիւնը կօշկակարութիւնը կաւագործութիւնը ներկարարութիւնը համետագործութիւնը զինագործութիւնը դերձակութիւնը եւայլն նոր ժամանակներուն հոսկէ կ անցնէր էրզրում մակու ճանապարհը քաղաքը ունէր երեք շուկայ ճաշարաններ չորս գինետուն սրճարաններ եւայլն ալաշկերտի հնութիւններէն եւ պատմական յուշարձաններէն են բերդը եկեղեցիներու աւերակները ուրարտական սեպագիր քանի մը արձանագրութիւններ անոր բերդը որ հիմնադրուած էր տակաւին ուրարտական ժամանակներուն կը գտնուէր բուն քաղաքէն քմ հեռաւորութեան վրայ սուկաւէտ լեռնագագաթին մօտ սրածայր լերան մը վրայ աւանդութեան համաձայն որպէսզի բերդին պարիսպը չքանդուի անոր կառուցման ժամանակ իբր թէ շարուածքին մէջը դրած են ողջ աղջիկ մը եւ երբ ապագային պարիսպը քանդուած է իբրեւ թէ շատերը տեսած են աղջկան գլխուն տեղն ու պահպանուած մազերը այդ բերդը մեծապէս տուժած էր ին ռուսական բանակի յառաջխաղացքի հետեւանքով եւ ապա յանկարծակի փլած էր ժթ դարու վերջը եւ ի դարու սկիզբը տակաւին պահպանուած էին նաեւ է դարուն կառուցուած եւ քանի մը դար եպիսկոպոսանիստ դարձած գմբէթաւոր ս աստուածածին եկեղեցին եւ ս կիրակոս վանքի աւերակները ալաշկերտը նոր ժամանակներուն ունէր նաեւ կիսաւեր փայտածածկ եկեղեցի մը որ մի քանի անգամ քանդուած էր թրքական եւ քրտական խուժանին կողմէ իսկ ին հրդեհուած քաղաքի ս խան կոչուած աղբիւրին մօտ կար ընդարձակ հին հայկական գերեզմանոց մը ուր պահպանուած էին նաեւ նոյնչափ կամ աւելի հին եկեղեցւոյ մը հիմնապատկերը ալաշկերտի մէջ ական թուականներուն կը գործէր հայկական վարժարան մը իսկ նոյն դարու վերջը եւ ի դարու սկիզբը այստեղ կային երկու հայկական եւ մէկ թրքական կրթարաններ ալաշկերտ հին վաղարչակերտ բարդաքաղաքի անուան աղաւաղումն է որ այրաբատայ բագրեւանդ պայազիտ գոփ այժմեան վիճակներէն մին կը կազմէ վիճակս ունի գղ ուր կ ապրէին բն հետեւեալ բաժնուած ընդամէնը հոգի հայաբնակ գիւղերուն թիւն էր ալաշկեռտ անունը չատ անգամ պատմիչներէն յատկացուած է ամբողջ բագռեւանդ գռին որ բաժնուած է չորս վիճակներու ալաշկերտ վիճակին գլխաւոր անունն է թօփռագ գալէ հողարբերդ որ կը կոչուի նաեւ ալաշկերտ սա կը համարուի բուն հին վաղառշակեռտը գոր կանգնած է բ դարու ւերջերը արտաչէս բ ի թոռը վադարչակ արչակունի թագաւորը դիրքը բարձր է գրեթէ ոտք եօթներորդ դարու կիսուն ներէս շինող կաթողիկոսը հոյակապ եկեղեցի մը չինել տուաւ ս աստուածածնայ նուիրուած որ մամանակի ընթացքին աւերուելով թուականին ատենները ուրիչ մը չինուած է որը նոյնպէս փլփլկած վիճակի մէջ կը գտուէր ընդհ պատերաղմէն առաջ գերեզմանատան մօտերը հին եկեղեցւոյ մը աւերակները կ երեւին եւ կը կարծուի թէ հոգ եղած ըլլայ հռչակաւոր եւ կը կարծուի թէ հոգ եղած ըլլայ հռչակաւոր եւ հրաչահործ ս կիրակոսի վանքը մօտերն է ին նահատակուած խանում կոյսի նուիրուած քարակոյտը տե ս բազմավէպ էջ ուռ հռատարակուած է տաղ ի վկայուհի ս խանում նահատակ ի թոփռագ գալէ ալաշկերտէն մէկ քիլոմէթր հեռի կը գտնուի ճգնաւոռի տեղ քարայրաձեւ աղօթատեզի մը կայ նաեւ ս սառգիս անուամբ ուխտատեղի մը բերդին արեւմրա հարաւային կողմը ընդհ պատերազմէն ետք ալաչկերտի մէջ հայ մնացած չէ ալիշան այռառատ բագռեւանդ եւայլն ալաուիներ ալաուի համայնքը իսլամ կրօնքի մէկ մասնաճիւղն է ալաուիները կը հետեւին շիա իսլամի րդական դպրոցին սակայն իրենց հաւատքին մէջ կ որդեգրեն համահաշտական տարրեր ալաուիները իմամ ալին ալի պին ապի թալըպ կը մեծարեն իսկ ալաուի եզրը կը նշանակէ ալիի հետեւորդ կամ ալիական կը կարծուի թէ ալաուի համայնքը թ դարուն հիմնադրուած է իպն նուսայրի կողմէ հէնց այս պատճառով ալաուիները երբեմն նուսայրի կ անուանուին թէեւ վերջերս այս եզրը նսեմացուցիչ իմաստով կը գործածուի այսօր ալաուիները սուրիոյ ազգաբնակչութեան մօտաւորապէս ը կը կազմեն ասկէ զատ լիբանանի հիւսիսը եւ թուրքիոյ մէջ նշանակալից փոքրամասնութիւն կը կազմեն ղաժար գիւղի եւ կոլանի բարձունքներուն վրայ ալ ալաուիներու բնակչութիւն կայ ալաուիները մեծամասնութիւն կը կազմեն սուրիոյ ծովեզերեայ շրջաններն ու անոնց մերձակայ գիւղերը ուր կը կենակցին սիւննիներուն քրիստոնեաներուն եւ իսմայիլիներուն ալաուիները յաճախ կը շփոթուին թուրքիոյ ալեւիներուն հետ որոնք կրելով հանդերձ նոյն անունը կը զատորոշուին լեզուական արաբախօս ալիականներէն ալաուիները արաբախօս են կեդրոնացած են առաւելաբար սուրիոյ մէջ ինչպէս նաեւ լիբանանի հիւսիսն ու սուրիոյ հետ սահմանակից թուրքիոյ հարաւ կեդրոնական շրջանները մինչդեռ ալեւիները կեդրոնացած են թուրքիոյ մէջ թրքախօս եւ քրտախօս են անմիջական կապ չունին ալաուիներուն հետ ալաուիներուն ծագումը վիճարկելի է տեղական բանահիւսութեան համաձայն ալեւիները րդ իմամ հասան ալասքարիին եւ անոր սանին իպն նուսայրին հետեւորդներուն շառաւիղն են րդ եւ րդ դարերուն կարգ մը արեւմտեան աղբիւրներ համարած են թէ ալաուիները սերած են միջինարեւելեան հին ժողովուրդներէ ինչպիսիքն են արամացիները քանաանները հիթիթները եւ մարատաները ճարաճիմաները ալաճայի ճակատամարտը տեղի ունեցած է հոկտեմբեր ին կարսի մոտ ալաճայի բարձունքներուն վրայ ի ռուս թրքական պատերազմի ժամանակ յունիս ին զեւինի եւ դահարի մօտ անյաջող մարտերէն ետք ռուսական զօրքերու կովկասեան կորպուսը հրամանատար զօրավար լորիս մելիքով դադրեցուց կարսի պաշարումը թրքական բանակը մուխտար փաշայի գլխաւորութեամբ յուլիս ին ալաջայի բարձունքները գրաւեց օգոստոս սեպտեմբերին կարսը նուաճելու ռուսական բանակի փորձերը ապարդիւն եղան համալրելով ուժերը ռուսական զօրքերը ի դ լազարեւի հարամանատարութեամբ նորէն յարձակման անցան եւ հոկտեմբեր ին գրաւեցին ալաջայի բարձունքները ալաջայի ճակատամարտի ընթացքին թրքական բանակը լիովին ջախջախուեցաւ եւ տուած ըլլալով սպաննուած ու վիրաւոր գերի փախուստի դիմեց ռուսական զօրքերու կորուստը կազմեց մարդ հոկտեմբեր ին պաշարելով կարսը ռուսական զօրքերը զայն գրոհով վերցուցին նոյեմբեր ին ալաջայի ճակատամարտի ընթացքին ռուսական զօրքերու ղեկավարման համար առաջին անգամ հեռագիրը կիրառկուեցաւ ալաճայի ճակատամարտի ընթացքի ռուսական զօրքերու շարքերուն մէջ թրքական բանակի դէմ քաջաբար կռուեցան նաեւ հայ կամաւորները որոնք ընդգրկուած էին հեծեալ եւ հետեւակներով հայերը միաժամանակ օգնեցին ռուսական հրամանատարութեանը որպէս հետախոյզներ ուղեկցողներ սուրհանդակներ եւ թարգմանիչներ ալատտին անգլերէն թուականին լոյս տեսած գծաշարժական եւ երաժշտական երեւակայական ֆիլմ է ալատտինը կը դասուի ի գծաշարժական դասական շարքին ֆիլմի բեմադրիչ ճոն մուսկերը եւ ռոն քլեմեթսը ով հիմնած է արաբական կախարդական լապտեր եւ հազար ու մէկ գիշեր ստեղծագործութիւններու հիման վրայ հովարդ աշմանը առաջարկեց իսկ թատերագիրը եւ ով ալ վավերացուեցաւ ի նախագահ ճեֆրի հակզենբերգի համաձայնութեամբ այս ֆիլմը մի շարք անիմացիոն տարրերի համադրութիւն է ալատտինը թողարկուեցաւ նոյեմբեր ին թուականին ցուցադրման առաջինի իսկ օրերէն ան արժանացած է ամն ի իսկ հետագային արդեն ամբողջ աշխարհի հաւանութեանը թ ին վաստակուած է աւելի քան մլն ի եկամուտ միացյալ նահանգներին մէջ եւ աւելի քան միլիոն աշխարհում ֆիլմը նաեւ արժանացնել բազմաթիւ մրցանակներու որոնց մեծ մասը եւրոպաի եւ մերձաւոր արեւելքի մէջ են ալատտինը շատ աղքատ բայց բարի տղայ էր ան ընկերներ չ ուներ եւ իր միակ ընկերը իր կապիկն էր որու հետ կ անցնէր իր կեանքի ուրախ եւ տխուր պահերը ր մը ալատտին կը սիրահարուի արաբական արքայի աղջկայ արքայադուստր ճազմինի վրայ ան ճազմինին հասնելու համար շատ երկար ու դժուար ճանապարհներէ կ անցնի ճինին կը գտնէ կը պտտի կախարդական գորգով կ անցնի ճանապարհներ եւ կռիվներ հը մղէ անիմացիոն կերպարը պատրաստել է գլեն քինը ճինին բանտարկուած էր կախարդական լապտերի եւ միայն կարդննար այն ժամանակ երբ որեւէ մեկը երեք անգամ շփէր կախարդական լապտերը օր մը երբ ալատտինը շուկայէն միրգ կը գողնար տերերէն փախչելու ժամանակ կը գտնէ ճինիին եւ զինքը խոսք կու տան անոր որ կ օգնեն ալատտինին եւ անոր կու տայ կախարդական գորգ կերպարի հեղինակն է էրիկ գոլտբըրկը ճաաֆար ֆիլմի ամէնաչար կերպարն է միշտ կ ըլլայ իր չար թութակի հետ ան արաբական խալիֆի պալատին մէջ աշխատող քաղաքապէտ է եւ աչքի կ ինայ իր նախանձախնդրութեամբ չարութեամբ եւ դաժանութեամբ մէկ անգամ ան կը մտնէ խալիֆի մօտ եւ կը սպառնայ սպանել զինքը եթէ իրեն չամուսնացնէ ճազմինի հետ ֆիլմը անընդհատ կռվի մեջ է ճինիի եւ ալատտինի հետ կերպարի հեղինակն է անտրիաս լքելը ճորտի ալպա ռամոս ծնած մարտ հոսպիտալ դէ լիոբրեգադ քաթալոնիա սպանացի ֆութպոլիստը ձախ պաշտպան ան մաս կը կազմէ քաթալոնական պարսելոնայի եւ սպանիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքականին ճորտի ալպա սկսած է ֆութպոլով զբաղիլ պարշելոնայի փոքրերու խումբէն սակայն ֆութպոլիստին յաջողակ ըլլալուն պատճառով սպանական այլ խումբ մը վալէնսիոյ երիտասարդական խումբը կ առնէ ճորտի ալպան յաջող մրցաշարքներէ ետք ալպան հիմնական կազմին թեկնածու կը համարուէր սակայն ձախ պաշտպանի դիրքին մեծ մրցակցութեան պատճառով առիթները շատ փորձ ընելու համար շատ քիչ էին երիտասարդ ֆութպոլիստին համար մրցաշարքի միւս կէսին ալպան վարձատրուեամբ կը փոխանցուի խիմնաստիկ այստեղ ալպան միշտ կը խաղար հիմնական առաջին կազմէն սակայն ան չկրցավ խումբին օգնել եւ վերադառնալ լա լիկա թուականին մրցաշարքին աւարտին ալպան վերադարձավ վալենսիա ակումբին մէջ ալպան ստացավ թիւով մարզաշապիկը իր առաջին հանդիպման վալենսիայի կազմին ալպան անցկացրուց թուականի սեպտեմբեր ին լա լիկայի մրցաշարքներուն կայացած վալյադոլիդի դէմ խաղիմ որուն խումբը յաղթեց առթիւնքով իր առաջին գնդակը վալենսիայի կազմին մէջ ալպան նշանակեց թուականին ապրիլի ին որուն հիւրընկալուած էր մալյորկային մրցաշրջանը վալենսիան աուարտեց րդ դիրքին վրայ թուականին ապրիլ ին ալպան գրավեց նաեւ ալմերիայի դարպասը գրանցելով խաղի վերջնական հաշիվը ապրիլի ին ան գրավեց ռեալ մադրիդի դարպասը սակայն այդ ալ չօգնեց խուսափլ խոշոր հաշվով պարտութիւնէն ալպան հրաւիրուած է սպանիայի երիտասարդական հաուաքական խումբին թուականին այդ ընթացքին ան մասնակցած է խաղեր տարբեր տարիքային խումբերում թուականին մինչեւ տարեկան պատանեկան հաուաքկանին մէջ ալպան դարձավ միջերկրական խաղերու մրցաշարքի յաղթող թուականին սեպտեմբեր ին առաջին անգամ հրաւիրւեցաւ ազգային հաուաքական մասնակցելու համար եվրո ի ընտրական փուլի խաղերուն հոկտեմբեր ին երիտասարդ պաշտպանը ալպան անցուց իր առաջին հանդիպումը հաուաքականի կազմին մէջ իռլանդացիներուն դէմ խաղին յուլիս ին եվրո ի եզրափակիչ խաղին չավիի փոխանցումից հետո ալպան գրավեց իտալիայի հավաքականի դարպասը դառնալաով ֆութպոլի պատմութեան մեջ առաջին պաշտպանը որ կոլ էր հեղինակել եւրոպայի առաջնութեան եզրափակիչ խաղին հրանդ ալեանաք րդ դարու հայ գեղանկարիչ գրանդ ալեանաք ծնած է թուականին կ պոլիս նախնական կրթութիւնը ստացած է քաղաքի հայկական դպրոցէն ներս ուր եւս սկսած է նուիրուիլ նկարչութեան նախակրթական դպրոցն աւարտելէ ետք կ ընդունուի պոլսոյ նկարչական վարժարան ենթադրում է որ ան այդ վարժարանին մէջ սորված է թուականներուն որովհետև սուլթան համիտի կազմակերպած կոտորածներէն փախչելու համար կը հեռանայ պոլսէն ապա մի քանի տարի ապրած է կովկաս ետքը պուլկարիոյ մէջ թուականին կը հեռանայ թուրքիայէն անցեր պուլկարիա ապա անդրկովկաս ստեղծագործական առաջին քայլերն կատարած է թիֆլիսի եւ պաքուի մէջ ալեանաքի ստեղծագործութիւնները բազմաժանր են բնանկար դիմանկար կենցաղային ժանրեր ան ռիալիստական դպրոցի հետեւորդ է եւ կապուած է րդ դարու եւրոպական ռուսական ու հայկական ընդհանուր հոսանքին ոճով կը նմանի աւելի շատ հայկական արուեստին հարութիւն շամշինեանի գ գաբրիելյանի խ տեր մինասյանի վ սուրենյանի կենցաղային ժանրի ստեղծագործութիւններուն մեծ ազդեցութիւն ձգած են իր կեանքի անցեալի յիշողութիւնները ան տրամադրութեամբ ղեկավարվող նկարիչ էր անոր բնանկարները կը ներկայացնեն պոլսոյ եի փարիզի շրջակայքի բնութեան տեսարանները յայտնի կտաւներէն են կէս գիշեր լճակի վրայ ցոլքեր գարնանային ժպիտ գաղթականներուն նուիրուած ամբողջ շարք մը նուիրած է գաղթականներ անունով ինչպէս նաեւ փախստականները հայաստանէն կտաւը հ ալեանաք գրող եղած է միանգամայն եւ արուեստի քննադատ իր այս ձիրքեիը ազատութիւն տուած են իրեն օտար լրագիրներու մէջ ֆրանսական արուեստին ծառայելու իր նկարներուն մէջ միշտ դրօշմուած գեղեցիկ թռիչքով ու խորունկ եւ ապրուած կեանքով կը տիրապետեն բանաստեղծութիւնը եւ հայրենաբաղձութիւնը ան աշխատակցած է նաեւ այլեւաել հանդէսներու եւ օրաթերթերու գրական գեղարուեստական յօդուածերով ալեոնքա կաթով տուրմ որ սկսած է արտադրուիլ էն սկսեալ խսհմ ի աւելի ուշ ռուսաստանի մէջ ինչպէս նաեւ կարմիր հոկտեմբեր գործարանին մէջ էն սկսեալ տարբերակիչ յատկութիւնը հիմնուած է սերով հարուստ համին վրայ ներկայիս ալեոնքա ընկերութեան վաճառանիշը կը պատկանի հրուշակագործներու միաւորում կազմակերպութեան որու կազմին մէջ կը մտնեն կազմակերպութիւններ ռոթ ֆրոնթ ը ը պարայեւեան հրուշակագործներու առեւտրական տունը եւ այլն բացի ատկէ տուրմին վաճառանիշներուն կարելի է հանդիպիլ նաեւ այլ հետխորհհրդային երկիրներու մէջ ինչպէս ուքրանիոյ ալեոնքա ն եւ պելառուսական նմանատիպ տուրմեր կաղապարը կը կշռէ կրամ ուղղանկիւն տեսքով չափի գրութեամբ բոլոր կողմերէն ուր նկարուած է շալով աղջիկ մը կաթով տուրմ ալեոնքա յի բաղադրութեան մէջ կը մտնեն շաքար փոշի կաթ քաքաոյի իւղ փոշի քաքաօ քաքաոյի քերթուկ սերմնակաթ գոյացնող դեղնուցին եւ արհեստական հոտահաղորդիչներ ինչպէս նաեւ կը փոխուի տուրմին բաղադրութիւնը առաջ կրամ սալիկը կը դրուէր ծրարի մը ձեւով ապա կը փաթթուէր աւելի փոքր կշիռքով սալիկները մինչեւ հիմա կը փաթթուին բացի աւանդականէն կ արտահանուին նաեւ եւ կրամով տուրմէ սալիկներ ինչպէս նաեւ այս վաճառանիշով կը սկսին նաեւ այն տուրմերու վաճառքը որոնց պատկերը կը համընկնէր ալեոնքա յի հետ փետրուար ին ելենա կերինաս ին մահացած հօր աղջիկը գանգատ կը ներկայացնէ նկարին իրաւունքներու խախտման վերաբերեալ ի դէմս մոսկուայի գլխաւոր արտադրող գործարանին դատը կ երկարի աւելի քան տարի կ որոշուի որ բնանկարին օգտագործումը եւ անոր փոփոխութիւնը չեն ձեռնամխուիր եւ չեն խախտեր հեղինակային իրաւունքները արզուեան ալեքսան վահէ բնիկ կեսարացի ծնած ին աշակերտ պոլսոյ կեդրոնականի նանիս կ երթայ մեքենական նորահնար արօրներ շինող տօմալի գործարանը աշխատելու յետոյ թուրքիա դառնալով աշխատած է որ գիւղացիութիւնը այդ արօրները գործածէ վահէ արզուեան ին ամերիկա կը մեկնի ընկերներու պնդումով քաղաքէ քաղաք պտտելով կը կազմակերպէ ամերիկայի մասնաճիւղերը եւ բուն հիմնադիրը կ ըլլայ վերակազմեալութեան քիչ ետքը եգիպտոս կ երթայ քանի մը գործիչներով նպատակ ունենալով կիպրոսի ճամբով կիլիկիա անցնիլ հնչակեան բաժանումէն ետք աղեքսանդրիա երթալով հարուստ հայերու կը դիմէ կուսակցութեան նպաստելու եւ ամէնքն ալ կը սատարեն վահէի անձին հմայուած կամ վախի ազդեցութեամբ արզուեան հիւանդ էր թոքախտ ամբողջութեամբ չէր սպիացած միայն կաթով կը սնանէր արզուեան որ կուսակցութիւնը իր կամքին ուժովը փրկած էր ամերիկա եգիպտոսի մէջ իր շուրջ հաւաքելով իսկապէս եզական ուժեր չէր նշմարած թէ անոնց մէկ մասը իր դէմ կը դառնար եւ քայքայումը չէր կրնար ուշանալ եւ միակ կուսակցութիւնը որ կրնար թումբ կանգնիլ ի հայկական յիմարութեան առջեւ դադրած էր այժմ ուժ մը ներկայացնելէ իբր հետեւանք արզուեանի կամակորութեանի ալեքսանդր սպենդիարեանի անուան օփերայի եւ պալէթի ազգային ակադեմիական թատրոնը հիմնադրուած է հսխհ լուսժողկոմատի օգոստոս ի որոշմամբ առաջին ներկայացումը ալեքսանդր սպենդիարեանի ալմաստ օփերան է որ բեմադրուած է յունուար ին ական թուականներուն երկրորդ կէսէն թատրոնին մէջ կը բեմադրուին շարք մը հայկական օփերաներ ու պալէթներ գայանէ քաջ նազար եւ այլն թուականին թատրոնը կը մասնակցի մոսկուայի մէջ կայացած հայ արուեստի եւ գրականութեանը նուիրուած միջոցառումներուն եւ կը պարգեւատրուի լենինի շքանշանով մոսկուայէն վերադառնալով յունուար ին թատրոնը նոր խաղաշրջանը կը բանայ ալեքսանդր թամանեանի նախագիծով կառուցուած շէնքին մէջ ալմաստ օփերայով ալեքսանդր սպենդիարեանի անուան հայաստանի ազգային օփերայի եւ պալէթի թատրոնը հիմուած է յունուար ին գլխաւոր ճարտարապետ ալեքսանդր թամանեանի նախագիծը թվականին փարիզի մէջ տեղի ունեցող համաշխարհային ցուցահանդէսին արժանացած է ոսկէ մետալի թատրոնը հիմնադրուած է ին արամ խաչատրեանի անուան ֆիլհարմոնիայի մեծ դահլիճը կը գործէ էն ին կատարուած են վերանորոգման աշխատանքներ ալեքսանդր մանթաշեանց հայ նշանաւոր մեծահարուստ գործարար եւ բարեգործ զբաղած է քարիւղի արտահանմամբ եւ ստացած է քարիւղի արքայ անունը իր ժամանակի ամենէն հարուստ մարդոցմէն մէկը համարուած է ալեքսանդր մանթաշեանցը ծնած է թիֆլիս թուականի մարտ ին հայրը եղած է բամպակի եւ հիւսուածեղէնի վաճառական ուսանած է թիֆլիսի գալուստ վարդապետ փափազեանցի մասնաւոր դպրոցը տիրապետած է քանի մը լեզուներու հայերէն ռուսերէն վրացերէն անգլերէն թուականին հօր յովհաննէս մանթաշեանցի հետ կը շրջագայէ եւրոպայի մէջ առետրական կապեր հաստատելու նպատակով թեհրան վերադառնալէ ետք յովհաննէսը թուականին իր առեւտուրը կը տեղափոխէ թիֆլիս հօր մահէն ետք ստացած հազար ռուբլիի ժառանգութեամբ ալեքսանտր մանթաշեանցը կը տեղափոխուի պաքու եւ կը սկսի զբաղիլ քարիւղի արդիւնահանումով տարածելով իր առեւտրական տուները աշխարհով մէկ այդ շրջանին մանթաշեանցի դրամագլուխը կանխիկ դրամով հասած էր մօտ միլիոն ռուբլիի ան ուներ հանքեր գործատուներ կալուածքներ տուներ հիւրանոցներ ամառանոցներ ու շոգենաւեր քարիւղ արդիւնահանելու նպատակով մանթաշեանց ձեռք բերած է պաքուի հանքահորերը քարիւղի մշակման համար շինած է քերոսինի եւ քսաիւղերու գործատուն մը շուտով հորերը սկսան բերել վիթխարի եկամուտներ մանթաշեանցը անգլիայէն ձեռք բերաւ երկու բեռնանաւ որոնցմով քարիւղ կ արտահանէր դէպի հնդկաստան չինաստան ճափոն նաեւ միջերկրածովեան երկիրներ իր առեւտուրային գործունէութիւնը ալեքսանտր մանթաշեանը կը զուգակցեր հասարակական եւ բարեգործական գործունէութեան հետ մինչեւ թուականը թիփղիսի բարեգործական ընկերութեան փոխնախագահը եղած է այնուհետեւ ցմահ անոր պատուաւոր նախագահը դառած է ան հովանաւորած է կովկասի ամենախոշոր որբանոցը անոր միջոցներով շէնքեր եւ հայկական եկեղեցիներ շինուած են թիփղիսին մէջ երեւանին մէջ պաքուին մոսկուային փիթըրսպուրկին մէջ եւ փարիզին մէջ երբ ցարական կառավարութիւնը որոշում մը արձակեցաւ հայկական եկեղեցական ունեցուածքի առգրաւման մասին ատորով իսկ նիւթական աջակցութիւնէ զրկելով հայկական դպրոցները կիմնազիաները եւ մշակութային լուսաւորական միւս օճախները մանթաշեանը ֆինանսաւորեցաւ թիփղիսի ներսիսեան հոգեւոր ճեմարանի նոր շէնքի կառուցումը անոր նուիրական իղձը եղած էր խոշոր նուիրաբերում մը կատարել էջմիածինին անոր առաջարկով կը կազմուէ նոր վեհարանի մը նախագիծ ընդարձակ սրահներով եւ ընդունարաններով այդ աշխատանքներուն համար մանթաշեանցը տրամադրած է ռուպլ յաճախակի փարիզ ըլլալով անոր մէջ յղացած է հոն հայկական եկեղեցի մը կառուցելու միտքը ատոր համար ֆրանքով տարածք մը է գնած փարիզի կեդրոնը այնուհետեւ եկեղեցիի շինարարութեան համար տրամադրած է ֆրանք որը կառուցուելէն ետք կը նուիրաբերէ է հայ գաղութին լրացուցիչ վճարելով ֆրանք նոտարական ծախս ալեքսանտր մանթաշեանը նաեւ եղած է հայ մշակոյթի գիտութեան արուեստի եւ գրականութեան մեծ նուիրեալ եւ հովանաւոր իմանալով որ հայ մեծ երգահան կոմիտասը չունէ սեպհական դաշնակ ան կարգադրած է որ գերմանիայէն անոր համար բերուի այդ երաժշտական գործիքը մանթաշեանի միջոցներով են ռուսիոյ եւ եւրոպայի լաւագոյն ուսումնական հաստատութիւններէն ներս սորված երկու հարիւրէն աւելի հայ պատանիներ եւ աղջիկներ որոնցմէ շատերը յետագային դարձած են գիտութեան մշակոյթի արուեստի եւ գրականութեան յայտնի գործիչներ ալեքսանտր միասնիկեանի հրապարակ կը գտնուի երեւանի կեդրոն վարչական շրջանը ալեքսանտր միասնիկեանի անուան հրապարակը երեւանի բոլոր յատակագծերով սկսած դեռեւս ակադէմիկոս ալեքսանտր թամանեանէն նախատեսուած է ըլլալ իբրեւ հրապարակ սակայն ձեւաւորուած է աւելի ուշ ին աւարտած է երեւանի քաղաքապետարանի շէնքի շինարարութիւնը որմէ ետք հաստատուած է հրապարակի քաղաքաշինական համակցութիւնը վերջինիս հիմնական սկզբունքը այն է որ հրապարակին յարող քաղաքաշինական կառոյցը պէտք է ըլլայ երեւանի քաղաքապետարանի շէնքը այնուհետեւ քաղաքապետարանի շէնքի դիմաց կառուցուած է մոսկուայի տունը եւ միասնիկեանի հրապարակի կառուցապատմամբ երեւանը ունեցած է ոչ միայն ժամանակակից հրապարակ այլ նաեւ նոր փողոցային ցանց արգիշտիի եւ իտալիայի փողոցներով միասնիկեանի հրապարակի քաղաքաշինական համակցութեան հեղինակը ճարտարապետ լեւոն վարդանեանն է որ նաեւ մոսկուայի տան ճարտարապետն է հրապարակը կը յարի երեւանի բերդի նախկին տարածքին հրապարակը կ ամբողջացնէ ուղղանկիւն պատուանդանի վրայ ողջ հասակով կանգնած խորհրդային պետական կուսակցական եւ ռազմական գործիչ գրականագէտ ալեքսանտր միասնիկեանի վարդագոյն կրանիտէ կերտուած արձանը յուշարձանի հեղինակներն են ճարտարապետ ճիմ թորոսեանը եւ քանդակագործ արա շիրազը յուշարձանի հետեւամասը գտնուող այգին երեւանի ամեակի առթիւ բարեկարգուած է վարդանեան ընտանիք բարեգործական հիմնադրամի կողմէ ալեքսանտր իսաեւիչ սոլժենիցին ռուս արձակագիր հրապարակախօս հանրային գործիչ նոպէլեան մրցանակ ստացած է ծնած է քիսլովոտսք հայրը զոհուած է դժբախտ պատահարէն որսին ատենը իր ծննդեան տարուան մայրը ծնունդով ռայիսա շչերպակ յեղափոխութենէն ետք զբաղած է սղագրութեամբ եւ զաւակին հետ տեղափոխուած է տոն ռոսթով ուր ալեքսանտրը աւարտել է միջնակարգը ապա ստացած է ֆիզիքամաթեմաթիքական բարձրագոյն կրթութիւն նաեւ սորված է փիլիսոփայութիւն պատերազմի տարիներուն անոնք զբաղած են մանկավարժութեամբ տոնի ռոսթովի մօտի մորոզովքա փոքր քաղաքին մէջ հոս ալեքսանտրը դասաւանդած է թուագիտութիւն եւ աստղագիտութիւն այնուհետեւ զօրակոչուած է բանակ դարձած է հրետանաւոր ին եղած է ռազմաճակատին օրեոլէն մինչեւ փրուսիա հասած է արժանացած է մարտական շքանշաններու եւ մետալներու հենց միայն լենինը վովքա եւ սթալինը փախան կոչելու համար սոլժինիցինը ին ձերբակալուած է եւ աքսորուած ութ տարիով ին աքսորավայրին աշխոյժ մասնակցութիւն կ ունենայ աքսորեալներու խռովութիւններուն անտանելի դաժան աքսորային կեանքը շատ վատ ազդած է անոր առողջությանը եւ ան երկու անգամ վիրահատութեան ենթարկուած է ճամբարէն ազատուելով ան ցմահ բանտարկութեան կը դատապարտուի եւ կը ղրկուէ ճամպուլի մարզ ալեքսանտրիայի սենկորի անուան համալսարան համալսարան որ պաշտոօնապէս ծանօթ է իբրեւ ֆրանսերէնի ափրիկեան զարգացման միջազգային համալսարան հիմնադրուած է ին ալեքսանտրիա եգիպտոսի մէջ ֆրանսերէնի ափրիկեան զարգացման համալսարանի հիմնադրման յատակագիծը ներկայացուած եւ ընդունուած է գագաթնաժողովին սենկորի համալսարանի բացումը կատարուած է հոկտեմբեր ին եւ այն միջազգային հանրութեան կողմէ անմիջապէս ընդունուած է իբրեւ միջազգային ուսումնական հաստատութիւն անոր անունը յարգանքի տուրք է սենեկալի հանրապետութեան նախկին նախագահ լեոբոլտ սետար սենկարին ով եղած է ֆրանքոֆոնիայի ջատագովներէն ու իրականացնողներէն մէկը սետար սենկորի կողքին համալսարանին իմնադիրներն են մուրիս տրուոնը պութրոս պութրոս ղալին եւ ռենէ ճին տուպուն ութ տարի շարունակ համալսարանը ղեկավարած է ալպէր լուրտէ իսկ յունիս ին հանիա հելալի համալսարանի փրոֆեսոր եգիպտոսի բարձրագոյն կրթութեան ու գիտութեան հետազօտութեան նախկին նախարար փրոֆեսոր թերրի լերտելը նշանակեցաւ սենկարի համալսարանի տնօրեն սենկոր համալսարանը բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւն է որ կը կրթէ ուսանողներուն հարաւային երկիրներու զարգացման առնչուող դասանիւթերու միջոցով եւ իր երիտասարդ շրջանաւարտներուն կը պատրաստէ տարբեր բնագաւառներու մէջ գործունէութիւն ծաւալելու համար սնունդ առողջապահութիւն կառավարում գիտութիւն շրջակայ միջավայր ըստ համալսարանի ծրագիրին սենկոր համալսարանը կը ձգտի դառնալ միջազգային ֆրանսալեզու համալսարան ապահովելով ափրիկէի զարգացումը իր տարբեր ծրագիրներուն միջոցով համալսարանը կ ուղղորդէ աշակերտներուն զարգացումը ստեղծելով հմտութիւններու ցանց եւ գիտելիքներ համալսարանին մասնագիտութիւնները կ ուսուցանուին հինգ բաժանումներու մէջ ալեքսանտրիոյ գրադարան հին ժամանակաշրջանի մեծագոյն գրադարաններէնն մէկը գործած է ալեքսանտրիոյ մուշէյոնին հելլենիստական գիտութեան կեդրոնին կից եգիպտոսի ալեքսանտրիա քաղաքին մէջ հիմնադրուած է մ թ ա րդ դարուն փթոլեմի սոթերի իշխանութեան տարիներուն մինչեւ հռոմէական կայսրութեան կողմէն եգիպտոսի գրաւումը մ թ ա րդ դար եղած է գիտութեան կորեւոր կեդրոններէն մէկը փթոլեմի սոթեր մակեդոնացի զօրավար էր ալեքսանտր մակեդոնացիի յաջորդողը գրադարանի առաջին պահապանը եղած է զենոդոտոս եփեսացին մինչեւ մ թ ա անոնցմէ ետք էրաթոսթենես կիրենացին մ թ ա արիստոփանես բիւզանդացին մ թ ա եւ արիստարքոս սամոփրակիացին մինչեւ մ թ ա գրադարանին մէջ աշխատած են հելլենիստական դարաշրջանի այլ նշանաւոր գիտնականներ որոնցմէ են իուքլիտը գրադարանը նուիրուած էր արուեստի եօթը աստուածուհիներուն մուսաներուն գրադարանը այրած են ոչնչացուցած են գիրքերու մեծամասնութիւնը այս պատճառով գրադարանը մշակութային ժառանգութեան աւերման խորհրդանիշ դարձած է գրադարանի այրողը եւ թուականը տարբեր են տարբեր աղբիւրներու մէջ չնայած որ ալեքսանտրիոյ գրադարանի այրման գծով առասպել մը կայ որ կը պատմէ թէ գրադարանը ամենայն հաւանականութեամբ շատ անգամ այրելու եւ աւերելու փորձերու ենթարկուած է սակայն միշտ ալ յաղթահարած է զանոնք ամենահաւանական դէպքերը որոնց ժամանակ գրադարանը մասամբ կամ ամբողջութեամբ կրնար աւիրուիլ ճուլիուս կեսարի գրադարանի այրիլն էր մ թ ա աուրիլիանի յարձակումը ականներ ղպտացի պապ թէոֆիլիուսի կարգադրութիւնը թուական հիմնական գրադարանի ամբողջական աւերումէն ետք հին գիտնականներնը քոյր գրադարան ը կ ոգտագործէին որ սերաֆէի տաճարին մէջ կը գործէր ալեքսանտրիա քաղաքի միւս ծայրին մէջ ըստ սոքրաթ քոստանդինի թէոֆիլիուս պապը աւերած է սերաֆէումը ին աղեքսանտրիա տես աղեքսանտրիոյ նոր գրադարանը բաժինը մեծն աղեքսանտր աթէնք յունաստան ալզայմըր հիւանդութիւնը տարեցներու մօտ պատահած մոռացկոտութիւնն է ան ծերութեան մէջ պատահած ընդհանուր մոռացկոտութեան մէկ տարբերակն է ալզայմըր հիւանդութիւնը կը յատկանշուի ուղեղի հիւսուածքներուն մէջ բնասպիտ պարունակող ուղեղային կոյտերու յառաջացումով եւ այլ տեսակ բնասպիտներէ կազմուած թելերու հանգոյցներով այս բնասպիտներու կուտակումը ուղեղին մէջ բնական երեւոյթ է տարեցութեան պատճառով սակայն անոնց բնականէն աւելի կուտակումը կը յառաջացնէ ալզայմըր հիւանդութիւնը այս կոյտերու եւ հանգոյցներու անբնական գոյութիւնը արգելք կը հանդիսանայ ներուղեղային հաղորդակցութեան ուստի բջիջներուն միջեւ կապերը կը խախտին եւ այդ պատճառով ենթական կ ունենայ մոռացկոտութիւն որուն հետեւանքով ալ գործելու անկարողութիւն ալզայմըր հիւանդութիւնը տղամարդոց մօտ աւելի տեսնուած հիւանդութիւն մըն է քան կիներու մօտ որովհետեւ կիները աւելի երկարակեաց են եւ դաշտանադադարով անոնք կը կորսնցնեն որոշ քանակութեամբ էսթրօժէն ներազդակը որ կը կարծուի թէ կը պաշտպանէ կիները ալզայմըր հիւանդութենէն տեսնուած է որ կարգ մը տարեցներ որոշ պատճառներով աւելի հակամէտ են ունենալու ալզայմըր հիւանդութիւնը այս պատճառներէն կարելի է յիշել գանկային եւ ուղեղային հարուած վնասումը արեան գերճնշումը ուղեղային կաթուածը տկար եւ յոռի սննդականոնը ինչպէս նաեւ արեան քոլեսթէրոլի բարձրացումը ալզայմըր հիւանդութեան հիմնական ախտանշանն է չափազանց մոռացկոտութիւնը մանաւանդ մօտաւոր անցեալի հարցերուն անոր կ ուղեկցին նաեւ այլ ախտանշաններ որոնցմէ կարեւորագոյններն են շարունակական եւ կրկնովի հարցումներու տեղատարափ անխախտելի համոզումներ եւ գաղափարներ սխալ եւ անտեղի զգացողութիւններ ինչպէս անհաճոյ եւ անբնական հոտարութիւն ինչպէս նաեւ կենցաղային որոշ փոփոխութիւններ ալզայմըր հիւանդութեան ախտաճանաչումը դիւրին է որովհետեւ ան բացայայտ երեւոյթ մըն է ներկայացող հիւանդը պիտի ըլլայ տարեց անձ մը որ մոռացկոտութենէ կը գանգատի յաճախ հիւանդը չէ որ կը գանգատի այլ իր շրջապատը գտնուողներն են որոնք կը գանգատին իր չափազանց մոռացկոտութենէն եւ անոր ուղեկցող այլ ախտանշաններէն ալզայմըր հիւանդութեան մասնագիտական հաստատութիւններու մէջ բժշկական արդիական յատուկ միջոցառումներով օրինակ ով կարելի է յայտնաբերել ուղեղային կոյտերը ալզայմըր հիւանդութիւնը ներկայիս վերջնական ու հիմնական դարման չունի սակայն որոշ դեղեր մասամբ մը կ օգնեն եւ կը բարելաւեն հիւանդին մոռացկոտութիւնը բժշկական մեծ կեդրոններու մէջ հսկայական աշխատանք կը տարուի այս հիւանդութեան դարմանամիջոցներ գտնելու ծիրէն ներս այս աշխատանքներէն կարելի է յիշել հետեւեալները փաստուած է որ իմացականօրէն աշխոյժ տարեցներ աւելի նուազ հաւանականութիւն ունին զարգացնելու այս հիւանդութիւնը հետեւաբար որպէսզի ուղեղը աշխոյժ արթուն եւ արտադրող մնայ տարեցները ուշադրութիւն պէտք է դարձնեն հետեւեալ թելադրութիւններուն գուրգէն միքայէլի ալեմշահ հայ երաժշտագէտ խմբավար եւ նուագավար ծնած է թուականին թուրքիոյ հայկական պարտիզակ աւանին մէջ թուականին աւարտած է միլանի երաժշտանոցը այնուհետեւ փարիզի մէջ երաժշտութիւն դասաւանդած է մուրատ ռափայէլեան վարժարանի բաժանմունքին դաշնամուրի ուսուցիչ ունեցած է փրոֆ ձիարտանը կազմակերպած է կիլիկիա երգչախումբը եւ դասաւանդած անոր ու թուականին ժողովուրդներու երաժշտութեան մրցահանդէսին իր հայկական հարսանիք ստեղծագործութեամբ շահած է րդ մրցանակը որոշ ժամանակ ղեկավարած է հօկ ի ալագեազ երգչախումբը իսկ թուականներուն կազմած ու ղեկավարած է փարիզի սիփան կոմիտաս երգչախումբը իբրեւեւ նուագավար եւ խմբավար հանդէս եկած է ֆրանսայի իտալիոյ եւ ամն ու մէջ սիմֆոնիկ եւ խմբերգային համերգներով կատարած է կոմիտասի սպենդիարեանի չուխաճեանի քրիստափոր կարա մուրզայի արմէն տիգրանեանի եւ այլ հեղինակներու ստեղծագործութիւնները մահացած է թուականին ամն ի տիթրոյիթ քաղաքին մէջ սրտի կաթուածէ յովհաննէս ալթըն յովհաննէս ալթունեան հողագէտ որ ֆրանսայի մէջ զարգացուցած է տորոնի սերմերու մշակումը ալթըն ծնած է նոր ջուղա ճուլխա սպահան ին հայրը մկրտիչ որ նահանգին հարուստ կառավարիչն էր ժամանակ մը վիեննա պարսկական դեսպանի պաշտօն վարած է յովհաննէս ճոխութիան մէջ կը մեծնայ մինչեւ տարեկան այդ միջոցին ընտանիքը դժբախտութեան մը կը հանդիպի նատիր շահ որ պարսկաստանի այնքան չարիք հասցուցած էր եւ այնքան արիւն թափել տուած չխնայեց ալթըն ընտանիքին որուն բոլոր անդամները սպաննուեցան եւ հարստութիւննին գրաւուեցաւ միայն յովհաննէս ազատեցաւ այդ ջարդէն ժամանակ մը ետք իբր գերի կը վաճառուի եւ կը տարուի անատօլուի մէկ քաղաքը ուր քանի մը տարի հող կը մշակէ համբերութեան ու համակերպութեան շնորհիւ յովհաննէս կը յաջողի օր մը փախչիլ եւ կ ապաստանի զմիւռնիա սակայն հոն բռնուելու վախէն միշտ անհանգիստ ֆրանսական հիւպատոս մ բէյսօնէլի դիմեց եւ անոր օգնութեամբ կրնայ զմիւռնիայէն մարսէյլ մեկնիլ թուականններուն ըստ տիրան թէքէեանի իր հետ տանելով տորոնի հունտը այս հանճարեղ հայուն հայրը մկրտիչ ըստ տիրան թէքէեանի ինքն ալ ազատելով նատիր շահի կոտորածէն մարսէյլ եկած էր մուշտակով եւ սնդուսէ հագուստներով հոն ամուսնանալով ֆրանսուհիի մը հետ հասարակ արհեստներով սկսած էր պարապիլ կլայեկող կօշկակար եւայլն յովհաննէս մարսէյլի մէջ իր հայրը կը գտնէ եւ կը փորձէ բամպակի մշակութեամբ զբաղիլ անյարմար կլիմային պատճառով չի յաջողիր աւինիոն կ երթայ եւ տորոն կը փորձէ մշակել հոն հարուստ սեփականատէր մարգիզ տը կոմօն իր ձեռներէցութեան պտուղը քաղելու ատեն կը մեռնի երբ արդէն իր համբաւը կը սկսէր թռիչ առներ բայց վոգլիւղցիները եւ աւինիոնի հարուստ սեփականատէրերը չեն մոռնար այս ձեռներեց հայուն յիշատակը որ տորոնի մշակութեամբ մեծ բախտ պարգեւեց երկրին անով ֆրանսայի պետական գանձը եւ ժողովուրդը մեծ գումարներ շահեցան ին գործարաններ եւ երկանաքարեր հոն կը բանէին խորհեցան այս հայուն յիշատակը պանծացընել որ անձկութեան պատճառ է բացուած ստորագութեամբ բարձրացուցին արձան մը ժայռի մը վրայ ասկէ զատ երկու արձաններ եւս նոյնպէս իր իւղաներկ պատկերը զոր մարգիզ տը կոմօն պատրաստած էր եւ որ կը գտնուէր հնութեանց անկիւն մը պ տ թէքէեանի շնորհիւ քօնսէրվաթէօռի ուշադրութեան արժանացած իր պատշաճ տեղը դրուեցաւ ըստ թէքէեանի յ ալթըն մեռած է ին մինչդեռ վ զարդարեան իր յիշատակարան ի բ հատորին մէջ նոյեմբերին կը դնէ ալթընի մահուան թուականը դարձեալ վ զ յ ալթընը կ ամուսնացնէ մարսէյլի հարուստ ընտանիքի մը դստեր հետ որը սկուտի օժիտ կը տանի ամուսնանալէն էտք յ ալթըն վէրսայլ կ երթայ եւ լուդովիկոս ժե էն ունկնդրութիւն կը խնդրէ նշանաւոր արհեստաւորներ անուն գրքին մէջ այս տեսակցութիւնը հետեւեալ կերպով կը պատմուի կը գրէ վ զ երկու ժամի մոտ տեւող տեսակցութեան մը մէջ ալթըն մետաքսի շինութեան նոր դրութեան մը վրայ ա յնքան տրամաբանօրէն եւ յստակօրէն խոսեցաւ որ թագաւորը խոստացաւ անոր ծրագիրներուն գործադրութիւնը դիւրացնել ալթըն մոնբէլիէ կ երթայ եւ հոն տորոնի մծակութեան փորձեր կ ընէ թշնամիները արգելք կ ըլլան անոր փորձերուն եւ արքունիքին առջեւ կը վարկաբեկեն զինքը լուդովիկոս ժե էն մոռցուած ալթըն ապարդիւն փորձերու մէջ կը կորսընցնէ դրամօժիտը եւ կ որոշէ աղքատ վիճակի մէջ մարսէյլ դառնալ սակայն յետոե կնոջը հետ ավինիօն կ երթայ եւ մշակութեան առաջին փորձով համբաւ կը շահի արիստակէս ալթուն տիւրրի երեսփոխան ազգային գործիչ ծնած է պոլիս ան զաւակն էր առաքէլ ալթունեանին հայրը կը փոխադրուի զմիւռնիա ուր կը մեռնի որբ թողելով արիստակէսը տարեկան հասակին մէջ արիստակէսը իր նախնական կրթութիւնը կը ստանայ տեղւոյն վարաժարանին մէջ որմէ ետք կը յաճախէ ռու անուն ֆրանսացիի մը վարժարանը եւ հոն կ ընտելանայ ֆրանսերէն լեզուին դասընթացքը աւարտելէ ետք կ երթայ եգիպտոս ուր եուսուֆ պէյ վարժարան մը բացած էր հոն ուսումը կը կատարելագործէ ու կը սորվի նաեւ իտալերէն եւ արաբերէն լեզուները դպրոցը աւարտելէ ետք տակաւին երիտասարդ կառավարական պաշտօնեայ կը դառնայ եւ քանի մը տարի ետք կը նշանակուի մեհմետ ալիի քարտուղարը արիստակէսի կինը իր ժամանակաշրջանի զարգացած հայ կիներէն մէկը եղած է տիրապետելով նաեւ ֆրանսերէնին երբ էլմասը արաբերէն թերթին խմբագրապետը արտաքին գործոց նախարար կը նշանակուի ինք ալ ժամանակ մը ետք կը դառնայ անոր խորհրդականը դիւանագիտական խնդրոյ մը առթիւ երբ լուի ֆիլիբ ֆրանսայի թագաւորին գրուելիք պաշտօնագիր մը մեծ յաջողութեամբ կը գրէ եգիպտոսի խէտէվի մեհմետ ալի փաշա համբուրելով արիստակէս ալթունեանի ճակատը կ ըսէ օղլում ալթուն սենին իսմին ալթուն տէյիլ տիւրրի տիր կը նշանակէ որդիս ալթուն քու անունդ ալթուն ոսկի չէ տիւրրի մարգարիտ է ատկէ ետք ալթուն մականունը կը փոխուի ալթուն տիւրրիի մեհմետ ալի փաշայի մահէն ետք երբ զաւակները իպրահիմ իսկ յետոյ ապպաս փաշաները կը յաջորդեն անոր արիստակէս պաշտօնէն կը քաշուի առողջութեամբ տկար ըլլալով զմիւռնիա կը հաստատուի կարճ ժամանակ մը վաճառականութեամբ զբաղելէ ետք կը հաստատուի պոլիս պոլսոյ մէջ ին ճէզայիրլեան մկրտիչ ամիրայի հետ շամի մաքսերու վարձակալութիւնը կը ստանձնէ ան մեծ մասնակցութիւն բերած է ազգային գործերու մէջ անդամակցած է ի գերագոյն ժողովին կարեւոր ներդրում բերած է ազգային սահմանադրութեան հաստատման մէջ ուր աղաթոն օտեանի եւ ն ռուսինեանի հետ խմբագրած են սահմանադրութեան օրէնքը յակոբ ալթունեան հայ բժիշկ բժշկական կրթութիւն ստացած է եւ բժշկութեամբ զբաղած նահատակուած է թուականին մեծ եղեռնի ժամանակ յակոբ ալթունեան ստեփանի ծնած է թուակամն ին յունուարին սեբաստիա նահանգի նոյնանուն գաւառի նաեւ նոյն նահանգի կեդրոն սեբաստիա քաղաքին մէջ ատամնաբոյժի ընտանիքի մէջ թուականին հայրը մահացած է եւ մնացած է աւագ եղբօր թուականին թուրքերու ձեռքով սպանուած ատամնաբոյժ միհրանի խնամքին նախնական կրթութիւնն ստացած է սեբաստիոյ թուրքական գիմնազիայի մէջ եղբօր աջակցութեամբ գացած է սեբաստիա եւ ուսանած երկրորդական վարժարանէն ներս թթ ուսանած է ֆրանսական վարժարանին մէջ թթ ատամնաբոյժ եղբօր մօտ օգնական աշխատած է թթ ուսանած է կ պոլսոյ բարձրագոյն ատամնաուժական վարժարանէն ներս թուակամին վերադարձած է հայրենի քաղաք թուակամին առաջին համաշխարհային պատերազմն սկսուելուն պէս զօրակոչուած է օսմանեան բանակ եւ ուղարկուած ուսանելու զինուորական ամսեայ դպրոցի մէջ դպրոցն աւարտելէ ետք ստացած է պահեստի բժիշկ սպայի կոչում վահան ալթունեան հայ բժիշկ վահան ալթունեան ծնած է թուականին կոստանդուպոլսոյ մէջ աւարտած է կ պոլսոյ ատամնաբուժական վարժարանը կ պոլսոյ մէջ որպէս ատամնաբոյժ աշխատած է թուականի ապ րի լին բանտարկուած է կ պոլսոյ կեդրոնական բանտին մէջ այաշ ուրկէ աքսորուած է չանղըրը հայ մտաւորականներու խումբին հետ անունը փորագրուած է չանղըրըի բանտին մէջ հաւաքուած համրիչի հատիկներէն մէկուն վրայ թուական օգոստոսի ին ազատուած է չանղըրըի աքսորէն եւ բռնած կ պոլիս վերադարձի ճամբան սակայն օգոստոս ին անքարայի մէջ ձերբակալուած է եւ բանտարկուած օգոստոս ին դուրս հանած են բանտէն եւ տեղի կաթոլիկ հայերու հոգիէ բաղկացած կարաւանի հետ բազուկներն իրար կապած մահուան ճամբայ հանած հռոմի պապի եւ կ պոլսոյ նուիրակ մոնսէնյոր դոլչիի միջնորդութեամբ փրկուած են եւ տարուած գարակետիկ գիւղ օգոս տո սի ին երկու ընկերներու հետ այստեղէն դուրս եկած եւ ոտքով օրուան հասած է պոզանթի ու այտեղէն ալ քշուած են տարսոն քաղաքէն դուրս հաստատուած տարագիրներու վրանաքաղաքը ընտանիքի անդամներու ջանքերով կրցած են վերստանա աքսորէն ազատելու նոր հրաման սեպտեմբերի ին տարսոնէն մեկնած եւ սեպտեմբերի ին հասած են կ պոլիս ունեցած է որդիներ նուրհանին ու արային եւ դուստր սիւզան հալէպլիին որ թուականի դրութեամբ բնակուած է մոնթրեալի մէջ եւ հետազօտող կարինէ աւագեանի նամակով ուղարկած հօր կենսագրականը մուհամմետ ալի ծնած որպէս քասիուս մարսելուս քլէյ կրտսեր ափրիկեցի ամերիկացի նշանաւոր արհեստավարժ ծանրակշիռ խումբի բռնցքամարտիկ մարդասէր եւ հասարակական գործիչ ալին թուականի րդ ամառնային ողիմպիական խաղերու ախոյեան թեթեւ ծանրքաշային կարգին ախոյեան անգամ արժանացած էր տարուան բռնցքամարտիկ տիտղոսին ըստ ամսագիրին տասնամեակի բռնցքամարտիկ ը ականներ պատմութեան մէջ րդ բռնցքամարտիկը որ ամսագիրի կողմէն արժանացած է տարուան մարզիկ կոչումին ին քանի մը մարզային հանդէսներու կողմէն ճանչցուած էր դարու մարզիկ ասպարէզի աւարտին ընդգրկուած է բռնցքամարտի փառքի սրահին եւ բռնցքամարտի միջազգային փառքի սրահին մէջ վառ բանախօս եղած է թէեւ ծնած է որպէս քասիուս քլէյ թուականի փետրուարին մրցամարտին յաղթելէ ետք կը միանայ տիթրոյթի մէջ ստեղծուած իսլամ ազգ կրօնական շարժման ին կը դառնայ սիւննի իսլամ եւ կը փոխէ անունը քասիուս էքս այնուհետեւ մուհամմէտ ալի եւ հետագային հանդէս կու գայ այդ անունով ին երեք տարի անց աշխարհի ծանրքաշային ախոյեան հռչակուելէն ետք ալի կը հրաժարի միանալ ամն զինուած ուժերուն երբ այն ատեն կը մասնակցէր վիեթնամի պատերազմին որուն պատճառով ինք կը որակազրկուի տարիով ինչպէս նաեւ կը զրկուի յաղթած տիտղոսներէն ալի դէմ էր պատերազմներու եւ կրօնական համոզումներու այդ ժամանակ ան կը նշէ ես այդ վիեթ քոնկի հետ կռիւ չունիմ անոնցմէ ոչ մէկը ինձ երբեւիցէ սեւամորթ անուանած չէ անգլ վերադառնալով մարզաշխարհ ան ետ կը գրաւէ աշխարհի ախոյեանի տիտղոսը պայքարելով բռնցքամարտի ոսկէ դարաշրջանի լաւագոյն բռնցքամարտիկներու դէմ այդ խօսքերով ալի բողոքի մեծ ալիք կը բարձրացնէ երիտասարդ ամերիկացիներու շրջանակին մէջ որոնք դէմ էին վիեթնամի դէմ մղուող պատերազմին ալիին խօսքերը իրենց կարգին ներշնչանքի աղբիւր կը հանդիսանան սեւամորթներուն իրաւունքներու նշանաւոր պաշտպան մարթին լուտըր քինկի համար ալիի անունը կապուած է բռնցքամարտի պատմութեան շարք մը մեծագոյն մարտերուն հետ այդպիսի պատմական հանդիպումներէն ակներեւ է իր եւ ճօ ֆրէյզըրի միջեւ տեղի ունեցած հանդիպումները ինչպէս նաեւ իր ու ճորճ ֆորմանի մարտը ուր ան տարի անց ի վերջոյ դարձեալ կը նուաճէ կորսնցուցած տիտղոսները մարզական գործունէութիւնը աւարտելէ ետք զբաղած է հասարակական եւ բարեգործական գործունէութեամբ եղած է եունիսեֆ ի բարի կամքի դեսպան ալիա պահաթ ծագումով հնդիկ պրիդանիական քաղաքացիութեամբ դերասանուհի եւ երգող ծնած է պահաթ ընտանիքին մէջ ան դուստրն է ֆիլմ արտադրող մահիշ պահաթ ին եւ դերասանուհի սոնի րազտանին ալիան իր մասնակցութիւնը բերած է ի ֆիլմին որպէս փոքրիկ ան իր առաջին դերը խաղցաւ ին գարան ճոհարի ֆիլմին մէջ այս ֆիլմէն ետք իր նկրահանած ֆիլմերուն մեծամասնութիւնը գարան ճոհարի արուեստանոցին ի ֆիլմերն էին կը յիշենք անոնցմէ հետեւեալ ֆիլմերը եւ ին եւ ին ինչպէս նաեւ ն ին այս ֆիլմերու առեւտրական յաջողութիւններէ ետք ալիան շատ մեծ ընդունելիութիւն գտաւ հնդկական ֆիլմերու արուեստին մէջ անոր զգացական արտայատութիւնները շատ բնական էին մանաւանդ անոր ֆիլմին մէջ ին ինչ որ պատճառ դարձաւ որ ան ստանայ ի մրցանակը ինչպէս նաեւ իր ֆիլմով որ նկրահանուեցաւ ին ան ստացաւ ի բաժակը ին ան լրտեսի մը դերակատարութեամբ մասնակցութիւն բերաւ ֆիլմին ինչ որ պարգեւեց իրեն հնդիկ ամենահռչակաւոր դերասանուհիի տիտղոսը բացի դերասանական իր աշխատանքէն ալիան սկսած է իր հագուստի եւ պայուսակներու սեփական գիծը եւ հիմնադիրնէ բնապահպանական նախաձեռնութեան ան երգած է իր ֆիլմերու երգերէն միայն վեց երգ որմէ է երգը որ բազմաթիւ համերգներու եւ բեմական ցուցարութիւններուն ժամանակ երգած է ալիան ծնած է մարտ ին հնդկաստանի մոմպէյ քաղաքին մէջ անոր հայրը արտադրող մահիշ պահաթնէ իսկ անոր մայրը սոնի րազտան անոր հայրը կուճրադական ծագում ունի իսկ մայրը քաշմիրի եւ գերմանական ունի աւագ քոյր շահինը ծնած է ունի նաեւ խառնածին քոյր մը փուճան եւ մէկ եղբայր րահուլը դերասան իմրան հաշմին եւ բեմադրիչ մոհիդ սուրին անոր զարմիկներն են իսկ բեմադրիչ մոքիշ պահաթը անոր հօրեղբայրն է ան իր նախնական կրդութիւնը ստացած է մոմպէյի ճամնապայի նարսէ դպրոցէն ներս ինչպէս նաեւ ունի պրիթանիական քաղաքացիութիւն անոր առաջին անագամ դերակատարեց ի ց ֆիլմին մէջ որու դերակատարներն էին աքշէյ քոմարը եւ փրիթի զինդան ան այս ֆիլմին մէջ դերակատարեց փրիթի զինդայի անձնաւորութեան փոքրիկի տարբերակը ալիայի առաջին հերոսական դերակատարութիւնը եղաւ գարան ճոհարի արտադրած ֆիլմին մէջ ընկերակցութեամբ սիտհարդ մալհոթրային եւ վարուն տաուանին ան ներկայացուց շանայա սինկհանիայի դերը որ պատանի աղջիկ մըն էր եւ վարունի դերակատրած անձնաւորութեան հետ յարաբերութեան մէջ էր սակայն կը գրաւէ սիտհարդի անձնաւորութիւնը ֆիլմը վաստակեց միլիոն միլիոն ամերիկեան տոլար ալիան ինքզինք հաստատեց պոլիվուտի մէջ ի իր երեք ֆիլմերով ան իր մասնկացութիւնը բերաւ իմդիազ ալիի ֆիլմին ին գլխաւոր հերոսի դերակտարութեամբ անոր ընկերակցեցաւ ռանտիբ հուտան անոր դերակատարեց երիտասարդ աղջիկի մը անձնաւորութիւնը որ կ ուսանէր ի մէջ եւ կ արեւանգուի րաշիտ կուբդան նշեց զարմանալի է թէ ինչպէս ալիան տարեկանին կրցաւ ֆիլմի մէջ այդքան հեղինակաւոր նրբանքներ ներկայացնել կարծես թէ բնոյթով մեծցած դերասանուհի մը ըլլար իսկապէս ան հնդկական ֆիլմերու ամենաշատ ընդունէլիութիւն գտող նոր դերասանուհին է իսկ սոնիա չոփրան աւելցուց թէ ալիան ամբողջապէս ընկղմած էր դերակատրութեան մէջ ան հիանալի կէրպող ներկայացուց իր զգացումները թէեւ ֆիլմը շատ ընդունելիութիւն չգտաւ տոմսարկղի մէջ սակայն ան ստացաւ մրցանակը եւ արարողութեան մասնակցեցաւ որպէս լաւագոյն դերասանուհի անուան տակ ալիան գարան ճոհարի եւ սաճիտ նատիատուալայ ի համախառն արտադրութեան մէջ որն էր ը արճուն գաբուր ի հետ ներկայացուց չիդան պահակադի վեպը որ կը պատմէր երկու ամէ ահմետապատի աշակերտներու պատմութիւնը որոնք կը դժուարանան համոզել իրենց ծնողներուն իրենց յարաբերութիւնները հաստատելու համար ան դերակատարեց անանիա սուամինաթամի անձնաւորութիւնը քննադատողները գոհունակութեամբ ըսին թէ ալիան իսկապէս կ աճի իր դերակատարութեան մէջ եւ կը ստիպէ ձեզ հաւատալ որ ան կարտարեալ ուղղուած ի աստիճան է հնդկաստան էքսպրէս ի շուբհրա կուպդան աւելցուց անակնկալ էր դիւրին թարմ եւ բնական ֆիլմը յայտնուեցաւ որպէս համախառն արտադրանք որ ամբողջ աշխարհի մէջ վաստակեց միլիառ միլիոն ամերիկեան տոլար նաեւ ին ալիան յայտնուեցաւ կանանց անվտանգութեան մասին կարճ ֆիլմին ին մէջ յետագային ան միացաւ պահլին նկարահանելու համար ռոմանթիք կատակերգութիւն ֆիլմին մէջ ի ֆիլմը նկարահանուեցաւ շահիտ գաբուրի եւ ալիային գլխաւոր դերակատարութեաբ որ կը ներկայացնէր երկու հարսնցուներ ը առեւտրային ձախոծութիւն ունեցաւ այս ֆիլմէն ետք ալիան իր ֆիլմերուն ցուցակին մէջ աւելցուց նաեւ ֆիլմը որ կը ներկայացնէր պանճապի հնդկական նահանգին աղքատութեան մէջ գտնուող գաղթականներուն մէկ մասը որ կը ներկայացնէր թմրամիջոցներու չարաշահման մասին ֆիլմի բեմադրիչն էր ապհիշէք չուպին ֆիլմը դերակատարող կազմն էր շահիտ գաբուրը գարինա գաբուրը եւ տիլժիտ տոսանճհը հետեւեալ ֆիլմին մէջ ալիային կատարումը չափազանց հռչակ առաւ եւ մի քանի մեկնաբաններ կը հաւատային որ այդ դերակատարութիւնը անոր լաւագոյն դերակատարութիւն էր իր վերջին ֆիլմով անոր դերակտարութիւնըկը գերազանձուի քննադատներուն կողմէ ան ստանձնած էր ձգտող շարժանկարիչի դերը որուն կեանքը կ ենթարկուի շարք մը փոփոխութիւններու երբ ան կը դիմէ հոգեբանի մը որուն դերը կը կատարէ շահ ռուխ խանը հետեւեալ ֆիլմը կոչուեցաւ վերջին ֆիլմը արձանագրեց նաեւ առեւտրային յաջողութիւն վաստակելով միլիառ որ կը հաւասարէր մօտաւոր միլիոն ամերիկեան տոլար եւ ին արժանացուցած են ալիային մի քանի մրցանակներու եւ անուանակարգերու նախկինին ան արժանացած է մրցանակին եւ իսկ վերջին ֆիլմին համար կինոփառատոնին մէջ ստացաւ լավագոյն դերասանուհի անուանակարգը ալիային յաջողակ ֆիլմերը շարունակուեցանւ ռոմանթիք կատակերգութիւն ով որ նկարահանուեցաւ ին ալիայի հետ դերակատարման ընկերակցեցաւ վարուն տաուանը ֆիլմը արձանագրեց միլիառ որ կը հաւասարի միլիոն ամերիկեան տոլար գրասենակի մուտքերուն ն ապացուցեց որ ալիայի ամենաբարձր վարձատրուող ֆիլմնէ այս ֆիլմով ան շահեցաւ լաւագոյն դերասանուհի մրցանակը ալիան հանդէս եկաւ երգով ֆիլմին մէջ թուականին նոյն տարին ան ելոյթ ունեցաւ երգի չհրապարակուած տարբերակով որ երգերէն մէկուն ալիային ձայնով տարբերակը կը նկատուի ան ֆիլմի երգերէն մէկն ալ երգեց որն էր ն ֆիլմի նկարահանումներէն բացի ալիան հանդէս եկաւ մրցանակաբաշխութիւններուն եւ մասնակցած է նաեւ վարուն տաուանին եւ սիտհարդ մալհոդրայի կողքին հոնկ քոնկի մէջ ներկայացուած բեմական ցուցադրութեան ին ան հանդէս եկաւ բարեգործական միջոցառման ժամանակ վարուն տաուանի սիտհարդ մալհոդրայի ատիդիա ռոյ գաբուրի շրատհա գաբուրի եւ հումա քուրէյշիի հետ որպէսզի դրամ հաւաքեն ջրհեղեղէ տուժած ութթախանդի զոհերուն համար ի օգոստոսին ան հանդէս եկաւ ամն ի տարբեր քաղաքներու մէջ որպէս շրջագայութեան վարուն տաուանին սիտհարդ մալհոդրայի քաթրինա քէյֆի բարինիդի չոբրայի եւ բեմադրիչ գարան ճոհարի եւ երգիչ պատշահի հետ ալիան նախագծած է իր սեփական կանացի հագուստի ապրանքանիշը ին ի նորաձեւութիւնը եւ ին ան սկսաւ ի սեփական պայուսակները ան ունի նաեւ շարք մը ապրանքանիշեր եւ ապրանքներ որոնցմէ է ն ը եւ անուանումները ալիան ի հնդկաստանի ցուցակին մէջ յայտնուեցաւ էն գրաւելով րդ դիրքը ին այդ տարի ամսագիրը գնահատեց տարեկան եկամուտը միլիոն տոլար որ կը հաւասարէր միլիոն ամն տոլարին եւ այն նկատեց երկրի ամենաբարձր վարձատրուող աստղերէն մեկը ին ալիան ցուցադրուեցաւ ի ի ցուցակին մէջ տուրանթէ տելլի ալիկիէրի կամ տանթէ իտալացի բանաստեղծ ֆլորենցիայէն տանթէի մակնում օփուսը աստուածային կատակերգութիւնը կը համարուի իտալերէնով գրուած ամէնէն նշանաւոր գրական գործը եւ համաշխարհային գրականութեան գլուխգործոց իտալիոյ մէջ տանթէին կը կոչեն գերագոյն բանաստեղծ եւ տանթէին փեթրարքային եւ պոքաչոյին կը կոչեն երեք շատրուաններ տանթէին յաճախ կու տան նաեւ իտալերէնի հայր ծածկանունը ծնած է կուելֆեան ընտանիքի մէջ հայրը ալիկիէրոյ ալիկիէրին իրաւաբան էր կ աշխատէր քաղաքի դրամատնային բաժանմունքի մը մէջ տանթէն մանուկ հասակին կը կորսնցնէ մայրը իսկ պատանեկութեան տարիներուն հայրը մանկութենէն անոր մէջ յառաջացած է սէրը գրականութեան հանդէպ երիտասարդ տարիներէն ան կը ներգրաւուէ քաղաքական դէպքերու մարզի պտոյտի մէջ կուելֆեան կուսակցութեան կողմէ յուլիս ին քամփալտինոյի ճակատամարտին կը մասնակցի իբրեւ հեծեալ զինուոր ապա երբ կուելֆներու եւ կիպելիններու փոխարէն հանդես կու գան սեւերն ու սպիտակները կ անցնի վերջիններուն կողմը տանթէն հետագային պետական բարձր պաշտօններ վարած է կատարած է դիւանագիտական պատասխանատու յանձնարարութիւններ ֆրանսական գահաժառանգ քարլ վալուան զորքով կը շարժի ֆլորենցիա թշնամին ուժեղ էր կարելի չէր սեփական ուժերով դիմադրել աղէտը կանխելու համար հարկ էր շտապ դեսպանութիւն ուղարկել հռոմի պապի մօտ բոլորին հայեացքները կ ուղղուին դէպի տանթէ ճովանի պոքաչօն տանթէի առաջին կենսագիրը կը պատմէ երբ տանթէին հարցուցած են թէ ինք ինչ կարծիքի է ան պատասխանած է եթէ ես մնամ ով պիտի երթայ եթէ ես երթամ ով պիտի մնայ դիւանագիտական առաքելութենէն ֆլորենցիա վերադառնալով ան կը հանդիպի սեւերու հաշուեյարդարին պատիժի ենթակայ սպիտակներու կը ցուցակէր նաեւ տանթէի անունը դատավճիռը ձեւակերպուած էր այսպէս սեւերու դէմ պայքարելու համար լիր տուգանք երկու տարուան աքսոր թոսքանայի սահմաններէն դուրս գոյքի բռնագրաւում տուն տեղի հիմնայատակ աւերում հրամանի տակ աւելցուած էր երեք օրուան ընթացքին ներկայանալ քաղաքագլուխ տանթէն չի ներկայանար քաղաքագլուխը նախկին հրամանին կ աւելցնէ քանի որ դատապարտուածներու չներկայանալը կը նշանակէ յանցանքը ընդունիլ անոնց համար նոր դատավճիռ կը նշանակէ կրակի վրայ այրել մինչեւ մահ ասիկա հրապարակուած է մարտ ին տանթէի տունը հիմնայատակ կը ջարդէ քաղաքագլուխի զինուած ասպէտներու խումբը քարտաշներու հետ միասին տանթէն ընտանիքով կը բռնէ տարագրութեան տխուր ճամբան այլեւս ֆլորենցիա չի վերադառնար աքսորի չորրորդ տարիին նամակով հայրենի քաղաք վերադառնալու արտօնութիւն կը խնդրէ որ անհետեւանք կը մնայ ի օրէնքով մը ան կրնար վերադառնալ ֆլորենցիա պայմանը այն էր որ դատապարտեալը երաշխաւորագիր ներկայացնէ բանտարկուի որմէ ետք բանտարկեալի անարգանքի գլխարկը գլխուն վառած մոմը ձեռքին պիտի երթայ սան ճովանի եկեղեցին խոնարհաբար ծունկի գայ ապաշխարի իբրեւ մեղքերը քաւող յանցագործ տանթէն չէր կրնար ընդունիլ նման ստորացուցիչ պայմանը հոկտեմբեր ին մէկ անգամ եւս կ որոշէ կայացուիլ մահուան նոր դատավճիռ այս անգամ բանաստեղծի երկու որդիներուն հետ միասին դատավճիռը հանդիսաւոր կերպով հաստատած է փոխարքան տարագրութեան տարիներուն տանթէն վերստին քաղաքական իրադարձութիւններու կեդրոն է ֆլորենցիան սեւերու իշխանութենէն ազատագրելու յոյսը եւ մասնատուած իտալիոյ միաւորման հեռանկարը ան կը կապէր գերմանական կայսր հենրիխ է ի հետ որ այդ ժամանակ մեծ զորքով կը շարժէր իտալիա տանթէ չէր հասկնար որ գերմանական կայսեր գալուստը ազգակործան չարիք է սակայն գործած է հավատով ու համոզումով ղեկավարվելով ֆլորենցիայի բարօրութեան իտալիոյ միաւորման ակնկալիքով հենրիխի մահէն ետք իրական հեռանկարներ չտեսնելով ֆլորենցիա վերադառնալու յոյսը կորսնցուցած քաղաքական ասպարէզը կը թողնէ տանթէ վերջին տարիները անցուցած է վերոնայի ապա ռաւեննայի մէջ ուր կը կնքէ իր մահկանացուն այս երկերուն մէջ ամփոփուած են բանաստեղծի քաղաքական գիտական փիլիսոփայական եւ գեղագիտական հայեացքները այս երկերը կամուրջ են որ պիտի տանէին աստուածային կատակերգութիւն տանթէի քաղաքական իտէալները շարադրուած են եւ խնճոյք ին մէջ եւ աւելի մանրամասն միապետութիւն աշխատութեան մէջ տանթէի ժամանակ իշխաններու ու հանրապետականներու մեծ մասը պապի կողմն էր միւսները իտալիոյ միաւորման յոյսը կը կապէին գերմանական կայսեր հետ այդպէս կը մտածէր նաեւ տանթէն պապի եւ թագաւորի իշխանութիւնը տանթէն իրարմէ որոշակիօրէն կը սահմանազատէ առաջինը կը սահմանափակուի միայն հոգեւոր բնագաւառին մէջ արտօնելի չէ որ պապը միջամտէ աշխարհիկ գործերուն միապետութեան մասին աշխատութեան մէջ տանթէն կը գրէ որ բազմիշխանութիւնը չարիք է միապետութեան հիմքը մարդկային իրաւունքն է միապետի գերագոյն օրէնքը պարտականութիւնը ժողովուրդին առջեւ աստուած միապետը ընտրած է իր պաշտօնին իսկ այդ պաշտօնը ստանալ ան չի կրնար եթէ մեծագոյն առաքինութիւններ չունի բանաստեղծի մահէն քանի մը տարի ետք ին կարդինալ փոշետոյի վճիռով միապետութեան ձեռագիր օրինակները կ այրուին ին երբ կը սկսի ձեւափոխութիւն տանթէի այս գործը շուրջ վեց հարիւր տարի մինչեւ ը կալանքի տակ էր տանթէի ժամանակ իտալիոյ մէջ ինչպէս նաեւ եւրոպական այլ երկիրներուն մէջ գիրքի լեզուն լատիներէնն էր որ ժողովուրդին անհասկանալի էր տանթէն խիզախ քայլ առաւ պահանջեց մէկ կողմ ձգել լատիներէնը գրական լեզուն դարձնել ժողովուրդի խօսակցական լեզուն ան կը գտնէր որ գրականութիւնը գիտնականներու պզտիկ խումբի համար չէ դասական լատիներէնի ներկայացուցիչները կ արհամարհէին ժամանակակից իտալերէնը գրական աշխարհին մէջ եւս թերահաւատ կարծիք կը տիրէր սիսիլիական դպրոցի բանաստեղծները կը գրէին ֆրանսերէն լեզուով տանթէն անէծքի խօսքեր կ ըսէր անոնց մասին յաւիտենական ամօթ այս չարամիտ մարդոց որոնք կը գովաբանեն օտար ժողովրդական լեզուն եւ կ արհամարհէն իրենց սեփականը խօսակցական լեզուն կամ որեւէ բարբառ գրական լեզու դարձնելը դեռեւս բոլորը չէ անհրաժեշտ է հմտօրէն օգտագործել անոր բոլոր կարելիութիւնները տանթէն ասիկա կատարեց թոսքանայի խօսակցական լեզուն այնպիսի կատարելութեան հասցուց առանձնապէս աստուածային կատակերգութեան մէջ որ անկէ ետք լատիներէնին դիմելը անօգուտ բան էր նոր գրական լեզուի ստեղծման հարց հետագային յառաջացաւ նաեւ եւրոպական միւս երկիրներուն մէջ բայց առաջին անգամ անիկա տեղի ունեցաւ իտալիոյ մէջ ալիշա քիզ ամերիկացի յայտնի երգչուհի երգահան եւ դերասանուհի ծնած եւ ապրած է նիւ եորք մանհաթընի աղքատ թաղամասին փաստաբանի եւ դերասանուհիի ընտանիքի մը մէջ ալիշայի մայրը իռլանտա իտալական ծագում ունի իսկ հայրը ափրիկա ամերիկեան ալիշան սկսած է երգեր գրել տարեկանէն թուականի յունիս ին ան հրատարակեց իր առաջին ալպոմը որ մեծ ճանաչում ունեցաւ ամբողջ աշխարհին մէջ ալիշան իր երաժշտական գործընթացքին ժամանակ վաճառած է աւելի քան միլիոն ալպոմ ստացած է բազմաթիւ մրցանականներ կրեմմի մրցանակ պիլպորտ մրցանակաբաշխութիւնէն եւ մրցանակ ամերիկեան երաժշտական մրցանակաբաշխութիւնէն ալիշա ծնած է յունուար թուականին ամնու նիւ եորք քաղաքի մանհաթըն շրջանին մէջ ան միակ զաւակն է թերեզա եւ քրէյկ քուք երուն անոր ծնողները բաժնուեցան երբ ան տարեկանէր եւ ան մնաց իր մօր քով մանհաթընի մէջ ան տարեկանէն սկսած է հետեւիլ դասական դաշնամուրի դասընթացքներու եւ ան նաեւ տարեկանին մասնակցած է արուեստի դպրոցին երգչախումբին իսկ տարեկանին սկսած է գրել իր երգերը ղեւոնդ ալիշան քերովբէ ալիշանեան պետրոս մարգարի հայ բանաստեղծ բանասէր պատմաբան աշխարհագրագէտ թարգմանիչ վենետիկի մխիթարեան միաբանութեան անդամ ծնած է պոլիս աւազանի անունով քերովբէ զաւակն էր հնահաւաք դրամագէտի մը ստեղծագործելու եւ ուսումնասիրելու գիտութիւն ամբարելու եւ ճանաչումի իր անսպառ պաշարը անմնացորդ բաշխելու այլեւ ու մանաւանդ սերունդներ հայկեան հանճարի պաշտամունքով դաստիարակելու անմահ գործին ռահվիրան է ալիշան օժտուած գրողի ու գիտաշխատողի բացառիկ շնորհներով ստեղծագործելու բարձրորակ տաղանդով եւ ճառագայթող իմաստութեամբ հայր ղեւոնդ ալիշան կը շնչաւորէ ու կը բեղմնաւորէ իրեն ընծայուած կեանքի ժամանակը մխիթարեան միաբանութեան եւ ական թուականներու մեր ազգային վերածննդեան շարժումին մէջ հ ղ ալիշանի կրթական եւ գրական գործունէութիւնը պատմական նշանակութիւն եւ կշիռ կը ներկայացնէ անկախ այն իրողութենէն որ իր քերթողական վաստակին բացարձակ մեծամասնութիւնը գրաբարով գրի առնուած է հետեւաբար այսօր չի խօսիր սերունդներուն ու դուրս կը մնայ անոնց ընկալչութենէն ան բացառաբար ոգեշունչ է եւ հայրենասիրական ու կը խօսի մեզի ժթ դարու երկրորդ կէսի մեր համազգային տենչերէն եւ զանոնք երկնող հոգեւորականին ազգի հողի եկեղեցիի ազնուագոյն ձգտումներու պաշտամունքէն ալիշան եւ խրիմեան մէկը արեւմուտքցի իսկ միւսը արեւելքցի դաշն կ ապրին ժթ դարու երկրորդ կէսի հայրենակարօտ ազատատենչ գաղափարներուն հայրունի ներու շարքը կը վկայէ հայրենասիրական բռնկուն տենդի մը թռիչքներու եւ զեղումներու մասին վիպաշունչ քերթուածներ երեւակայութեան ուժգին թափով մը ոտքի պահուած սակայն անկեղծութեամբ ու ապրումով վերածուած բառի հայոց նահապետը այդ ապրումին պարտական է իր եօթանասունէ աւելի հատորները տպուած կամ անտիպ այդ ապրումին պարտական է մանաւանդ յաւիտենապէս ապրելու իր իրաւունքը երեսուն տարիներու մեր գրականութեան մէջ ալիշեան հայոց գրականութեան փառքն է ամբողջ եւրոպան ցնցող յեղափոխական պոռթկումներու ժամանակներ էին իսկ իտալիոյ տարածքին ազգային միաւորման ու ազատագրութեան յեղափոխական շարժումները իրենց բարձրակէտին հասած էին այդ խմորումները անտարբեր չեն ձգեր երիտասարդ ալիշանը որ բազմավէպ ի էջերուն լոյս կ ընծայէ նահապետ ստորագրութեամբ իր ազգային յեղափոխաշունչ բանաստեղծութիւնները պլպուլն աւարարայրի հայոց աշխարհիկ լուսնկայն գերեզմանաց հայոց բամբ որոտան եւ նուագք շարքի միւս բանաստեղծութիւններով ալիշանի նահապետի երգերը ոչ միայն նոր ուղի կը բանան մխիթարեաններու դասական քերթողութեան առջեւ այլեւ ընդհանրապէս արդի հայ գրականութիւնը կը թարմացնեն ու յառաջ կը մղեն վիպապաշտ ռոմանթիք դպրոցի հունով աւելի ն հայ ժողովուրդի ազգային ազատագրական զարթօնքին կրակը կը վառեն ժամանակի հայ մտաւորականութեան եւ երիտասարդութեան մէջ եւրոպական ոստաններէն մինչեւ պոլիս ու վան մինչեւ թիֆլիս ու մոսկուա հայկականին ու հայրենականին պաշտամունքը ալիշան յաւերժացուց նախ իր բանաստեղծութեամբ ականներու վերջերուն նուագք ընդհանուր անունին տակ ի մի բերելով համեմատաբար երիտասարդ տարիքին գրուած իր քերթուածները ալիշան ին եւ ին յաջորդաբար լոյս ընծայեց մանկունի մաղթունի խոհունի բնունի հայրունի տէրունի եւ տխրունի խորագրուած գրքոյկները որոնք մէկ կողմէ մարդկային անսահման բարութեան մարդկայնապաշտ ապրումներու եւ խոհերու ինչպէս եւ քրիստոնէական հաւատքի վերահաստատման նորօրեայ աւետարաններ եղան իսկ միւս կողմէ սրտերուն եւ մտքերուն մէջ վառեցին խարոյկը հայոց փառապանծ անցեալի ոգեկոչման հայրենի բնութեան պաշտամունքին հայրենի հողին քարին ու ջուրին ոգեշնչման եւ մանաւանդ հայկեան հանճարի սաւառնելու ներուժին շղթայազերծման հաւատքի մարդու ազգայի ն գործիչի եւ տաղանդաշատ գրողի իր մեծ պատգամը ալիշան թուղթին յանձնեց նաեւ արձակ էջերով որոնք ին լոյս տեսան խորհրդածութիւնք ընդ եղեւնեաւ հատորով իսկ հայագիտական աշխատասիրութեանց իր կոթողական վաստակով հայր ղեւոնդ ալիշան պատրաստեց բառին ամէնէն ընդգրկուն իմաստով հանրագիտարանը հայաստան աշխարհին եւ ստեղծագործ հայուն հակառակ որ բնաւ չտեսաւ աշխարհը հայոց եւ չունեցաւ հնարաւորութիւնը ուղղակիօրէն ապրելու իր պաշտած ժողովուրդի առօրեային մէջ ալիշան գաւառ առ գաւառ եւ գիւղ առ գիւղ մանրամասնօրէն ներկայացուց պատմական հայաստանը իր թէ նիւթեղէն թէ ոգեղէն բնութագրով իր հողով ու բոյսերով իւրաքանչիւր աւանի կապուած պատմական ու ազգային յիշողութեամբ հայերէնի ժողովրդային ու բարբառային ճոխութեամբ եւ հարստութեամբ այլեւ ու մանաւանդ հայակերտ կոթողներով կանգուն մնացած ու պահպանուած ըլլան անոնք թէ ոսոխներու կողմէ քարուքանդ եղած մասնագէտներու միահամուռ վկայութեամբ յուշիկք հայրենեաց հայոց տեղագիր հայոց մեծաց նշմարք եւ նշխարք հայաստանի շիրակ սիսուան այրարատ սիսական հին հաւատք հայոց արշալոյս քրիստոնէութեան հայոց հայապատում շնորհալի եւ պարագայ իւր հայ բուսակ եւ միւս գործերով ալիշան ոչ միայն հայագիտութեան ընծայաբերեց գիտելիքի հսկայական պաշար այլեւ սկզնաղբիւր դարձաւ պատմագիտութեան եւ լեզուաբանութեան աշխարհագիտութեան եւ բուսագիտութեան բնագաւառներուն մէջ այս բոլորով եզակի մեծութիւն դարձաւ հայր ղեւոնդ ալիշան հայր ղեւոնդ ալիշան ստեղծեց ու հայոց սերունդներուն ժառանգ կտակեց ըստ ամենայնի կոթողական հարստութիւն մը հոգեմտաւոր արժէքներու որոնք ներշնչման աղբիւր դարձան ժթ դարու ազգային մեր զարթօնքը իր բարձրակէտին առաջնորդած հայ ազգային ազատագրական պայքարին համար տարբեր չէր կրնար ըլլալ ներգործութիւնը բանաստեղծ նահապետի որ հայ գրականութեան անդաստանէն ներս հաստատաքայլ մուտք գործեց երգելով ղեւոնդ ալիշան կը գիտակցէր որ աշխարհաբարը գրաբարէն շատ աւելի պակասաւոր աղքատ ու խառնակ է սակայն միւս կողմէ շատ լաւ կը գիտակցէր նաեւ որ այս ժամանակաշրջանին երբ հայ ժողովուրդի ազգային զարթօնքի եւ համընդհանուր վերելքի տարիներն էին պէտք էր ոտքի հանել հայութիւնը ոգեւորել զայն հարկաւոր էր հայ ժողովուրդի պատմութիւնը ճանաչելի դարձնել հպարտութեամբ համակել հայը ցոյց տալու համար որ ան ալ իբրեւ ազգ իր լիիրաւ տեղը ունի այս աշխարհին մէջ անհրաժեշտ էր ուրեմն լաւ իմացութիւնը հայրենիքի աշխարհագրութեան պատմութեան եւ մշակութային արժէքներուն սակայն այս բոլորը փոխանցելու համար հարկ էր միջոցներ որդեգրել որ հասանելի ըլլային համայն հայութեան եւ այդ միջոցներէն մէկը ժողովուրդին խօսած լեզուն էր այսինքն աշխարհաբարը ալիշանի օգտագործած աշխարհաբարին մասին անդրադարձ կը կատարէ հրաչեայ աճառեան ըսելով ալիշանի աշխարհաբարը զերծ չէր գրաբարեան արտայայտչաձեւերէն սակայն իսկապէս աւելի մատչելի էր ժողովուրդին ձեւաբանական եւ շարահիւսական միաւորներու միջոցով ոճական այլեւայլ խնդիրներու լուծումը յատուկ էր իրեն գոյականի քերականական կարգերու խօսքի իմաստային փոխանցումներու փոխանունութեան ածականի համեմատական աստիճաններու բայի եղանակաժամանակային ձեւերու հմուտ օգտագործումով իր խօսքը հարստացուցած է օժտած է սեղմութեամբ եւ պարզութեամբ հայ յեղափոխական շարժման բանբեր դրօշակ ը թարգմանը կը հանդիսանար հայր ղեւոնդ ալիշանի անձին ու գործին վայելած համազգային ու անխառն գնահատանքին երբ տարի առաջ ազգի եւ հայրենիքի մեծ կորուստին առիթով կը վկայէր բանասիրական թէ պատմագիտական իր աշխատասիրութեանց մէջ ալիշան միեւնոյն մեծ ու խորին պատգամը փոխանցեց հայ ժողովուրդի զաւակներուն ալիս աբգարիոս ծնած է ին պէյրութ մանկութեան շրջանը անցուց եղբբօրը միշէլին և անոր բարեկամներուն հետ հաճոյք կ առնէր տղոց յատուկ խաղ խաղալով ինչպէս հոլ դարձնել դրուձիկ շինել եւ գնդակ խաղալ որոնց բոլորին մէջ ալ տաքը կը գերազանցէր այլ աղջիկներու նման պուպրիկով կամ ուրիշ իգական սեռի յատուկ խաղեր չէր խաղար ահա իր այս ընթացքն է որ կազմաորեց իր ապաւայ կեանքը տալով անոր առնականութիւնը եւ զինուորական տիսբլինը հետեւելու իղձ պէյրութի մէջ տեսնելով թէ դպրոցները կը գոցուէին խորհեցաւ թէ ազգային վարժարան մը օրուայ պէտք մը դարձած էր բրեկամուհիի մը օգնութեամբ ին սկսաւ ահլիա վարժարանը զոր նախ կոչեց սուրիական բողոգական վարժարան զուգահեռ ասոր ուզելլով նոր շարժում մը ստեղծել սկսաւ սկաուտական շարժումը միեւնոյն ժամանակ զինուորական իշխանութենէն առտօնութիւն առաւ պրիդիշ սիրիան վարժարանի ընդարձակ բակը գործածելու որպէս սկաոգտական վարժութեանց վայր այդ վարժարանի գրադարանին մէջ գտաւ նախնական գիրք մը կբրլ կայսերու հոմնագիրքը իսկ սկուտիզմքի խմբագիրներէն մին աղջիկներ մարզելու իր այս գաղափարը լաւ ընդունելութիւն գտաւ եւ իր առաջնորթութեամբ սկսաւ քաղաքին զանազան մասերուն մէջ խումբեր կազմուիլ անմիոչապէս որ թղթատարական կազմակերպութիւններ սկսան գործել եւ կարելի եղաւ անգլիոյ հետ թղթակցիլ գրեց սկաուտութեան կեդրոնատեղին տեղեկագրելով իր գործունէուլիւնը պէտք եղած քաջալերութիւն տրուեցաւ իրեն կերի կայտի գնդամէտ եւ սկաուտամէտ տիտղոսը ին դարձեալ անգլիա աիցելեց ուր սկաուտական պէտք էղած դաստիրակութիւնը ըստանալէ յետոյ նշանակուեցաւ լիբանան սուրիոյ սկաուտական ընդհանուր մարզապան վերադառնալով պէյրութ սկաուտական շարժումին այնպիսի խթան մը տուաւ եւ այնպիսի ձեռնահասօրէն կազմակերպեց գործե ոբր քանի մը ամսուայ ընթացքին աւելի քան հազար աղջիկներ արձանագրուեցցան զանազան խումբերու մէջ բազմաթիւ ճամ բարէնըր եւ տողանցքներ կազմակերպեց զոյգ երկիրներու զանազան վայրերէն բերուած արական եւ իգական սեռի սկաուտներիով որոնք մեծ յաջողութեամբ պսակուեցան եու թերթերու եւ ժողովուրդին որուայ սիւթ եղան սկաուտական նման հաւաքոյթէ եւ շատ փայլուն տողանցքէ մը յետոյ տեղւոյն վրայ վարյատրուեցաւ լիբանանեան արժանեաց շքանշանով հանրապէտութեան նախագահ ն վ շարլ տէպպասի կողմէ որ անձամբ ներկայ կը գտնուէր հնաթիսսուդեանց կարելի է օրիորդ աբքարիոսի եւ իր գործունէութեան մասին գիրք մը գրել այնքան զոհաբերութեամբ եւ նուիրոումով աշխատեցաւ ու տակաւին կ աշխատի իր սիրելի հայրենիքին լիբանանի իգական սեռի զարգացման յառաջդիմութեան համար օրիորդ աբքարիոս լիբանանի եւ սուրիոյ իգական սեռի շատ արժէքաւոր եւ լաւագոյն ներկայացուցիչներէն մին է ըլլալով ուսեալ եւ զարգացման անձ իր գործգունէութիւնը չսահմանեցին լոկ հրապարակային ձեռնարկներու այլ տարաւ նաեւ գրական աշխատանք անգլերէն լեզուով էջնոց գիրք մը գրեց սկաուտիզմի մասին որ յետոյ արաբերէնի թարքմանուեցաւ տօքթօր ճապուրի կողմէ այս գիրքը իր տեսակի մէջ միակն է օրիորդ աբքարիոսի նման մէկը որ բազմաթիւ տարիներ բեղուն եւ եռանդուն հանրային գործունէութիւն մը ունեցած չէր կրնար մամուլի եւ հանրութեան ուշադրութենէն ու գնահատանքէն վրիպիլ որով արաբական աշխարհի չենք ըսէր լոկ լիբանան եւ սուրիա այլ համայն արաբական աշխարհի մամուլը գնահատանքով խօսեցաւ օրիորդ աբքարիոսի եւ իր ազգօգուտ գորղունէութեան շուրջ լիբանանէն սուրիայէն իրագէն եւ նոյնիսկ հեռաւոր եգիպտոսէն թերթեր ձայնակցեցան իրարու իր մասին գրուած յոդուածներու լոկ մէկ չնչին տոկոսին թարգմանոգթիւնն իսկ էջեր պիտի գրաւէր բնտրեցէք սա քանի մը արաբերէն ու ֆրանսերէն հրատարակութեանց հատեւեալ թիւերը եւ դուք պիտի տեսնէք թէ ինչ է արաբական աշխարհի կարծիքը այս մեծանուն հայուհիին մասին սակայն մենք երկու մէջբերումներ կ ըկնենք հէտէւեալ կարեւոր եւ լուրջ թերթերէն որոնցմէ ընդերցողը կրնայ գաշափար մը կազմել օրիորդ աբքարիոսի մասին արաբական մտաւորական աշխարհի ունեցած կարծիքին շուրջ պարօն ուատի աբգարիոս որդին իսքէնտէրի պարօն միշէլ աբգարրիոս որդին ճան աբգարիոսի կոմս ֆիլիպ թառռազի գիրքի պատմութիւնը կը սկսի հետեւեալ ձեւով ալիս անունով աղջիկ մը կը վազէ սպիտակ ճագարի մը ետեւէն եւ անսպասելիօրէն կ իյնայ նապաստակներու խոր փոսի մը մէջ ուրկէ կը հասնի փակ դռներով խորհրդաւոր սենեակի մը մէջ դռներէն մէկուն ետեւը ան կը տեսնէ գեղեցիկ պարտէզ մը բայց չի կրնար մտնել այնտեղ որովհետեւ դուռը շատ փոքր էր այնուհետեւ ալիսը ուտելով սենեակին մէջ դրուած տարբեր կարկանդակները ինչպէս նաեւ խմելով հեղուկները կը նկատէ որ անոնց հետեւանքով իր հասակը կամ կ աւելնայ կամ կը պակասի փոքրանալով ան կը յայտնուի տարբեր արարածներով լեցուն հեքիաթային աշխարհի մը մէջ ուր կը հանդիպի այդ նոյն սպիտակ ճագարին չեշիրեան կատուին որդերու թագաւորին մարտեան նապաստակին տոտոյին կրիային եւ այլ շատ ապշեցուցիչ կերպարներու իր հերթական արկածներէն մէկուն ժամանակ ան կ արթննայ եւ կը հասկնայ որ այս ընդամէնը երազ էր չարլզ տոճսոն իր յայտնի գիրքը ստեղծած է յուլիս ին ուրբաթ օրը երբ իր ընկերոջ երեք զաւակներուն տարեկան լորինի տարեկան ալիսի եւ տարեկան էտիթի հետ նաւակով կը շրջէր շրջելու ընթացքին չարլզ իր ուղեկիցներուն կը պատմէր ալիս անունով աղջկայ մը արկածներուն մասին աղջիկները այդքան հաւնեցան պատմութիւնը որ ալիս խնդրեց չարլզ էն այդ մէկը գրի առնէ գիրքը լոյս տեսաւ ճիշդ երեք տարի ետք թուականին յուլիս ին մինչ այդ նոյեմբեր ին չարլզ ալիսին յանձնած էր իր պատկերազարդումներով եւ ալիսի արկածները հրաշքներու աշխարհին մէջ վերնագիրով ձեռագիր գիրքը ստեղծագործութիւնը մեծ արձագանք կը գտնէ ամբողջ աշխարհին մէջ եւ թարգմանուած է տարբեր լեզուներու մեծ ազդեցութիւն ունեցած է համաշխարհային մշակոյթի տարբեր շրջաններուն վրայ գիրքին հիման վրայ նկարահանուած են շարժապատկերներ նկարուած են հերոսներու կտաւներ գրուած են բանաստեղծութիւններ ու արձակ գրութիւններ ստեղծուած են տարբեր երաժշտական երկեր եւ նոյնիսկ ստեղծուած են համակարգչային խաղեր ալիսը հրաշքներու աշխարհին մէջ մանուկներու տեսաժապաւէն ուոլթ տիզնի ընկերութեան կողմէն ստեղծուած ին գրուած է անգլիացի գրող լուիս քերոլի վէպին հետեւողութեամբ որ կազմուած է երկու գիրքերէ ալիսը հրաշքներու աշխարհին մէջ եւ ալիսը հայելիի աշխարհին մէջ ալիս անունով աղջիկը քնանալով կը տեսնէ երազ մը վազող սպիտակ նապաստակին ան կը վազէ անոր ետեւէն եւ յանկարծ կը յայտնուի հրաշքներու աշխարհին մէջ ուր տեղի կ ունենան անհաւանական իրադարձութիւններ ալիս տեսաժապաւէնին գլխաւոր հերոսուհին հետաքրքիր եւ երազկոտ աղջիկ մը որ հրաշքներու աշխարհին մէջ հետաքրքրութեամբ կը հետեւի սպիտակ նապաստակի մը անցնելով ճագարի որջին մէջէն հոն ալիս կ որոշէ ելք մը գտնել եւ տուն հասնիլ ան կը ստիպուի անցնիլ ամբողջ հրաշքներու աշխարհէն ծանօթանալ տարբեր հերոսներու որոնցմէ են չեշիրեան կատուն մարտեան նապաստակը գլխարկագործը երկուորեակ եղբայրները եւ այլն ժապաւէնին վերջաւորութեան կարմիր թագուհիին հետապնդումէն փրկուելով կ անդրադառնայ որ քնացած է կը սթափի եւ ինքզինք կը գտնէ տան մէջ ան ունի կատու մը թինան եւ իրմէ մեծ քոյր մը հերոսներու կենսունակութեամբ կը զբաղին օլլի ճոնսոնը մարք տէյվիսը միլթ քալը եւ ճոն լաունսպըրին ինչպէս ձիւնաթիւրին եւ մոխրիկին ալիսի համար ալ նշանակուած էր կենդանի տիպար մը որ կը կատարէր նկարահանման տեսարանները իբրեւ ուղեցոյց ոգեորողներուն համար ալիսին տիպարն էր ամեայ անգլիացի քեթրին պոմոնտը հետագային պոմոնտ կը դառնայ նաեւ հերոսներու համար հնչիւնաւորող ալիսըն լի հաննիկան ան ամերիկացի դերասանուհի է ու ճանչցուած է իր կարեւոր կերպարներով օրինակ լիլի ալտրըն հեռուստաշարէն ուիլլօ ռոզընպըրկ հեռուստաշարէն եւ միշել ֆլահերթի ֆիլմի հեռուստաշարէն հաննիկանը ծնած է ուաշինկթընի մէջ ու միակ զաւակն է էմիլի հասի եւ ալ հաննիկանի որ վարորդ էր հայրը իրլանտացիէ իսկ մայրը հրեայ անոր ծնողները ամուսնալուծուեցան երբ ալիսըն միայն տարեկան էր եւ ան գրեթէ կը մնար իր մօր հետ աթլանթա վրաստանի մէջ ալիսընը տարեկանէն սկսաւ մաս կազմել ծանոցումներու մէջ եւ տարեկանին փոխադրուեցաւ դէպի հոլիուոտ ան մնաց իր մօր հետ եւ յաճախեց հիւսիսային հոլիուոտի դպրոցը դպրոցը աւարտելէ ետք ան քալիֆորնիայի համալսարանին մէջ ուսանեցաւ եւ ստացաւ իր հոգեբանութեան ճիւղին վկայականը ալիսընի առաջին գլխաւոր դերերէն մէկը եղաւ ֆիլմին մէջ որ հրատարակուեցաւ թուականին իր կերպարին ընկերակիցներէն մէկն էր սեթ կրինը որ նաեւ ետքը իրեն հետ կրկին միացաւ հեռուստաշարին մէջ փետրուար թուականին ալիսընը ֆիլմին մէջ մասնակցած է որպէս ժուլիա ճոնզ հաննիկան կը մասնակցի բարեգործական կազմակերպութիւններու որ կ օգնեն քաղցկեղի հիւանդները որուն անունն էր ալիսընը ամուսնացաւ իր ընկերակիցին հետ ալեքսիս տեսինոֆը քալիֆորնիայի մէջ հոկտեմբեր թուականին անոնք ունին երկու զաւակներ սաթեանա մէրի տեսինոֆ որ ծնած է մարտ թուականին որ նաեւ ալիսընին ծննդեան օրն է եւ քիվա ճէյն տեսինոֆ որ ծնած է մայիս թուականին ալիւր հացազգի լոբազգի եւ այլ կուլտարաներու հատիկներն ու սերմերն աղալէն ստացուող մթերք հացաբոյսերու ալիւրը կ օգտագործուի հաց մակարոնեղէն եւ հրուշակեղէն պատրաստելու իսկ հատիկակերային ալիւրը համակցուած կեր ստանալու համար ալիւրը կ ըլլայ որպէս սննդամթերք առաւել տարածուած է ցորենի եւ աշորայի ալիւրը ըստ նշանակութեան ալիւրը կը ստորաբաժնուի առանձին տեսակներու անոր տեսակը կը բնութագրուի հատիկի աղալէն ետք ալիւրի մէջ անցած արտաքին մասերու թաղանթի ու սաղմի եւ ալրային միջուկի էնդոսպերմի հարաբերակցութեամբ հացազգիներէն ալիւրը կը ստացուի միանւագ թեփախառը եւ տեսակաւոր աղացման միջոցով առաջին դէպքին մէջ ալիւրը կը պարունակէ հատիկի պտղաթաղանթի եւ սաղմի խառնուրդ երկրորդ դէպքին մէջ հատիկը կ աղեն անոնցմէ պտղաթաղանթն ու սաղմը մասնակիօրէն հեռացնելէն ետք տեսակաւոր ալիւրը հիմնականին մէջ բաղկացած է ալրային միջուկէն ալիւրի տարբեր տեսակներու որակի որոշման համար կարեւորագոյն ցուցանիշներն են խոնաւութիւնը մոխրայնութիւնը մասնիկներու խոշորութեանը օրգանոլեպտիկ յատկութիւնները համը հոտը գոյնը ալիւրը կ արտադրուի ալրաղացներուն մէջ կը պահվուի չոր հով պահեստներուն մէջ սկսած է կիրառուիլ ալիւրի առանց տարայի պահեստաւորման եւ տեղափոխման եղանակը երկար մինչեւ տարի կը պահուի էն ոչ ավելի խոնաւութեան ալիւր նախկին սսհմ ի մէջ ցորենէն կը մշակեն հացաթխման շարմաղ բարձր առաջին եւ երկրորդ տեսակներու թեփախառը եւ մակարոնեղէնի ալիւր մեծ եւ կիսամեծ աշորայէն կը պատրաստեն շարմաղ թեփահանած եւ թեփախառը ալիւր եգիպտացորենէն երեք միւս կուլտուրաներէն մէկ տեսակի թ ին հսսհ ի մէջ արտադրուած ալիւրի եղած է բարձր առաջին երկրորդ տեսակի եւ թեփախառը ալիւր բառի հայերէն հնագոյն ձեւն է ալիւր բնիկ հայերէն բառ առաջացած է հնդեւրոպական նախալեզուի աղալ արմատէն ամենամօտ ձեւն է յունարէն ալիւր բառը դեռեւս հարց է հայերէն ալիւր բառը փոխառութի ւն է յունարէնէնէն թէ անոր հետ միասին կը պատկանի հնդեւրոպական նախալեզուի արմատին որոշ հեղինակներ կը համարեն թէ հայերէն բառը փոխառութիւն է որովհետեւ հին հայերը չեն գիտեր ինչ է ալիւրը անոնք կը գործածէին կորկոտ կամ ձավար այսինքն ցորենը ուղղակի սանդի մէջ կը ծեծէին եւ այդպէս մեծ եփելով կ ուտուի ալիւրը առաջին անգամ յոյներէն անցաւ հայաստան պոնտոսի վրայով ընդհակառակը պիկտետն եւ հիւբշը չեն ընդունիր որ այդպիսի հասարակ ու սովորական բան մը կրնայ փոխառութիւն ըլլալ այս կարծիքին ի նպաստ կարելի է յիշել բնիկ հայերէն աղալ աղորիք երկան եւ այլ բառերը որոնք ցոյց կու տան որ ջաղացպանութեան արուեստը ծանոթ էր հայերուն ամենասկզբից աբրահամ ալիքեան հայ բանաստեղծ թարգմանիչ խսհմ գրողներու միութեան անդամ էն ծագումով սփիւռքահայ բանաստեղծ ծնած է եգիպտոս նախնական կրթութիւնը կը ստանայ տեղի նուպարեան վարժարանին մէջ անոր գործերէն մաս մը թարգմանուած են ռուսերէնի արեւմտահայերէն լեզուին անոր բառիմաստներուն եւ փոխաբերութիւններուն գգայնութիւնը պահպանած է տասնամեակներով երեւանէն հեռաւոր մոսկուա յօրինած իր գործին մէջ նկարիչը գեղօր մըն է որ զարմանալի խտութեամբ կը նկարէ արուեստագէտի ընդհանրական տիպարը այս կամ այն իրական դէմքին հետ կարելի նմանութիւններէն անդին թելադրելով անոր խոր անհատականութիւնը անոր կապը աշխարհի ու յատկապէս բնութեան հետ ապա անոր ստեղծագործի աստուածային կոչումը ներկապնակն ուսընդանութ ինչպէս փանդիռ ու վին ուսած վահագնահեր գողթան գուսան ծեր նկարիչն է ընթանում շուրջը նշի ու դեղձենի դեղձանիկ ու դեղին դայլայլ շուրջը խոտերն այնքան դալար ահ թաթախե ր ծայրը վրձնի բայց գնում է անվերջ տանող կածանն ի վեր մերթ զգալով թէ նորից է ամէն քայլով հասնում մտնում արուեստանոց ուր կուտակուած վճիտ ու նոր պաստառներն իր անշրջանակ որ պոկոտւում են ջուր ցանած լաւաշների ճարճատիւնով շրջանակել տարել են տուն ահ եթէ ո չ նշին այն պերճ գէթ նրանից ճերմակ ամպեր թէպէտ ո չ այս բայց այս առտուն սակայն ժպտում է հանդիպած բոյս ու հաւքին որ վաղանցուկ կեանքով իրեն են թախանձում նուպար ալիքսանեան հայ երաժիշտ որդի դերասան յ ալիքսանեան ամոլին երեք տարի գատըգիւղի մխիթարեան վարժարանը յաճախելէ ետք կ անցնի տեղւոյն սէն ժոզէֆ ֆրանսական վարժարանը զոր չի կրնար աւարտել պատերազմի պատճառաւ ուսանած է նաեւ պարտիզակի բարձրագոյն վարժարանը ուսոուցիչ ունենալով գրիգոր մխալեանը անգլերէնի եւ ուսողութեան պոլսոյ մէջ յարութիւն հազարապետեանը տոմարակալութեան շարունակելով ուսումը փարիզ նոյն ճիւղերուն մէջ ստացած է երկու վկայական մին դրամատանց պաշտօնեաներ պատրաստող մասնաւոր վարժարանէն միւսը փարիզի բրիտանական առեւտրական սենեակէն պոլսոյ մէջ օսմ թղթատարական պաշտօնեայ իսկ հանրային պարտուց վարչութեան մէջ հաշուակալ ու ապա մաքսային դեր ստուգիչ եւ թուականէն փարիզ հաստատուած ֆրանսական եւ ամերիկեան դրամատուններուն մէջ պաշտօնեայ իր երաժշտութեան հանդէպ ունեցած հակումը կը պարտի իր ծնողած եւ թատրոնին ջութակի ուսուցիչները եղած են ահարոն մսրլեան ռօմանօ աւելի վերջը պոլսոյ պետական երաժշտանոցին մէջ զէքի պէյ պրաուն տարի մըն ալ աշակերտած է էտկառ մանասի մօտ դաշնամուրի դասեր առնելով բծախնդիր վարպետէն ժամանակի մը համար պոլսոյ արուեստասէր երաժշտական երկսեռ միութեան ատենապետը եղած է երաժշտական ուսումնասիրութիւններ ունի թէ հայկական եւ թէ ֆրանսական թերթերու մէջ աշխատակցած է թէոդիկի վերջին տարեցոյցներուն տիգրան ալլահվերտի բժիշկ պետական հասարակական գործիչ ազգային կեդրոնական վարչութեան քաղաքական ժողովի անդամ ծնած է թուական կոստանդնուպոլիսոյ ենի գափու թաղամասէն ներս կեսարացի ծնողներու ընտանիքի մէջ ուսանած է եէնի գափուի և կումկափուի ազգային վարժարաններնեն ներս ու սուլթան աբդուլ ազիզի թվականին հիմնած կոստանդնուպոլիսի կալաթասերայի մեք թեբի սուլ թա նիե սուլ թա նա կան վար ժա րան բարձրագույն վարժարանին և փայլուն ընդունակություններ դրսևորել թվականին ստացեր է դեղագործի վկայական և կ պոլսի բահչեկափու թաղամասին դե ղա գործ աշխատել թվականին փայլուն ավարտեր է կ պոլսի օսմանյան կայսերական բժշկական վարժարանը ժանտատենդի հարցերին նվիրված նրա ավարտաճառն արժանացեր է վարժարանի քննիչ մարմնի պատ վոնի շին բեռլինի և վիեննայի բժշկական կենտրոններում մասնագիտացեր ներքին հիվանդությունների գիծով վերադարնալով կ պոլիս բժիշկ է աշխատել և կարճ ժամանակում խղճմիտ ու ճարտար մասնագետի մեծ համբավ ձեռք բերել անատոլիայի զանազան քաղաքներում քաղաքային բժիշկ աշխատեր է և զինվորական բժիշկ ծառայել երկար տարիներ եղեր է կ պոլսի կումկափուի ապա բերայի թաղային բժիշկը եղեր է կ պոլսի օս մա նյան կայ սե րական բժշկական ընկերության անդամ զբաղվեր է հանրային գործունեությամբ դասախոսություններ կարդացեր է բերայի աղքատախնամի հաստատած հիվանդապահության դա սընթացում կ պոլսի չորս թաղերի ազգային վարժարաններում բժշկական հանրամատչելի հոդվածներով աշխատակցեր է կ պոլսի ստամ բուլ ֆրանսերէն օրաթերթին եղեր է կ պոլսի կումկափու ապա ֆերիգյուղ ֆերիքեոյ թաղային խոր հուրդների անդամ թվականիցից եղեր է ազգային կենտրոնական վարչության քաղաքական ժողովի անդամ այսինքն ազգային երեսփոխան նաև քաղաքական ժողովի դատաստանական խորհրդի անդամ կյանքի վերջին տարիներին եղեր է կ պոլսի կումկափուի չորս թաղերի աղքատախնամ ընկերության ատենապետը մարմարա ծովի ասիական ափում գտնվող բանդրմայում էդինջիքում և դրանց շրջակայքում տարածված խո լե րայի համաճարակի ժամանակ նշանակվեր է այդ տարածքների առողջապահական տեսուչի պաշտոնին և կանխարգելիչ միջոցներ կիրառելու շնորհիվ մի քանի ամիս հաջողությամբ պայքարելով կանխել վտանգավոր համաճարակի հետագա տարածումը իր ծառայություններու համար արժանացեր է ուլայի իւլա զինվորական աստիճանին պարգևատրվեր է մե ջի դիե օս մա նիե և լի ա գաթ պատվանշաններով ինչպես նաև հունաստանի այոս յոր ղոս սբ գևորգ ու սերբիայի սուրբ սավ վա շքանշաններով թվականներուն առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ զինվորական բժիշկ ծառայելով օսմանյան բանակում բազմաթիվ օգուտներ մատուցեր է օսմանյան պետությանը և նրա հայ համայնքին թվականի ապրիլի ին ի թիվս բազմաթիվ ակնառու հայ մտավորականների ձերբակալվեր է և բանտարկվել կ պոլսի կենտրոնական բանտում թվականի ապրիլի ին ի թիվս բազմաթիվ ձերբակալված հայ մտավորականների գնացքով տեղափոխվեր է այաշավանի ծայրամասի բլուրի վրա գտնվող սարը կշլա հին զորանոց բանտը և մի քանի ամիս արգելափակվել այնտեղ հանգամանքների բերումով փրկվեր է անխուսափելի մահեն պատերազմեն հետո դասախոսեր է աղքատախնամ ընկերության կ պոլսի բերա թաղամասի մէջ հիմնած հիվանդապահների դասընթացքի և կ պոլսի թաղամասերի ազգային վարժարաններում մահացեր է թվականի հունվարի ին կ պոլսում տարեկանում աշխատությունը տիֆ հիվանդության բուժումը բիւզանդ ալլահվէրտի բժիշկ որդի կեսարացի յակոբի ծնած է կեսարիա մայիսին նախնական ուսումը ըրած է զմիւռնիոյ եւ կեսարիոյ ազգային վարժարաններուն մէջ միջնակարգ ուսումը կեսարիոյ միացեալ ուսումնարանի երկրորդական վարժարանի մէջ ապա նոյն քաղաքին ս կարապետ վանքի բարձրագոյն վարժարանէն վկայուած ին այդ տարին պոլսոյ բժշկական վարժարանը մտնելով ին վկայական կը ստանայ եւ կը մասնակցի ընդհ պատերազմին ենթասպայի աստիճանով ընդհ պատերազմէն ետք նոյեմբեր պոլիս կը հաստատուի բժշկութեամբ կը զբաղի գատըգիւղի մէջ միեւնոյնը պաշտօնավարելով ֆրանսական հիւանդանոցը մինչեւ իր պուլկարիա մեկնումը նոյեմբեր կը հաստատուի վառնա կը սորվի տեղական լազուն տօքթ ալլահվէրտի եւ պետական քննութեամբ բիւզանդ իրաւունք կը ստանայ պուլկարիոյ մէջ բժշկութիւն ընելու ին փարիզի մէջ կը հետեւի ներքին հիւանդութեանց մասնաւորապէս կ ուսումնասիրէ սիրտի ու թոքերու հիւանդութիւնները յովհաննէս ալխազեան հայ նկարիչ նախնական կրթութիւնը ստացած է տեղւոյն ամերիկեան վարժարանը որուն օրուն տնօրէնն էր ծանօթ հայասէր միսիոնար տր րէյնըլտ յետոյ անցած է կովկաս եւ յաճախած է թիֆլիսի նկարչական վարժարանը ին մեկնած է փարիզ եւ աշկերտած է տեղւոյն գեղարուեստական վարժարանին փրոֆ քորմոնի արուեստանոցին մէջ ալխազեան որ երկար ատենէ ի վէր առաջնակարք նկարիչ մը կը ճանչցուի վերջին տարներո ինքզինք նուիրած յաւետ դաշտանկարչութեան եւ այդ պատճարաւ ալ այցեքած է եւրոպայի ծայրագոյն հիւսիսէն սկսեալ մինչեւ հարաւային բոլոր մասերը ալխազեան թուականէն սկսեալ ամէն տարի կը ցուցադրէ իր նկարները ի մէջ ալխազեան անդամ է նաեւ փարիզեան նկարչական եւ քանդակագործական ընկերութեան եւ կը մասնակցի անոր ամէն տարուան ցուցահանդէսներուն ալխազեան իր նկարներուն ցուցադրութիւնը ըրած է ո չ միայն ֆրանսայի զանազան քաղաքներու մէջ այլ եւ լոնտոն պրիւքսել անվերս եւայլն ֆինլանտական տեսարանները գեղեցկօրէն ներկայացնող իր կարեւոր նակարներէն մին ին գնուեցաւ փարիզի լիւքսեմպուրկի թանգարանէն ուր կը գտնուէր ադ ժամանակ վաղահաս ձիւն նկարը որ թուականին ցուցադրուած է քննադատներու մասնաւոր ուշադրութիւնը իր վրայ հրաւիրելով ներբողալի տողերու արժանացած է ալիս պինէ որ նկարչուհի մըն է գեղարուեստական քննադատական յօդուածներ յաճախ գրած է հետեւեալ կերպով կ արտայայտուի ալխազեանի մասին ալխազեանի գործերէն են ֆրանսայի մէջ անհատական ցուցահանդէսներ ունեցած է ալճերիա ալ ժազայիր երկիր է հիւսիսային ափրիկէի մէջ պաշտոնական անուանումը ալճերիոյ ժողովրդական ժողովրդավարական հանրապետութիւն ան կը գտնուի հիւսիսային ափրիկէի մէջ միջերկրական ծովի աւազանի արեւմտյան մասը ալճերիան արեւմուտքէն սահմանակից է մարոքին հարաւ արեւմուտքը մորիթանիային եւ մալիին հարաւ արեւելքէն նիժերին իսկ արեւելքէն թունիսին իր մեծութեամբ ալճերիան երկրորդ պետութիւնն է ափրիկէի մէջ անոր մակերեւույթի մեծ մասը կը կազմէ սահարա անապատը մայրաքաղաքն է ալճերիա քաղաքը դարերուն ալճերիան կը գտնուէր օսմանեան տիրապետութեան կազմի մէջ դարու սկիզբէն սկսած է ալճերիոյ գաղութացումը ֆրանսիոյ կողմէն թուականին ալճերիոյ մէջ կը ձեւաւորուի ժողովրդական ազատագրութեան ճակատը ֆրանսացի գաղութարարներու դէմ արիւնահեղ պատերազմի արդիւնքով թուականին ալճերիան կը դառնայ անկախ սոցիալիստական պետութիւն հակասութիւնը աշխարհիկ կառավարութեան եւ մուսլիմաններուն միջեւ ական թուականներու վերջերաւորութեան վերածուեցաւ քաղաքացիական պատերազմի որ աւարտեցաւ կրօնական վարդապետութեան հետեւորդներու պարտութեամբ ալճերիան կը զբաղեցնէ աթլասի լեռներու արեւելեան եւ սահարա անապատի հիւսիսային մասը ամենաբարձր կետը մ տահատ լեռ ծովափը բարձր է ժայռոտ ալճերիաեան սահարայի մէջ շատ են սարաւանդները հիսիս արեւելքը կը գտնուի խոշոր ցածրավայր մը եւ շոթ մելհիր աղի լիճը իսկ դէպի հարաւ արեւելք ահագգար հրաբխային բարձրաւանդակը ալճերիոյ տարածութեան մեծ մասը կը զբաղեցնեն արեւմտեան մեծ էրկ էրկ իկիտի էրկ շեշ աւազային եւ տանեզրուֆտ քարային խոշոր անապատները ալճերիոյ ընդերքը հարուստ է նավթի բնական կազի երկաթի կապարի զինքի ֆոսֆորիտներու սնդիկի ուրանի հանքավայրերով կլիման հիւսիսը մերձարեւադարձային է միջերկրածովեան տաք ձմեռով տաք չոր ամառով յունուարի միջին ջերմաստիճանը ծովափին է միջլեռնային հարթավայրերուն մէջ յուլիսին ջերմաստիճանի բացարձակ առաւելագոյնը ամենուրէք բարձր է էն հաճախակի են ուժեղ երաշտները տարեկան տեղումները մմ եւ աւելի սահարայի մէջ կլիման անապատային է տարեկան մմ էն ալ պակաս տեղումներ ջերմաստիճանի օրական տատանումները կը հասնին ի չոր քամիները կ առաջացնեն աւազային փոթորիկներ գետերը որոնք ուետներ կը կոչուին հիւսիսի մէջ ռեժիմով մոտ են միջերկրածովային գետերու տիպին վարարումները կարճատեւ են բայց ուժեղ ամենախոշոր ուետը շելիֆն է կմ սահարան ունի ստորերկրեայ ջուրերու հզոր պաշարներ հատկապէս հիւսիսային մասը որտեղ կը գտնուին խոշոր օազիսները տիտիկելտ տուկկուրտ եւն հողերը հիւսիսային ա ի մէջ շագանակագոյն են նախալեռներուն մէջ աղի լիճերու սեպհաներու շրջանը աղուտներ սահարայի մէջ կը գերակշռեն մերձարեւադարձային անապատներու խճալից հողերը շարժուն եւ կիսաամրացած աւազները ալճերիոյ տարածքին մէջ մարդ ապրած է տարի առաջ սակայն ալճերիոյ յայտնի ամենահին բնակիչները կը համարուին նումիտիական ցեղերը ժամանակակից պերպերներու նախնիները որոնց փիւնիկեցիները հանդիպեցան մ թ ա դարուն երբ այդտեղ կը հիմնէին իրենց գաղութները ք ա թ ին գրաւեցին հռոմեացիները դարուն ծովեզերեայ մասը նուաճեցին վանտալները իսկ դարուն բիւզանդացիները դարուն արաբները դարերուն ալճերիան զանազան պետական կազմաւորումներու տահերթի իմամութիւն ֆաթիմեաններ համմատեաններ ալմորաուաններ մէջ էր ին իշխանութիւնը անցաւ ծովահեն հայրատտին պապոսային թ ին ֆրանսական զորքերը գրաւեցին մայրաքաղաք ալճերիաը ֆրասական գաղութարարները ալճերիան վերածեցին ագրային հումքային կցորդի ֆրանսիոյ մէջ ժողովրդական ուժերու յաղթանակէն ետք ալճերիոյ մէջ ռամկավարական ուժերու համախմբման շարժում սկսաւ որ ընթացավ մի քանի փուլերով նոյեմբեր ին հակակայսերական ապստամբութիւն սկսաւ յուլիս ին տեղի ունեցած հանրաքուէի ժամանակ բնակչութեան հայտարարեց հօգուտ անկախութեան որ անմիջապէս ճանչցուեցաւ ֆրանսայի կառավարութեան կողմէ յուլիս ին յայտարարուեցաւ անկախութեան օր օգոստոս ին սահմանադիր ժողովը ընդունեց ալճերիոյ առաջին սահմանադրութիւնը նախագահը ապտըլազիզ պուտեֆլիկան է ալճերիան կ անդամակցի մակ ին ամհ ին ամկ ին նաեկ ին աել ին պետական կարգը հանրապետութիւն է պետութեան ղեկավարը նախագահն է որ կ ընտրուի բնակչութեան կողմէ տարի ժամկետով կառավարութեան ղեկավարը վարչապետը կը բաժնուի նահանգի մայրաքաղաքը ալճերիա մարդ խոշոր քաղաքներն են օրան մարդ քոսթանթինա մարդ աննապա մարդ գլխաւոր նավահանգիստներն են օրան աննապա քաղաքական կուսակցութիւններն են հիւսիսափրիկեան աստղ ազգային ազատագրական ճակատ նախագահը ապտըլազիզ պուտեֆլիկան է բուսականութիւնը ծովափին միջերկրածովային է լեռները մինչև մ մշտականաչ թուփերու գոտին է աւելի բարձր խցանածառի մշտականաչ կաղնիի անտառներն են անապատներուն մէջ աղուտաբույսեր են կան վայրի խոզեր պորենիներ այծքաղներ աղուէսներ ճագարներ այծեամներ եւ այլն ալճերիան գիւղատնտեսական երկիր է զարգացած հանքարդիւնաբերութեամբ ալճերիան այսօր կ ապրի նոր կեանքով անապատներուն մէջ կը կառուցուին ճանապարհներ բնակավայրեր կ արդիւնհանէ կազ րդ տեղն է աշխարհի մէջ եւ նավթ խողովակաշարերով կը մղոի ծովափեայ գործարաններ եւ եւրոպա զարգացած են մետաղամշակման նավթավերամշակման կազամշակման քիմիական թրծաշաղախի արտադրութեան սնունդի հիւսուածական արդիւնաբերութեան ճիւղերը տնտեսական մեծ նշանակութիւն ունին խցանակաղնին խցանի հումքի քանակով աշխարհի տեղը կը գրաւէ եւ փետրախոտը տեղը աշխարհի մէջ որմէ կը պատրաստեն լաւագոյն տեսակի թուղթը թաղանթանիւթ հիւսկեն իրեր կը մշակեն հացազգիներ խաղող ցիտրուսներ բանջարեղէն օազիսներուն մէջ փիւնիկեան արմաւենի կը մեծցնեն ուղտեր այծեր ոչխարներ խոշոր եղջերաւոր անասուններ կը զբաղուին ձկնորսութեամբ կ արտահանէ նավթ հեղուկ կազ կաշի ծխախոտ գինի ցիտրուսներ երկաթի հանքաքար խցան եւ այլն կը ներմուծեն մեքենաներ եւ սարքաւորումներ սննդամթերք եւ այլ ապրանքներ առեւտրական գլխաւոր գործընկերներն են ֆրանսան գերմանիան իտալիան եւ նիտերլանտները հնա ն մէկ շունչի հաշուով ամն տոլար ազգային արժոյթը ալճերիոյ տինար միջազգային նշանակումը բնակչութեան թիւը մարդ բնակչութեան միջին խտութիւնը մարդ կեանքի միջին տեւողութիւնը տարի ազգային կազմը արաբներ պերպերներ եւրոպացիներ քաղաքայնացնումի մակարդակը պետական լեզուն արաբերէն այլ լեզուներ պերպերերէն ֆրանսերէն ալպանիան ալպաներէն ս պաշտօնական անուանումը ալպանիայի հանրապետութիւն ալբաներէն սս պետութիւն է պալքանեան թերակղզիի արեւմտեան մասին մէջ մայրաքաղաքը դիրանան է ալպանիան իտալիայէն կ առանձնանայ ոթրանթոյի նեղուցով հիւսիս արեւելքի բաժնին մէջ սահմանակից է մասամբ ճանչցուած քոսովոյին հիւսիս արեւմուտքէն մոնդենեկրոյին արեւելքէն մակեդոնիոյ հարաւ արեւելքէն յունաստանին անուանումը կը ծագի իլլիրիական բառէն որ կը նշանակէ լեռ կամ լեռնային երկիր միւս մեկնաբանումը լատիներէն է ալպիս ը կը նշանակէ սպիտակ րդ րդ դարերու ընթացքին երբ վենետիկցիները ափ դուրս եկան այս երկրին մէջ բնակիչները անոնց դիմաւորեցին իրենց սպիտակ ազգային տարազով ս ինքնանուանումը կը նշանակէ արծուի երկիր ալբաներէն արծիւ ս ըստ այլ վարկածի այդ անուանումը կը ծագի ալբաներէն խօսիլ հասկնալի բառէն ալպանիոյ մշակոյթ տարիներու ընթացքին ալպանիան եղած է տարբեր տիրակալներու սոցիալական համակարգերու ազդեցութեան տակ ինչն ալ իր ազդեցութիւնը ձգած է ալպանական մշակոյթին վրայ սակայն ալպանացիները կրցած են պահպանել իրենց մշակութային ինքնութիւնը հինէն ի վեր ալպանիոյ մէջ տարածուած եղած են արհեստները որոնցմէ ամենայատկանշականը արծաթի գեղարուեստական մշակումն է զարգացած է նաեւ գորգագործութիւնը երկրին մէջ պահպանուած են թրքական խոհանոցի սովորութիւնները միսէ պատրաստուած ճաշատեսակներ կծու համեմունքներով ընդունուած է արեւելեան սուրճը կը պահպանուի ազգային տարազը որու հիմնական գոյներն են ճերմակը սեւն ու կարմիրը կարեւորագոյն թերթերն են զերի ի փոփուլիթ ս թուականէն ալպանիոյ աշխատանքի կուսակցութեան քենթքոմի օրկանը բաշկիմի թուականէն տեմոքրաթական ճակատի օրկանը փունա թուականէն ալպանիոյ արհմիութիւններու կեդրոնական խորհուրդի օրկանը զերի ի ռինիսէ ս ս թուականէն ալպանիոյ աշխատաւոր երիտասարդութեան միութեան օրկանը հանդէսներից են ռուկա է փարթիզու ս թուականէն ալպանիոյ աշխատանքի կուսակցութեան քենթքոմի օրկանը շքիփթարհա է ռէ թուականէն ալպանացի կանանց միութեան օրկանը հոսթենի թուականէն ալպանիոյ լրագրողներու միութեան օրկանը նենտորի թուականէն ալպանիոյ գրողներու եւ արուեստի աշխատողներու միութեան օրկանը ալպանական հեռագրական գործակալութիւնը հիմնադրուած է թուականին կըործում է ալպանիոյ ռատիօհաղորդումներ եւ հեռուստատեսութիւն պետական կազմակերպութիւնը ալպաներէն առաջին գրաւոր յուշարձանը պ էնկըլիի մկրտութեան բանաձեւ ն է թուականին հրատարակուած է ալպաներէն առաջին գիրքը գ պուզուկու մեշարի ալպանիոյ նոր գրականութեան հիմնադիրներէն է ֆրաշըրին սկանտերպէկի պատմութիւնը թուրքերու դէմ հայրենասիրական գաղափարներու քարոզներով հանդիսացած են բանագէտ տ միտքըն հրապարակախօս ս ֆրաշըրին իրականաբան բանաստեղծներ այ ճայուբին ն միետան արձակագիր մ քրամենըն ական թուականներուն ալպանիոյ գրականութեան մէջ մուտք գործած են սոցիալական շարժառիթները երկրի ազատագրումէն ետք ալպանիոյ գրականութեան հիմնական թեման շարունակած է մնալ ժողովրդական պատերազմը իտալա գերմանական ֆաշիստներու դէմ ֆ քեաթա երգ փարթիզան պենքոյի մասին դ շուտերիչի ազատարարները ական թուականներու վերջերուն կը ստեղծուին ալպանիոյ պատմութեան տարբեր դէպքեր նկարագրող գիրքեր վ քոքոնայի կեանքի ալիքներուն մէջ չու զոձայի մեռեալ գետը վէպերը եւ այլն ալպանիոյ ճարտարապետական հնագոյն յուշարձանները կը վերաբերում են ք ա հազարամեակին խոշոր անմշակ քարերով շարուած իլլիրիական ամրութիւններ հին շրջանէն սկսած ք ա րդ դարէն պահպանուած են պաշտպանական կառոյցներու հասարակական եւ բնակելի տուներու հետքեր յունական գաղութներու պութրինթ տուրես եւ հռոմէական քաղաքներու տեղերուն մէջ իսլամի տարածմանը զուգընթաց րդ դարերուն ալպանիոյ քաղաքներուն մէջ կը սկսին երեւիլ պալատներ ծածկած շուկաներ մզկիթներ մինչեւ րդ դարու կէսերը ալպանիոյ քաղաքներուն մէջ կը գերակշռէին երկյարկանի քարէ տուները կղմինտրէ ծածկով ժամանակակից կառոյցները յարկանի տուներ են պատշգամբներով ալպանիոյ տարածքին պահպանուած են պրոնզի դարու գեղարուեստական մշակոյթի նմուշներ հին քանդակներ խճանկարներ խեցեղէն միջնադարեան գեղանկարչութեան բարձրարուեստ գործերէն են օնուֆրի նէոքասթրացիի անոր որդի նիքոլայի րդ դար դաւիթ սելենիցացիի րդ դար որմնանկարները կոստանդին շպատարակուի եղբայրներ ատանաս եւ կոստանդին կորչացիներու րդ դար սրբապատկերները աշխարհիկ գեղանկարչութիւնը սկզբնաւորուած է րդ դարուն կ իտրոմենի ն մարթինի ալպանիոյ րդ դարու կերպարուեստագէտներէն են գեղանկարիչներ ս զեկան այ ռոթան վ միոն ն զայմին ս քացելին քանդակագործներ օ փասքալին եա փաչօն բ յօշին այ մանոն եւ ուրիշներ ալպանիոյ ժողովրդական երաժշտութեանը բնորոշ է տեղական ոճերու բազմազանութիւնը արուեստաւոր երաժշտական մշակոյթը սկսած է զարգանալ թուականէն ալպանական առաջին օփերան մրիքա բեմադրուած է ին գրած է պ եաքովան իսկ առաջին պալեն հալիլ եւ հայրիա բեմադրուած է ին տ դային յայտնի երաժիշտներէն են յօրինողներ ք քոնոն դ լեքին կ տրակոն զ զատէին դիրիժոր մ կրանայեան դիրանայի մէջ կը գործեն ֆիլհարմոնիայ օփերայի եւ պալեյի թատրոն սիմֆոնիկ եւ փողային նուագախմբեր երգչախմբեր անսամպլներ ալպանիոյ մէջ թատերասէրներու տուած առաջին ներկայացումը տեղի ունեցած է թուականին ալպանական դրամատուրգիայի հիմնադիրն է ս ֆրաշերին հաւատարմութեան երդում թրքական լուծի դէմ ուղղուած հայրենասիրական գործեր գրած են նաեւ այ չայուբին ֆ փոսթոլին եւ ուրիշներ ալպանական առաջին արուեստաւոր թատրոնը կազմաւորուած է թուականին դիրանայի մէջ այժմ ժողովրդական թատրոն արուեստաւոր թատրոններ բացուած են նաեւ շքոտըր քորչա տուրրաս քաղաքներուն մէջ բեմադրուած են ալպանացի դրամատուրգերու ս պիթարկայ բ լեւնեայ ֆ պաչրամի ի ուրուչի եւ ուրիշներ գործերը համաշխարհային դասական եւ ժամանակակից կտորներ փաստագրական ֆիլմեր նկարահանուած են թուականէն ետք նոր ալպանիա ֆիլմի գրասենեակ արուեստանոցները կառուցուած է դիրանայի մէջ թուականին խորհրդային ֆիլմի գործիչներու հետ համատեղ նկարահանուած է ալպանիոյ մեծ զօրավար սկանտերպէկը բեմադրիչ ս ի իւտկեւիչ գլխաւոր դերերէն մէկը վահրամ փափազեան ալպանիոյ հայերը յայտնուած են խսհմ ի ժամանակաշրջանէն հայերը միակ ազգն էին որ ունէին քոմունիստական ալբանիա մուտք գործելու արտոնութիւն մօտաւոր հաշուարկներով ալպանիոյ մէջ կ ապրին հայեր հիմնականին կ ապրին մայրաքաղաք տիրանայի մէջ դուրրասի վլորայի շկոդերի մէջ հայերը ունին երկու եկեղեցի շկոդերի մէջ դիւանագիտական յարաբերութիւններ հայաստանի հանրապետութեան եւ ալպանիոյ միջեւ հաստատուած են թուականին ալպանիոյ հայ համայնքը կազմաւորուած է ական թուականներուն առաջին հայ բնակիչները թրքական բանակի դասալիք զինուորներ հայկ բալջեանը եւ լեւոն բոդիկեանը ալպանիա եկած են թուականին առաջին բալկանեան պատերազմին թուրքիոյ մէջ պարտութիւնէն ետք երբ ալպանիան հռչակուած էր անկախ պետութիւն հայերու թիւը երկրին մէջ աւելացած է առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներուն մեծ եղեռնէն փրկուած գաղթականներու հաշուին ական թուականներուն հայեր գաղթած են ալպանիա նաեւ եւրոպական երկրներէն յունաստանէն գերմանիայէն իտալիայէն ֆրանսիայէն եւ անգլիայէն հիմնականին բարձրագոյն կրթութեամբ մասնագէտներ էին բժիշկներ ատամնաբոյժներ գործարարներ ական թուականներուն ալպանիոյ մէջ ատամնաբոյժէ ը հայ էր մինչեւ երկրորդ համաշխարհային պատերազմը ալպանահայերը կարողացած են ստեղծել բարեկեցիկ կեանք իրենց զաւակներուն կրթութեան ուղարկել վիեննայի մխիթարեան դպրոց պատերազմը ապա քոմունիստական վարչակարգի հաստատումը ընդհատած են համայնքի զարգացման ընթացքը ազգայնացուած է ապանիոյ բնակչութեան այդ թիւին մէջ եւ հայերու ողջ սեփականութիւնը հայերուն նոյնիսկ արգիլուած է հայկական անուններ տալ իրենց երեխաներուն աւելի քան տարի քոմունիստական վարչակարգի պայմաններուն մէջ ալպանիոյ հայ համայնքը գոյատեւած է ամբողջական մեկուսացման մէջ իրաւունք չէ ունեցած կապեր հաստատելու սփիւռքահայ միւս համայնքներուն եւ հայաստանի հետ ստեղծելու ազգապահպան կառոյցներ հայերը բնակած են միմեանց հարեւանութեամբ ազգային արժէքներուն հաղորդակցուած ընտանեկան պայմաններուն մէջ ալպանիոյ մշակոյթ տարիներու ընթացքին ալպանիան եղած է տարբեր տիրակալներու ընկերային համակարգերու ազդեցութեան տակ ինչն ալ իր ազդեցութիւնը ձգած է ալպանական մշակոյթին վրայ սակայն ալպանացիները կրցած են պահպանել իրենց մշակութային ինքնութիւնը հինէն ի վեր ալպանիոյ մէջ տարածուած եղած են արհեստները որոնցմէ ամենայատկանշականը արծաթի գեղարուեստական մշակումն է զարգացած է նաեւ գորգագործութիւնը երկրին մէջ պահպանուած են թրքական խոհանոցի սովորութիւնները միսէ պատրաստուած ճաշատեսակներ կծու համեմունքներով ընդունուած է արեւելեան սուրճը կը պահպանուի ազգային տարազը որու հիմնական գոյներն են ճերմակը սեւն ու կարմիրը կարեւորագոյն թերթերն են զերի ի փոփուլիթ ս թուականէն ալպանիոյ աշխատանքի կուսակցութեան քենթքոմի օրկանը բաշկիմի թուականէն տեմոքրաթական ճակատի օրկանը փունա թուականէն ալպանիոյ արհմիութիւններու կեդրոնական խորհուրդի օրկանը զերի ի ռինիսէ ս ս թուականէն ալպանիոյ աշխատաւոր երիտասարդութեան միութեան օրկանը հանդէսներից են ռուկա է փարթիզու ս թուականէն ալպանիոյ աշխատանքի կուսակցութեան քենթքոմի օրկանը շքիփթարհա է ռէ թուականէն ալպանացի կանանց միութեան օրկանը հոսթենի թուականէն ալպանիոյ լրագրողներու միութեան օրկանը նենտորի թուականէն ալպանիոյ գրողներու եւ արուեստի աշխատողներու միութեան օրկանը ալպանական հեռագրական գործակալութիւնը հիմնադրուած է թուականին կը գործէ ալպանիոյ ռատիօ հաղորդումներ եւ հեռուստատեսութիւն պետական կազմակերպութիւնը ալպաներէն առաջին գրաւոր յուշարձանը պ էնկըլիի մկրտութեան բանաձեւ ն է թուականին հրատարակուած է ալպաներէն առաջին գիրքը գ պուզուկու մեշարի ալպանիոյ նոր գրականութեան հիմնադիրներէն է ֆրաշըրին սկանտերպէկի պատմութիւնը թուրքերու դէմ հայրենասիրական գաղափարներու քարոզներով հանդիսացած են բանագէտ տ միտքըն հրապարակախօս ս ֆրաշըրին իրականաբան բանաստեղծներ այ ճայուբին ն միետան արձակագիր մ քրամենըն ական թուականներուն ալպանիոյ գրականութեան մէջ մուտք գործած են ընկերային շարժառիթները երկրի ազատագրումէն ետք ալպանիոյ գրականութեան հիմնական թեման շարունակած է մնալ ժողովրդական պատերազմը իտալա գերմանական ֆաշիստներու դէմ ֆ քեաթա երգ փարթիզան պենքոյի մասին դ շուտերիչի ազատարարները ական թուականներու վերջերուն կը ստեղծուին ալպանիոյ պատմութեան տարբեր դէպքեր նկարագրող գիրքեր վ քոքոնայի կեանքի ալիքներուն մէջ չու զոձայի մեռեալ գետը վէպերը եւ այլն ալպանիոյ ճարտարապետական հնագոյն յուշարձանները կը վերաբերում են ք ա հազարամեակին խոշոր անմշակ քարերով շարուած իլլիրիական ամրութիւններ հին շրջանէն սկսած ք ա րդ դարէն պահպանուած են պաշտպանական կառոյցներու հասարակական եւ բնակելի տուներու հետքեր յունական գաղութներու պութրինթ տուրես եւ հռոմէական քաղաքներու տեղերուն մէջ իսլամի տարածմանը զուգընթաց րդ դարերուն ալպանիոյ քաղաքներուն մէջ կը սկսին երեւիլ պալատներ ծածկած շուկաներ մզկիթներ մինչեւ րդ դարու կէսերը ալպանիոյ քաղաքներուն մէջ կը գերակշռէին երկյարկանի քարէ տուները կղմինտրէ ծածկով ժամանակակից կառոյցները յարկանի տուներ են պատշգամբներով ալպանիոյ տարածքին պահպանուած են պրոնզի դարու գեղարուեստական մշակոյթի նմուշներ հին քանդակներ խճանկարներ խեցեղէն միջնադարեան գեղանկարչութեան բարձրարուեստ գործերէն են օնուֆրի նէոքասթրացիի անոր որդի նիքոլայի րդ դար դաւիթ սելենիցացիի րդ դար որմնանկարները կոստանդին շպատարակուի եղբայրներ ատանաս եւ կոստանդին կորչացիներու րդ դար սրբապատկերները աշխարհիկ գեղանկարչութիւնը սկզբնաւորուած է րդ դարուն կ իտրոմենի ն մարթինի ալպանիոյ րդ դարու կերպարուեստագէտներէն են գեղանկարիչներ ս զեկան այ ռոթան վ միոն ն զայմին ս քացելին քանդակագործներ օ փասքալին եա փաչօն բ եոշին այ մանոն եւ ուրիշներ ալպանիոյ ժողովրդական երաժշտութեանը բնորոշ է տեղական ոճերու բազմազանութիւնը արուեստաւոր երաժշտական մշակոյթը սկսած է զարգանալ թուականէն ալպանական առաջին օփերան մրիքա բեմադրուած է ին գրած է պ եաքովան իսկ առաջին պալեն հալիլ եւ հայրիա բեմադրուած է ին տ դային յայտնի երաժիշտներէն են յօրինողներ ք քոնոն դ լեքին կ տրակոն զ զատէին դիրիժոր մ կրանայեան դիրանայի մէջ կը գործեն ֆիլհարմոնիայ օփերայի եւ պալէյի թատրոն սիմֆոնիկ եւ փողային նուագախմբեր երգչախմբեր անսամպլներ ալպանիոյ մէջ թատերասէրներու տուած առաջին ներկայացումը տեղի ունեցած է թուականին ալպանական դրամատուրգիայի հիմնադիրն է ս ֆրաշերին հաւատարմութեան երդում թրքական լուծի դէմ ուղղուած հայրենասիրական գործեր գրած են նաեւ այ չայուբին ֆ փոսթոլին եւ ուրիշներ ալպանական առաջին արուեստաւոր թատրոնը կազմաւորուած է թուականին դիրանայի մէջ այժմ ժողովրդական թատրոն արուեստաւոր թատրոններ բացուած են նաեւ շքոտըր քորչա տուրրաս քաղաքներուն մէջ բեմադրուած են ալպանացի դրամատուրգերու ս պիթարկայ բ լեւնեայ ֆ պաչրամի ի ուրուչի եւ ուրիշներ գործերը համաշխարհային դասական եւ ժամանակակից կտորներ փաստագրական ֆիլմեր նկարահանուած են թուականէն ետք նոր ալպանիա ֆիլմի գրասենեակ արուեստանոցները կառուցուած է դիրանայի մէջ թուականին խորհրդային ֆիլմի գործիչներու հետ համատեղ նկարահանուած է ալպանիոյ մեծ զօրավար սկանտերպէկը բեմադրիչ ս ի իւտկեւիչ գլխաւոր դերերէն մէկը վահրամ փափազեան ալպերթ այնշթայն թարգմանութեան այլ տարբերակով ալպերթ էյնշթէյն գերմ լսել մարտ ապրիլ ծնունդով գերմանացի տեսաբան բնագէտ ֆիզիքոս որ զարգացուց յարաբերականութեան ընդհանուր տեսութիւնը բնագիտութեան ֆիզիքայի երկու հիմնասիւներէն մէկը այս նուաճումին համար այնշթայնին յաճախ կը համարեն ժամանակակից բնագիտութեան ֆիզիքայի հայր թուականին նա արժանացել է ֆիզիկայում նոբելյան մրցանակի տեսական ֆիզիքայի մէջ իր աւանդի եւ յատկապէս իր ֆոտոէֆեկտի օրէնքի բացայայտման համար անոր հանրայայտ զանգուած էներկիա համարժէքութեան բանաձեւը երկու անգամ համարուած է աշխարհի ամենայայտնի հաւասարումը թուականին ան արժանացաւ բնագիտութեան ֆիզիքայի մէջ նոպէլեան մրցանակի տեսական բնագիտութեան ֆիզիքայի մէջ իր աւանդին եւ յատկապէս իր ֆոթոէֆեքթի օրէնքի բացայայտման համար վերջինս վճռական դեր խաղցաւ բնագիտութեան ֆիզիքայի մէջ քվանդային մեքանիքայի հիմնադրման գործին մէջ իր գործունէութեան շեմին այնշթայնը կը կարծէր որ նիւթոնեան մեքանիքան այլեւս բաւարար չէ համապատասխանացնելու դասական մեքանիքայի օրէնքները ելեկտրամագնիսական դաշտի օրէնքներուն հետ այս գաղափարն էր որ ուղղորդեց զայն զարգացնելու իր յարաբերականութեան յատուկ տեսութիւնը այնշթայնը հասկցաւ որ յարաբերականութեան սկզբունքը կարելի է տարածել քաշողականութեան դաշտերուն վրայ որուն հետեւեցաւ թուականին քաշողականութեան տեսութեան ստեղծումը որուն մասին ան հրատարակեց յարաբերականութեան ընդհանուր տեսութիւն յօդուածը ան կը շարունակէր զբաղիլ վիճակագրական մեքանիքայի եւ քվանդային տեսութեան խնդիրներով որոնք յանգեցան մասնիկներու տեսութեան եւ մոլեգուլներու շարժման անոր բացատրութեան բնակութիւն հաստատելով ամերիկայի միացեալ նահանգներ ան թուականին քաղաքացիութիւն ստացաւ երկրորդ համաշխարհային պատերազմի նախօրէին այնշթայն նախազգուշացուց նախագահ ֆրենքլին ռուզվելթը որ գերմանիան հնարաւոր է որ կը զբաղի միջուկային զէնքի մշակումով եւ խորհուրդ տուաւ սկսիլ համապատասխան հետազօտութիւններ որոնք ի վերջոյ յանգեցուցին մենհեթըն նախագիծի ստեղծման այնշթայն հիմնականին մէջ դաշնակից ուժերուն կողմնակից էր բայց արմատապէս դէմ էր հիւլէի կորիզի միջուկի տրոհման նոր յայտնագործութիւնը որպէս զէնք կիրառելու գաղափարներուն յետագային բրիտանացի փիլիսոփա պերթրան ռասըլի հետ կը ստորագրէ ռասըլ այնշթայնի մանիֆեսթը որ կը պարզաբանէր միջուկային զէնքի կարեւորութիւնը այնշթայն մինչեւ կեանքին վերջը կը համագործակցէր փրինսթոնի նիւ ճըրզիի առաջատար ուսումնասիրութիւններու կաճառին ինստիտուտին հետ գիտնականը հրատարակած է աւելի քան գիտական յօդուածներ եւ էն աւելի ոչ գիտական աշխատութիւններ անոր մտաւոր ձեռքբերումները եւ ինքնատիպութիւնը այնշթայն եւ հանճար բառերը դարձուցած են հոմանիշներ գիտութեան մէջ անոր մեծագոյն նուաճումը յարաբերականութեան տեսութիւնն է որ արմատապէս փոխեց մարդու պատկերացումները տարածութեան ժամանակի եւ նիւթի մաթերիայի մասին գիտական պատմաբանները անոր յարաբերականութեան յատուկ տեսութիւնը կը դասեն ամենամեծ բնագիտական ֆիզիքական տեսութիւններու շարքին այզաք նիւթոնի մեքանիքայէն եւ ճէյմս մաքսուէլի ելեկտրատինամիքայէն ետք այս երեք մեծ յայտնագործութիւնները դարձան ժամանակակից բնագիտութեան ֆիզիքայի հիմնաքարերը որոնք ապահովեցին բնագիտութեան ֆիզիքայի առաջատար դերը բնագիտութեան մէջ հսկայական նշանակութիւն ունի նաեւ լոյսի ճառագայթման քվանդային տեսութիւնը ան տեսականօրէն առաջադրած է լոյսի մասնիկի ֆոթոնի գաղափարը որ փորձով յայտնագործուեցաւ թուականին այ քոմփթոնի կողմից լուսաէֆեքթի ուսումնասիրութեամբ զբաղած են շատ գիտնականներ հ հերց այ սթոլեթով ֆ լենարտ եւ ուրիշներ սակայն այդ ուշագրաւ երեւոյթի քվանդային տեսութեան մշակումը տուած է այնշթայն ան առաջադրած լուսաէֆեքթի հիմնական հաւասարումը որ այլ բան չէ քան էներկիայի պահպանման եւ փոխակերպման օրէնքը լուսաէֆեքթի գործընթացին մէջ ծանօթանալով այնշթայնի հետ մեծագոյն սրախօս պեռնարտ շոուն դիմած է մեծագոյն գիտնականին դուք ութ հոգի էք ընդամէնը ութ հոգի այնշթայն չէ հասկացած զայն շփոթուեր է շոուն շարունակեր է փիւթակորաս պտղոմէոս արիստոտէլ գոբեռնիկոս կալիլէյ քեփլէր նիւթոն այնշթայն ալպերթ այնշթայնը ծնած էր մարտ ին գերմանական ուլմ քաղաք ոչ հարուստ հրեայ ընտանիքին մը մէջ իր հայրը հերման այնշթայնը փոքր ընկերութեան համասեփականատէր էր որ կը զբաղէր անկողնային մահիճներու եւ փետուրեայ լցօն անկողնային մահիճներու արտադրութեամբ մայրը փաոլին այնշթայն կը պատկանէր այն սերունդին որոնք եգիպտացորենի առեւտուրով զբաղուող յուլիոս տերցպախերի թ մականունը փոխած են քոխ եւ յեթը պերնհայմերի հարուստ ընտանիքին թ ամրան անոնց ընտանիքը հաստատուեցաւ միւնիխ ուր հերման այնշթայնը եղբօր յակոբին հետ հիմնեցին փոքր ընկերութիւն որ զբաղուեցաւ ելեկտրական սարքերու առեւտուրով միւնիխի մէջ ծնաւ ալպերթի փոքր քոյրը մարիան մայա ալպերթ այնշթայնը նախնական կրթութիւնը ստացեր է տեղւոյն կաթողիկէ դպրոցէն տարեկանին ամբողջութեամբ կը տրուի կրօնին սակայն շուտով գիտահանրամատչելի գրականութիւն ընթերցելով դարձաւ ազատամիտ եւ սկսաւ թերահաւատօրէն վերաբերիլ հեղինակութիւններուն մանուկ տարիքին անոր վրայ խորը տպաւորութիւն ձգած են կողմնացոյցը եուքլետէսի յունարէն սկզբունքներ ը եւ էմանուէլ քանթի զուտ բանականութեան քննադատութիւն ը բացի այդ մօր նախաձեռնութեամբ տարեկանին սկսած է ջութակ նուագել սորվիլ երաժշտութեամբ հրապուրուածութիւնը ուղեկցած է այնշթայնին ողջ կեանքին ընթացքին ին գտնուելով ամն ի փրինսթըն քաղաքին մէջ ան բարեգործական համերգ կու տայ ուր ջութակով կը կատարէ մոցարթի ստեղծագործութիւնները նացիական գերմանիայէն արտագաղթած գիտնականներու եւ արուեստագէտներու համար ան իր գիտելիքներով փայլուն աշակերտ չէր դպրոցին մէջ բացառութիւն էր թուաբանութիւնը եւ լատիներէնը այնշթայնին տհաճ էր աշակերտներու կողմէն նիւթի մեքենական սերտման արմատացած համակարգը ըստ իրեն այն կը վնասէր ուսուցման եւ ստեղծագործական միտքին ինչպէս նաեւ ուսուցիչներու իշխող վերաբերմունքը աշակերտներու նկատմամբ եւ այդ իսկ պատճառներով ան յաճախակիօրէն կը վիճէր ուսուցիչներուն հետ այնշթայնի արաուի վկայականը մեծ մասամբ գնահատակաները ամենաբարձր նիշերու աստիճանով էին արաուի քանթոնական դպրոցին մէջ ալպերթ այնշթայնը իր ազատ ժամանակը նուիրեց ճէյմս մաքսվելի ոլեկտրամագնիսական դաշտի տեսութեան ուսումնասիրութեան ի սեպտեմբերին ան յաջողութեամբ յանձնեց դպրոցի բոլոր աւարտական քննութիւնները բացի ֆրանսերէնէն եւ վկայական ստացաւ իսկ ի հոկտեմբերին ընդունուեցաւ գիտարուեստական դպրոց մանկավարժական կաճառ այստեղ ան ընկերացաւ առաջին տարին ուսանող մաթեմադիկոս մարսէլ կրոսմանի հետ ինչպէս նաեւ ծանօթացաւ բժշկական կաճառի ուսանողուհի միլեւա մարիչին հետ որ իրմէ մեծ էր տարիով եւ ով յետագային դարձաւ իր կինը այդ տարի այնշթայնը հրաժարեցաւ գերմանական քաղաքացիութիւնէն որպէսզի զուիցերիական քաղաքացիութիւն ստանար անհրաժեշտ էր վճարել զուիցերիական ֆրանք սակայն թշուառ նիւթական վիճակը թոյլ տուաւ անոր վճարել այդ գումարը միայն տարի ետք այդ տարի հօր ընկերութիւնը վերջնականապէս սնանկացաւ ծնողները տեղափոխուեցան միլան ուր հերման այնշթայնն արդէն առանց եղբօր բացաւ ելեկտրական սարքերու վաճառքով զբաղուող ընկերութիւն գիտարուեստական դպրոցի ուսուցման ոճը եւ մեթոտաբանութիւնն էականօրէն կը տարբերուէր պրուսական դպրոցի ոսկրացած եւ իշխող ուսուցումէն այդ պատճառով երիտասարդն աւելի դիւրին կը սորվէր ան ունէր առաջնակարգ ուսուցիչներ երկրաչափ հերման մինքովսքին անոր դասախօսութիւններուն այնշթայնը յաճախ կը բացակայէր որուն համար յետագային զղջաց եւ վերլուծաբան ատոլֆ ուրվիցը թէեւ ին այնշթայն ստացաւ զուիցերիոյ քաղաքացիութիւն մինչեւ ի գարնան չկարողացաւ մշտական աշխատանք գտնել նոյնիսկ որպէս դպրոցի ուսուցիչ աշխատանք եւ գումար չունենալուն պատճառով ան երբեմն օրերով քաղցած կը մնար այդ պատճառ դարձաւ լեարդի հիւանդութեան որ գիտնականը տառապած է մինչեւ կեանքին վերջը չնայած թուականի զրկանքներուն այնշթայն ժամանակ կը գտնէր բնագիտութեան ուսումնասիրութեան համար ին պերլինի բնագիտութեան տարեգիրքեր ամսագիրը հրատարակեց իր առաջին յօդուածը մազականութեան տեսութեան հետեւանքները գերմ ուր ան վերլուծած էր հեղուկներու հիւլէններուն անգլ ձգողական ուժը հիմնուելով մազականութեան տեսութեան վրայ դժուարութիւնները յաղթահարելու համար օգնեց նախկին դասընկեր մարսէլ կրոսմանը որուն խորհուրդով այնշթայնին ընդունեցին պեռնի զուիցերիոյ քաղաք անգլ յայտնագործութիւններու արտօնագրման գրասենեակ որպէս երրորդ կարգի փորձագէտ որուն համար ան տարեկան կը ստանար ֆրանք ուսանող տարիներուն ան կ ապրէր ամսական ֆրանքով այնշթայն արտօնագրման գրասենեակ աշխատեցաւ ի յուլիսէն մինչեւ ի հոկտեմբերը հիմնականօրէն կը զբաղէր յայտնագործութիւններու դիմումներուն փորձագիտական գնահատմամբ ին ան դարձաւ գրասենեակին մշտական աշխատակիցը գործի բնոյթը այնշթայնին առիթ կու տար որ ողջ ազատ ժամանակը նուիրէ տեսական բնագիտութեան ֆիզիկայի բնագաւառին ուսումնասիրութիւններուն փուանքարէն ֆր ցոյց տուաւ նաեւ յարաբերականութեան սկզբունքի ընդհանրացուած ձեւակերպումները որ կ ընդգրկէ ելեկտրատինամիքան բայց եւ այնպէս ան կը շարունակէր ճանչնալ եթերի գոյութիւնը թէեւ ինք այն կարծիքին էր որ այն երբեք չի յաջողիր գտնել թուականին բնագիտութեան համագումարի զեկոյցին մէջ փուանքարէն առաջին անգամ կ արտայատէ այն միտքը որ դէպքերու միաժամանակութիւնը բացարձակ չէ եւ իրենցմով կը ներկայացուի պայմանադրութիւնը խօսք եղաւ նաեւ լոյսի արագութեան վերջնականութեան մասին այդպէս րդ դարու սկիզբը գոյութիւն ունէր անմիաբան շարժաբանութիւններ դասական կալիլիոյ իտալ ձեւափոխութիւններով եւ ելեկտրամագնիսական լորենցի ձեւափոխութիւններ այնշթայն խորհելով այդ թեմաներու շուրջ ենթադրեց որ առաջինը կը ներկայացնէ երկրորդի մօտաւոր արդիւնքը փոքր արդիւնքները իսկ այն ինչ կը համարուէր եթերի յատկութիւններ շարժման եւ ժամանակի առարկայական յատկութիւններու ապացոյց կամ փաստարկի ցուցարկումն է այնշթայն հասաւ այն եզրակացութեան որ անհեթեթ է եթեր հասկացութիւն օգտագործել միայն այն բանի համար որ ապացուցուի անոր ուսումնասիրման անկարելիութիւնը եւ որ խնդիրը ուժականութեան մէջ չի կայանար այլ աւելի խորը շարժաբանութեան մէջ է շարժուող մարմիններու ելեկտրատինամիքան յօդուածով ան առաջարկեց կանխադրոյթ յարաբերականութեան ընդհանուր սկզբունք եւ լոյսի արագութեան հաստատունութիւն անոնցմէ դիւրիւթեամբ դուրս կը բերուի լորենցեան կրճատումը լորենցի փոխարկութեան կամ ձեւափոխութեան բանաձեւերը համաժամանակութեան յարաբերականութիւնը եթերի ոչ անհրաժեշտ ըլլալը արագութիւններուն գումարման նոր բանաձեւը արագութեան աճին զուգընթաց անշարժութեան կամ անգործունէութեան յաւելումը եւ այլն իր միւս յօդուածին մէջ որ լոյս տեսաւ տարուան վերջը յայտնուեցաւ բանաձեւը որ կը բացայայտէ զանգուածի եւ ուժի կամ ուժգնութեան կապը գիտնականներու մէկ մասը անմիջապէս ընդունեց այդ տեսութիւնը որ աւելի ուշ ստացաւ յարաբերականութեան յատուկ տեսութիւն անուանումը մաքս փլանք եւ ինքը այնշթայն կառուցեցին ռելաթիվիսթական տինամիքան եւ թերմոտինամիքան յարաբերականութեան ուժականութիւնը եւ ջերմուժականութիւնը այնշթայնի նախկին ուսուցիչ հերման մինքովսքին թուականին ներկայացուց յարաբերականութեան տեսութեան շարժաբանութեան մաթեմատիկական կամ քանակական օրինակը քառաչափ ոչ եւկլիտեսեան տարածութեան տեսքով եւ մշակեց այդ տարածութեան անփոփութիւններու տեսութիւնը այդ ուղղութեամբ առաջին արդիւնքները հրապարակեց հենրի փուանքարէն սակայն բաւական թիւով գիտնականներ նոր ֆիզիքան համարեցին յեղափոխական այն կը մերժէր եթերը բացարձակ տարածութիւնը եւ բացարձակ ժամանակը եւ կը վերանկատէր նիւթոնեան մեքանիքան որ շուրջ տարի կը ծառայէր բնագիտութեան որպէս հիմնասիւն եւ անփոփոխօրէն կը հաստատուէր նկատողութիւններով յարաբերականութեան տեսութեան մէջ ժամանակի հաշուարկումը տարբեր համակարգերուն մէջ տարբեր ձեւի կ ընթանար անշարժութեան կամ անգործունէութեան եւ ժամանակի երկարութիւնը կախուած են արագութիւնէն լոյսէն աւելի արագ շարժում անհնար է առաջացնելով երկւորեակներու տարակերպը կամ յարակածիքը այս բոլոր անսովոր հետեւանքները անընդունելի էին գիտական հասարակութեան պահպանողական մասին համար գործը կը բարդանար նաեւ այն հարցով որ յարաբերականութեան յատուկ տեսութիւնը սկիզբէն չէր ենթադրեր ո չ մէկ նոր տեսանելի արդիւնքներ իսկ ուոլթըր քաուֆմանի փորձերը շատերը մեկնաբանեցին որպէս յարաբերականութեան յատուկ տեսութեան անկիւնաքարի մերժում որոշ բնագէտներ արդէն թուականէն ետք փորձեցին մշակել այլընտրանքային տեսութիւններ օրինակ ուոլթըր ռիցը սակայն աւելի ուշ պարզուեցաւ այդ տեսութիւններուն եւ փորձերուն ո չ ուղղելի կամ ո չ ուղղիչ անհամապատասխանութիւնները շատ ականաւոր բնագէտներ հաւատարիմ մնացին դասական մեխանիքային եւ եթերի տեսութեան այդ գիտնականներէն հենտրիկ լորենցը ճոզեֆ ճոն թոմսընը ֆիլիփ լենարտը օլիվըր լոճը ուոլթըր ներնսթը եւ ուիլհըլմ ուինը այսուհանդերձ անոնցմէ մէկ քանիսը օրինակ լորենցը չէին մերժեր յարաբերականութեան յատուկ տեսութեան արդիւնքները սակայն այդ բոլորը լորենցի տեսութեան շրջանակներուն մէջ կը մեկնաբանէին նախընտրելով դիտել այնշթայն մինքովսքիի տարածութիւն ժամանակ տեսութիւնը որպէս զուտ մաթեմաթիկական հնարք մը յօգուտ յարաբերականութեան յատուկ տեսութեան կամ ճշգրտութեան փաստացի որոշիչն էր կատարուած փորձերը ստուգելու համար այդ տեսութիւնը աստիճանաբար կուտակուեցան նաեւ այդ տեսութեան փորձերով հաստատուած հաստատումներ անոնց վրայ հիմնուած են նաեւ դաշտի քուանթային քանակի մասի տեսութիւնը արագացուցիչներու տեսութիւնը նկատի առնելով աշխարհային տեղորոշումը համակարգի նախագծման եւ աշխատանքի ժամանակ սկիզբը բնագէտներուն մեծամասնութիւնը միեւնոյն տեսակէտը չունէին նոյնիսկ փլանք եւ այնշթայն ստիպուած էր համոզել քուանթային քանակական մասի ճշմարիտ ըլլալու փաստը սակայն աստիճանաբար փորձերով ապացուցուած տուեալներ ձեռք բերուեցան որոնք համոզեցին թերահաւատներուն ելեկտրամագնիսական ուժգնութեան որոշակի ըլլալու փաստը այդ բանավէճի վերջակէտը դրաւ քոմփթոնի էֆեքթը թ շուտով ին ժան փապթիսթ բերրինիի չափումները ամբողջովին հաստատեցին այնշթայնի օրինակի համապատասխանութիւնը որ դարձաւ մասնկային շարժողական տեսութեան առաջին փորձարարական ապացոյցը որ այդ տարիներուն կ ենթարկուէր աշխոյժ քննադատութեան եւ դրական քննադատողներուն կողմէն մաքս պորնը թուականին գրած է կը կարծեմ որ այնշթայնի այս ուսումնասիրութինները աւելի կը համոզեն ֆիզիքոսներուն բնագէտներուն որ աթոմները եւ մասնիկները իրողութիւն են ջերմունակութեան տեսութեան եւ բնութեան օրէնքներուն մէջ հաւանականութեան հիմնարար դերին մասին քան միւս բոլոր աշխատանքները վիճակագրական ֆիզիքայի բնագիտութեան վերաբերեալ այնշթայնի աշխատանքները աւելի յաճախ կը մէջբերուին քան իր յարաբերականութեան տեսութեանը նուիրուծ աշխատութիւնները այնշթայնի կողմէն դուրս գրուած ծաւալման ազդակիցի կամ համարտադրիչի բանաձեւը եւ տարածման կամ ցրման համակարգողներու հետ անոր կապը կիրառելի դուրս եկաւ խնդիրներու լուծման ընդհանուր դասին մէջ ծաւալման մարքովեան ընթացքներուն կամ եղանակներուն ելեկտրատինամիքայի մէջ եւ այլն աւելի ուշ ճառագայթման թուային տեսութիւն ով թ այնշթայն ելլելով վիճակագրական նկատառումներէն առաջին անգամ ենթադրեց ճառագայթման նոր տեսակի առկայութիւնը որ կը կատարուէր արտաքին ելեկտրամագնիսական դաշտի ազդեցութեան տակ ստիպողական ճառագայթ ական թուականներուն սկիզբները առաջարկուեցաւ ստիպողական ճառագայթման սկզբունքով գործող ռատիոալիքներու ընդաձակողը մազերը իսկ յետագայ տարիներուն այն նաեւ լոյսի ընդաձակողներու լէյզըրներու տեսութեան հիմք հանդիսացաւ համագումարէն ետք այնշթայն վերջապէս ստացաւ անկախ առանց մշտական գործատէրի փրոֆէսօրի վարձատրուող պաշտօն զիւրիխի համալսարանին մէջ թուական դեկտեմբեր ուր իր հին ընկերը մարսէլ կրոսմանը երկրաչափութիւն կը դասաւանդէր աշխատավարձքը քիչ էր մանաւանդ զաւակ ունեցող ընտանիքի մը համար եւ թուականին այնշթայն առանց տատամսելու ընդունեց փրակայի գերմանական համալսարանի բնագիտութեան ամպիոնը ղեկավարելու հրաւէրը այդ ժամանակաշրջանին այնշթայնը շարունակեց թերմոտինամիքային յարաբերականութեան եւ քուանթային տեսութեան վերաբերեալ յօդուածներու շարքի հրատարակութիւնը փրակայի մէջ ան կը վերսկսի ձգողականութեան տեսութեան ուսումնասիրութիւնները իր առջեւ նպատակ դնելով ստեղծել ձգողականութեան յարաբերականութեան տեսութիւն եւ իրագործել բնագէտներու հին երազանքը այն է այդ բնագաւառէն հանել նիւթընեան հեռազդեցութիւնը ռընէ տեքարթ յայտարարած էր որ բոլոր գործընթացները տիեզերքի մէջ կը բացատրուին տարբեր տեսակի առարկաներու փոխազդեցութեամբ եւ գիտութեան տեսանկիւնէն այդ մերձ ազդեցութեան թեզը բնական էր սակայն համաշխարհային ձգողականութեան նիւթընեան տեսութիւնը կը հակասէր մերձ ազդեցութեան թեզին այնտեղ ձգողական ուժը կը փոխանցուէր անհասկնալիօրէն պարապ տարածութեան մէջ եւ շատ արագ իր էութեամբ նիւթընեան ձեւաւորումը զուտ թուաբանական էր առանց որեւէ ֆիզիքական բովանդակութեան դարերու ընթացքին իրավիճակը շտկելու եւ առեղծուածային հեռազդեցութենէն ազատելու ձգողականութեան տեսութիւնը իրական ֆիզիքական բովանդակութեամբ լեցնելու փորձեր կ ընէին առաւել եւս որ մաքսուելէն ետք ձգողականութիւնը բնագիտութեան մէջ մնաց հեռազդեցութեան միակ ապաստարանը յատկապէս անբաւարար դարձաւ իրավիճակը յարաբերականութեան յատուկ տեսութեան հաստատումէն ետք որովհետեւ նիւթընի տեսութիւնը լորենց ինվարրիանթ չէր սակայն մինչեւ այնշթայնը ոչ ոք կրցաւ շտկել իրավիճակը այնշթայնի հիմնական գաղափարը պարզ էր ձգողականութեան նիւթական կրողը նաեւ ինքը տարածութիւնն է աւելի ճիշտ տարածութիւն ժամանակը այն փաստը որ ձգողականութիւնը կարելի է դիտել որպէս քառաչափ ոչ եւկլիտեան տարածութեան երկրաչափութեան յատկութիւններու դրսեւորում անոր արդիւնքն է որ ձգողականութեան դաշտին վրայ բոլոր մարմինները կը ստանան նոյն արագացումը այնշթայնի համարժէքութեան սկզբունք քառաչափ տարածութիւն ժամանակը այսպիսի մօտեցման դէպքին չի հանդիսանար նիւթական գործընթացներու համար ոչ հարթ եւ անտարբեր հարթակ այն ունի ֆիզիքական բաղադրիչներ առաջին հերթին չափողականութիւն եւ կորութիւն որոնք կ ազդեն այդ գործընթացներուն վրայ եւ իրենք ալ կախուած են ատկէ եթէ յարաբերականութեան յատուկ տեսութիւնը ոչ կորսուած տարածութեան տեսութիւն է ապա յարաբերականութեան ընդհանուր տեսութիւնը ըստ այնշթայնի պէտք է դիտարկէր աւելի ընդհանրացուած դէպք փոփոխական կորութեամբ տարածութիւն ժամանակը տարածութիւն ժամանակի կորուստի պատճառը առարկայական առկայութիւնն է եւ որքան շատ ըլլայ անոր ուժը այնքան շատ ալ կը կորսնցնէ նիւթընեան ձգողականութեան տեսութիւնը իրմէ կը ներկայացնէ նոր տեսութեան մօտեցում որ կը ստացուի եթէ միայն հաշուի առնուի ժամանակի կորութիւնը այսինքն ժամանակային բաղադրիչի փոփոխութիւնը տարածութիւնն այս մօտաւորութեան դէպքին մէջ եւկլիտեան է ձգող զանգուածներու շարժման ընթացքին տեղային կէտերու փոփոխութիւնները կը կատարուին վերջաւոր արագութեամբ հեռազդեցութիւնը այդ պահէն կ անհետանայ բնագիտութենէն այս գաղափարներու թուաբանական ձեւաւորումը բաւական աշխատատար էր եւ քանի մը տարի տեւեց այնշթայնը ստիպուած էր տիրապետել թենզօրային վերլուծութեանը եւ ստեղծել անոր քառաչափ ընդհանրացումը անկէ իրեն օգնեցին խորհրդատուութիւնները եւ համատեղ աշխատանքը նախ մարսել կրոսմընի հետ ով ձգողականութեան տեսութեան վերաբերեալ այնշթայնի գրած առաջին յօդուածներու համահեղինակն էր յետոյ այդ տարիներու թուանագէտներու արքայ դաւիթ հիլպըրթի հետ խորհրդատուական նամակագրութիւնը թուականի այնշթայնի յարաբերականութեան ընդհանուր տեսութեան գլխաւոր հաւասարումները որոնք կ ընդհանրացնէին նիւթընեան տեսութիւնները գրեթէ միաժամանակ հրատարակուեցան այնշթայնի եւ հիլպըրթի յօդուածներուն մէջ ձգողականութեան նոր տեսութիւնը կանխատեսեց հին ժամանակ անյայտ ֆիզիքական երեւոյթներ որոնք հաստատուած էին ուսումնասիրութիւններու ընթացքին ինչպէս նաեւ ճշգրտօրէն եւ լիովին բացատրեց փայլածու մոլորակի փերիհելիոյ դարաւոր տեղաշարժը որ երկար ժամանակ աստղագէտներուն դիւրիմացութեան մէջ ձգեց ատկէ ետք յարաբերականութեան տեսութիւնը դարձաւ ժամանակակից բնագիտութեան համընդհանուր ճանաչում ստացած հիմքը բացի աստղա բնագիտութենէն յարաբերականութեան ընդհանուր տեսութիւնը կիրառկուեցաւ նաեւ համաշխարհային տեղորոշման համակարգին մէջ ուր աշխարհագրական կէտերու որոշման հաշուարկային ճշտութիւնը զգալիօրէն կը գերազանցէ յարաբերապաշտական ուղղումները եւ անոնք հաշուի կ առնուին արշակ ալպօյաճեան բանասէր գրագէտ հրապարակագիր եւ պատմաբան նախնական կրթութիւնը ստացած է պէրպէրեան վարժարանի մէջ որմէ շրջանաւարտ ըլլալէ ետք թուականին անցած է կենդրոնական ին կը թողու դպրոցը եւ մինչեւ թուական առեւտրական ասպարէզի մէջ կ ըլլայ աշխատակցելով միեւնոյն ատեն լրագիրներու յունուարին վարչական պաշտօնեայ բիւզանդիոն ի միջեւ ը ալպօյաճեանի հանրային կեանքը սկսած է ին գում գաբուի յառաջդիմասէր ընկերութեան հիմնադիրներէն մին ըլլալով նոյն թուականին ատենապետն եղած է գում գաբուի մայր եկեղեցւոյ թաղական խորհուրդին անդամակցած է կարճ ատեն մը զորից թաղերու աղքատախնամին ալպօյաճեան ին գահիրէի մէջ խմբագրած է ազատ միտք էջնոց շաբաթաթերթը որ մէկ տարուան կեանք ունեցած է ալպօյաճեանի գլուխ գործոցն է պատմութիւն հայ կեսարիոյ ընդարձակ էջերէ աւելի բաղկացած գործը զոր լոյս ընծայեց ին արշակ ալպօյաճեան հրատարակեր է ծաւալուն մենագրութիւններ որոնցմէ յիշատակութեան արժանի են մասնաւորապէս հետեւեալները ալվար կուլսթրանտ եղած է շուէտացի ակնաբան եւ օփթիքագէտ ալվար կուլսթրանտը եղած է ուփսալայի համալսարանի ակնաբուժութեան եւ օփթիքագիտութեան փրոֆեսոր ան օփթիքական տեսարանները եւ աչքին ներսին լոյսի բեկումները ուսուցանելու համար բնագիտական թուագիտական մեթոտները կիրառած է սա աշխատանքին համար ան ին բնագիտութեան եւ բժշկութեան բնագաւառի նոպէլեան մրցանակի արժանացած է կուլսթրանտը նաեւ յայտնի է ասթիկմաթիզմի ուսումնասիրութիւնով եւ ակնադիտակի եւ շտկող ոսպնեակներու կիրառումով աչքի վրայէն քաթարաքթի հեռացման համար ան ին շուէտի թագաւորական գիտութիւններու աքատեմիոյ անդամ ընտրուած եղած է եւ կը մտնէր աքատեմիոյ բնագիտական մրցանակի կոմիտէի մէջ կոմիտէի անդամ ըլլալուն ատենը ան օգտագործած է իր դիրքը արգելափակելու համար ալպերթ այնշթայնը յարաբերականութեան տեսութեան համար նոպէլեան մրցանակ շնորհելը կուլսթրանտը ամուսնացած էր սիկնի պրէյտհոլցին հետ եւ մահացած է սթոքհոլմ թաղուած է նորրա պեկրավնինկսփլաթսէն գերեզմանատանը ալվարօ արպելոա քոքա սպանացի ֆութպոլիստ պաշտպան սպանիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքականի եւ ռէալ մատրիտի ֆութպոլիստ ալվարոն ռէալի հետ ունի պայմանագիր դեռ վաղ տարիքէն եւ սկսաւ խաղալը ռէալի երիտասարդական ակումբին մէջ որ կը գլխաւորէր ռաֆայէլ պենիթեսը ժամանակի ընթացքին արպելոան իր տեղը չգտաւ հիմնական կազմին մէջ եւ չկարողանալով հաստատուիլ ակումբին մէջ տեղափոխուեցաւ տեփորթիվօ շուտով լիվըրփուլ ցանկութիւն ունեցաւ ձեռք բերելու սպանացի ֆութպոլիստին թուականի յունուար ին տեղափոխուեցաւ լիվըրփուլ գործարքի արժէքը կազմեց միլիոն փաունտ որմէ ը ստացաւ ռէալը անոր առաջին խաղը տեղի ունեցաւ փետրուար ին նիւքասըլի դէմ խաղին ուր լիվըրփուլը պարտուեցաւ բայց անոր ամբողջական նորամուտը կը համարուէր պարսելոնայի դէմ հանդիպումը քամփ նոուի մէջ փետրուար ին ախոյեաններու լիկայի եզրափակիչին այդ խաղին արպելոան հիմնական կազմին մէջ էր ձախ պաշտպանի դիրքին անոր հիմնական պարտականութիւնը լիոնէլ մեսսիին փակելն էր չնայած որ պարսելոնան աչքի ինկաւ առաջին կոլը տեղի ունեցաւ արպելոայի սխալէն յետոյ բայց արդիւնքին լիւերբուլը կրցաւ յաղթել այդ խաղը արպելոան իր առաջին կոլը լիվըրփուլի կազմին մէջ հարուածեց թուականի ապրիլ ին ռետինկի դեմ խաղին մէջ ամուսնացած է քարլոթէ ռուիսի հետ ունի զաւակ ալպան ծնած ապլիլ եւ ռաուլը ծնած մայիս ախալցխա թարգմանաբար նոր ամրոց հին անունները լամսիա և խիսկա քաղաք վրաստանի հարաւին ախալցխայի շրջանի շրջկեդրոն սամցխէ ջավախք նահանգի վարչական կեդրոն բնակչութիւնը թուականի դրութեամբ ախալցխայի հայերը կը կազմէին բնակչութեան ը թ ին ը ը թ ը ըստ թուականին պաշտօնական մարդահամարի տուեալներուն ախալցխայի շրջանին մէջ կը բնակէին մարդ որոնցմէ ը հայեր էին րդ դարու սկիզբէն կը գործէ նաև տպարան մը տարբեր ժամանակներու ընթացքին տպագրուած են հինգ հայալեզու թերթ և ամսագիր ծնունդով ախալցխայէն են հայ ակադեմիկոսներ յակոբ մանանդեանը ստեփան մալխասեանցը վ և բարթողիմէոս ֆանարջեանը արամ ղանալանեանը հ ղանալանեանը ա աղամբեկեանը մ կասեանը և ուրիշներ հանրածանօթ նկարիչներ են վարդգէս սուրենեանցը յակոբ կոճոյեանը վ գայֆաճեանը նշանաւոր երգիչներ և երգչուհիներ լուսինէ զաքարեանը շառլ ազնավուրը յայտնի ֆիլմի նկարահանիչներ կարօ ալվարեանը վ վարդանեանը դերասաններ կարպ խաչվանքեանը շ ղազարեանը դարասկիզբին ախալցխան ունեցած է ականաւոր զօրավարներ ինչպէս ա սուջեանը օ ղասաբբաշեանը դեր ծովակալ ա սաղոյեանը տոհմիկ զինագործ չիֆթալարեանները ախալցխայէն է նաև կաթողիկէ եկեղեցւոյ ակնառու հոգևորական հայ կաթողիկէ համայնքի կաթողիկոս պատրիարք քարտինալ գրիգոր պետրոս աղաճանեանը ախթալայի վանական համալիր նաեւ պղնձահանք դարին հիմնադրուած պարսպապատ վանական համալիր կը գտնուի հայաստանի լոռու մարզի ախթալայ գիւղին մէջ երեւանեն կմ հիւսիս ախթալայի վանական համալիրը հայաստանի այն քաղկեդոնական վանքերեն է որուն կառուցումը կը համընկնի հայաստանի վերածնութեան շրջանի հետ ախթալայի վանական յուշարձանախմբին մէջ ներդաշնակ միահիւսուել են հայկական վրացական ու բիւզանդական ճարտարապետութեան տարրերը միջնադարին վանքը յայտնի էր որպես պղնձահանքի վանք կիրակոս գանձակեցին իր հայոց պատմությունում կը հիշատակ է որ իշխան իվանե զաքարյանը մահացավ թ եւ իրեն դին ամփոփվեց պղնձանահքւն մէջ որը իվանեն կը նախկին էր խլած էր հայերէն եւ դարձուցած վրացական այսինքը ուղղափառ եկեղեցի դարձնելով ուղղափառ եկեղեցի ուղղափառութիւն ընդունած իվանե զաքարյանը այն վերակառուցեց եւ անվանեց ախթալա ըստ գանձակեցու նոյն եկեղեցիին մէջն է ամփոփված նաեւ իվանեի որդի իշխան ավագը մահ թ բջնիի մէջ սուրբ աստուածածին եկեղեցիի պատերը նկարազարդուած են հոյակապ հրաշալի պահպանուած որմնանկարներով որմնանկարները կատարուած են դարոին երբ եկեղեցին վերափոխուեցաւ փաղկեդոնականի որմնանկարներն իրենց գունային լուծումներով կը մօտենան բիւզանդականին սակայն թեմաներու ընտրութիւնը զուտ հայկական է ներկայումս ախթալայի վանքն ունի ուխտագնացութեան օրեր սեպտեմբերի եկեղեցու որմնանկարներու ստորին շերտը կը վերաբերուի րդ դարին գունազարդումը բնորոշ է բիւզանդական արվեստին իսկ թեմատիկ լուծումները հայկական մանրանկարչութեանը իսկ րդ դարին եւ հետո կատարված որմնանկարները հարազատ են բիւզանդական արվեստին իրենց մեծ մասն ունի յունարէն մէկ մասն ալ վրացերեն արձանագրութիւններ երկշերտ բարձրարվեստ որմնանկարները կը պատկերին հին եւ նոր կտակարաններու առանձին դրվագներ սրբերու պատկերներ այդ թիւին մէջ եւ գրիգոր լուսավորչի պատկերը խորանի գմբեթարդին մարիամ աստվածածիննը գահին նստած է մանուկ հիսուսը գիրկին պահպանուած է որմնանկարի միայն մէկ մասը անւցմէ վար հաղորդութեան խորհրդավոր ընթրիքի տեսարանն է հիսուսը պատկերված է երկու անգամ մերթ շրջված դեպի աջ եւ մերթ դեպի ձախ առաքեալներուն հետ հացը կիսելու ժամանակ պահպանուած են պետրոս հովհաննես պողոս առաքեալներու ղուկաս եւ մատթեոս ավետարանիչներու պատկերները քիչ ավելի վարը ողջ հասակով պատկերուած են սրբեր ի թիվս որոնց հռոմի սեղբեստրոս պապի հակոբ տյառնեղբոր հովհան ոսկեբերանի բարսեղ մեծի գրիգոր ա լուսավորչի աթանաս ալեքսանդրացու հռոմի կլեմենտ կղեմես պապի գրիգոր սքանչելագործի կիւրեղ ալեքսանդրացու գրիգոր աստվածաբանի կիպրիանոս կարթագէնացու պատկերները արեւմտեան պատի որմնանկարներու մէջ պատկերված է երկնային արքայութիւնը իսկ հիւսիսային պատին հիսուսի չարչարանքները կայիափա քահանաեապետը ու հռոմեական կառավարիչ պիղատոս պոնտացին կամարները միջնապատերն ու սիւները նոյնպես պատկերազարդված են սրբագրային թեմաներով եւ սրբերու դիմապատկերներով որմնանկարներու մէկ մասը վերականգնուած է ախթալայի վանական համալիրում սերգեյ փարաջանովը նկարահանած է նռան գույնի որոշ տեսարաններ ներկայումս կը վերականգնուի եկեղեցու գմբեթը ինչպես նաեւ կը վերանորոգուի եկեղեցու այլ հատվածները ախթէրի յակոբ նշանեան ծն սիլիվրի աշուղ յետոյ տէր ներսէս քահանա նշանեան աշխարհական անունն էր յակոբ ժամանակ մը պոլսոյ մէջ ատաղձագործութիւն կ ընէ երբ կը հանդիպի հայազգի աշըք միհրիի չմշկածազգի ղուկաս անիկա թուրք աշուղութեան ասպարէղին մէջ մարզուելով եւ շնորհիւ իր բնատուր ձիրքերուն ու փափագին հետզհետէ յառաջդիմէլով ախթէրի աստղային ծածկանունին կ արժանանայ սէրվէրի հռչակաւոր պրուսացի գրիգոր աշուղ աշուղին կողմէ հաւանութեամբ իր վարպետին միհրիի ախթէրի երաժշտական գործիքը սազն էր անիկա կ արտադրէր ինքներղութիւններ միշտ թուրքերէն լեզուով ախթէրի կ ամուսնանայ չորլուի աւագերէց տ ներսէս քհ ի աղջկան հետ շարունակելով դարձեալ իր աշուղական գործը յակոբ նշանեան ախդէրի ին արմաշու դըպրեվանքը կ երթայ քահանայ ձեռնադրուելու համար տարուան մը մէջ եկեղացական կարգն ու կանոնները երգեցողութիւն եւ մանաւանդ հայերէն կ ուսանի ին արմաշի մէջ քահանայ կը ձեռնադրուի իր ծննդավայրի եկեղեցւոյն վրայ տ ներսէս կոչուելով յաջորդաբար պաշտօններ կը վարէ սիլիվրի էտիրնէ կիւմիւլճինա եւ տէմոթիքա իսկ թրակիոյ պարպումէն ետք տէտէ աղած իբր հոգեւոր հովիւ ախթէրի ին հրապարակ հանեց իր սազերգութիւնը թուրքերէն գ կառավարենցի յառաջաբանով եւ մասնակի հայերէն թարգմանութեամբ գրիգոր մելիք ախիճանեանց բժիշկ ծնած սեպտեմբեր ին եղիսաբեթուպոլ գանձակ շառաւիղ հին ազնուական մելիքներու սերունդէն նախնական ուսումը ծննդավայրին մէջ ընելով բժշկութիւնը ուսած է մոսկուա եւ ժընեւ իբրեւեւ բժիշկ ռուսական բանակին մէջ մտած է ընդհանուր պատերազմի ընթացքին գտնուելով ռուսական կայսրութեան հարաւային սահմանագլխին վրայ ուր երբ յեղափոխութիւնը վրայ կը հասնի տէնիքինի բանակին մէջ կը մտնէ այդ բանակին ցրուելէն վերջ ախիճանեանձ զօրապետ պրետովի ջոկատովը լեհաստան կ ապաւինի ին մայիսի մէջ լեհական քաղաքացիութիւնը ընդունելով ին բժշկական վկայանը վաւերացնել կու տայ ախիճանեանց զանազան պաշտօնավայրերու մէջ իբրեւ բժիշկ աշխատած է ի քօսուվ քութիի մօտ լվուվ սթանիսլավով տօլինա զալէշչիքի եւ պէրէսթէչքօ ուր ուղեղի կաթուածէ կը մեռնի մայիս ին լաւ եւ հիմնովլին գիտուն բժիշկ մը եղած է եւ հմուտ մանրէաբան շատ ծառայութիւններ մատուցած է ի լեհաստան եւ ի մասնաւորի լվուվի փոխանցիկ ախտերու հիւանդանոցին մէջ ախուրեան հայաստանի գետերիէն որ սկիզբ կ առնէ աշոցքիի սարահաթի արփի լիճէն ջրառատութեամբ այն հանրապետութեան երրորդ գետն է վերին հոսանքը կ անցնի ճահճապատ ափերով այնուհետեւ իր մէջ կ առնէ մի քանի մանր վտակներ ապա որպէս ջրառատ գետ կը մտնէ շիրակի դաշտ այստեղ ախուրեանին կը միանան արագածի լանջերէն սկիզբ առնող մի քանի գետակներ որոնցմէ ամենամեծը մանթաշն է աղին կայարանէն դէպի հիւսիս կարսագետն իրեն միանելէն յետոյ ախուրեան կը կտրէ արագածի արեւմտեան փեշերը եւ խորացնելով իր հունը քարքարոտ ափերու մէջ կը շարունակէ հոսիլ մինչեւ արաքսի հետ միանալը ախուրեանն ունի քիլոմեթր երկարութիւն գետի ձախ ափին է կիւմրին իսկ աջ ափին հայաստանի հին մայրաքաղաք անին ամբողջովին աւերուած ախուրեանի ջուրերն օգտագործելու համար դեռ թուականէն սկսած է շիրակի ջրանցքի շինարարութիւնը որ կը ղեկավարէր անուանի երկրաչափ հ ա տէր աստուածատեանը ջրանցքը շահագործման յանձնուած է թուականին որ զգալիօրէն դիւրացուցած է հողամասերի ոռոգումը ջրանցքի բացման ներկայ եղած է նաեւ նորվեկացի ականաւոր գիտնական եւ աշխարհահռչակ բեւեռախոյզ ֆրիտիոֆ նանսենը ածխածին քիմիական նշանը կարգային թիւն է հիւլէական զանգուածը ածխածինը յայտնի է հեռաւոր անցեալէն փայտածուխն օգտագործուած է հանքերէն մետաղները վերականգնելու համար իսկ ադամանդը իբրեւ թանկագին քար թուականին ֆրանսացի քիմիագէտ անթուան լորան լաւուազիէն հետեւութիւն կատարեց ածխածնի տարրային յատկութիւններու մասին ածխածինը չի լուծուիր օրկանական եւ անօրկանական լուծիչներուն մէջ կը լուծուի մետաղներուն մէջ երկաթ կոբաղդ եւ այլն մթնոլորտ ճնշման տակ օդի բացակայութեամբ կը ցնդի մօտ ջերմաստիճանին կը հալի ին հազար մթնոլորտ ճնշումի տակ հաշուած է տեսականօրէն բնական ածխածինը բաղկացած է երկու կայուն զուգաթիւէ բնութեան մեջ հանդիպող զանգուածի ը եւ զանգուածին ը արհեստական եղանակով եւ ռատիոաշխուժ զուգաթիւները կը ստացուին խումբի տարր է հիւլէիի հիմնական վիճակի արտաքին ելեկտրոնային մակերեւոյթի դասաւորում է օքսիտացման կարեւորագոյն աստիճաններն են հաւասարակշռութիւնները եւ ածխածնի չեզոք հիւլէին շառաւիղը նմ է իոնի շառաւիղը նմ համակերպող թիւը նմ համակերպող թիւը ածխածինով տարիքի որոշման եղանակը կը կիրառուի կենսաբանական ծագում ունեցող առարկաներով եւ նիւթերով տարիքը ատոնց մէջ ածխածինի կայուն զուգաթիւներու համեմատ իզոտոպի պարունակութիւնը չափելու միջոցաւ այս եղանակը թուականին առաջարկած է ուիլիըրտ ֆրէնք լիպին ածուխները պինդ ածխածնով հարուստ այրուող օգտակար հանածոներ են որոնք առաջացած են երկրի ընդերքին մէջ միլիոնաւոր տարիներու ընթացքին հնագոյն բոյսերու մնացորդներու բարդ քիմիական եւ երկրաբանական փոխարկումներու հետեւանքով միլիոնաւոր տարիներ առաջ ներկայիս քաղաքներու դաշտերու ու անտառներու մէջ աճած են հնագոյն ծառեր ժամանակի ընթացքին այդ ծառերը մահացած են իյնկած ճահճոտ հողին իսկ ատոնց տեղին մէջ աճած են նորերը եւ այդպէս շարունակ աստիճանաբար կուտակուած է այդ ծառերու մնացորդներու հաստ շերտ մը տարիներու ընթացքին մէջ միկրոօրգանիզմների ազդեցութեամբ եւ օդի դժուարացած ներհոսքի պայմաններուն մէջ այդ շերտի ոչ լրիւ քայքայման հետեւանքով առաջացած է տորֆ վերջինս ծածկուած է գետերով հարթավայրեր բերուող տիղմով եւ աւազով ժամանակի ընթացքին հանքային լուծույթներու բարձր ճնշման եւ ջերմաստիճանի պայմաններուն տորֆը փոխարկուած է սկիզբին գորշ ածուխի այնուհետեւ քարածուխի աւելի ուշ անտրացիտի ածխածնի պարունակութիւնը գորշ ածուխներուն մէջ կը կազմէ քարածուխներուն մէջ անտրացիտի մէջ մինչեւ ածխածնի պարունակութեան մեծացմամբ կը բարձրանայ հանածոյի ջերմատուութիւնը ածուխներուն յաճախ կ անուանուին արեգակնային պահածոյ եւ այդ ունի իր տրամաբանութիւնը որովհետեւ տարիներու ընթացքին արեգակնային էներգիան կը կուտակուի բոյսերուն մէջ որոնք այդ էներգիայի օգնութեամբ ջուրէն ածխաթթու գազէն եւ հանքային աղերէն սինթեզի մէջ են իրենց կենդանի մարմինը արդիւնահանուած ածուխները կ այրին եւ ջերմութեան ձեւով մեզ կը վերադարձնէ հեռու հեռաւոր ժամանակներուն մէջ բոյսերու ամբարած այդ էներգիան ածուխները կազմուած են օրգանական այուող եւ անօրգանական չայրուող բաղադրիչներէն օրգանական մասը կը կազմեն բիտումները հումինային թթուներն ու մնացորդային ածուխը անօրգանական հանքային մասը կը կազմեն ջուրը գորշ ածուխի մօտ ը եւ կալցիումի երկաթի ալիւմինի կալիումի նատրիումի սիլիկատները ֆոսֆատները սուլֆիդներն ու սուլֆատները ածուխի համաշխարհային ընդհանուր պաշարները կը գնահատուին տրիլիոն տոննա որմէ ը քարածուխն է ը գորշ ածուխը ածուխները հրաշալի վառելանիւթ են կ օգտագործուին նաեւ որպէս հումք մետաղաձուլութեան եւ քիմիական արդիւնաբերութեան մէջ գորշ ածուխի խոշոր հանքավայրեր կան գերմանիոյ չեխիայի ռուսիոյ մէջ հայաստանի մէջ գորշ ածուխի փոքր քանակներ կան գեղարքունիքի լոռու շիրակի ջաջուռ մարզերուն մէջ կոքսագազը կը պարունակէ ջրածին մեթան ածխածնի օքսիդներ կ օգտագործուի որպէս վառելանիւթ հայկական լեռնաշխարհին մէջ յայտնաբերուած ածուխի պաշարները սահմանափակ են բացի այդ հանքանիւթի զգալի մասը ունի ցած կալորիականութիւն յայտնի են օլթիի եւ կարինի ածուխի հանքավայրերը ածուխի տեղական նշանակութեան պածարներ կան նաեւ ուրմիա եւ վանայ լիճերու աւազաններու ջրբաժանային լեռներուն մէջ աղստեւ վեդի գետերու աւազաններուն մէջ ջաջուռին մէջ ակաթա քրիսթիի յուշահամալիր անգլ գրող թատերագիր ակաթա քրիսթիին նուիրուած յուշահամալիր լոնտոնի մէջ մեծ բրիտանիա կրենպուրն եւ կրէյթ նիւփորթ փողոցներու խաչմերուկին վրայ քովենթ կարտէնի կից տեղակայուած է լոնտոնի թատերական թաղամասի սրտին մէջ այս վայրը ընտրուած է թատրոնի մէջ ակաթա քրիսթիի արած ներդրումներուն համար անոր թակարդ քրէական հետախուզական թատերախաղը աշխարհի ամենաշատ ներկայացուած թատերախաղն է քրիսթի առաջին կին թատերագիրն էր որուն երեք թատերախաղերը միաժամանակ ցուցադրուած են լոնտոնի ուեսթ էնտի մէջ յուշարձանը ունի գիրքի տեսք որուն կեդրոնը պատկերուած է ակաթա քրիսթիի դիմաքանդակը մեթր բարձրութեամբ յուշարձանը պատրաստուած է պրոնզէ այն կը լուսաւորուի վարի եւ ներսի հատուածներէն յուշարձանի դիմացի մասը փորագրուած է յուշարձանի հեղինակը քանդակագործ պէն թուիսթոն տէյվիսն է յուշահամալիրին վրայ անգլերէնով զետեղուած են քրիսթիի ամենայայտնի գիրքերու եւ թատրերգութիւններու վերնագիրները ինչպէս նաեւ այն լեզուներով որոնցմով թարգմանուած են անոր ստեղծագործութիւնները վերնագիրները մրցոյթի միջոցով ընտրած են քրիսթիի երկրպագուները գրառումներու մանրամասները կարելի է տեսնել պաշտօնական կայքին մէջ ականջը լսողութեան եւ հաւասարակշռութեան օրկանն է որուն միջոցով կ ընկալուին ձայնային ազդանշանները եւ այնպիսի գրգիռներ որոնք կ առաջանան մարմնի դիրքի փոփոխութեան ժամանակ կաթնասուններու ականջներու կառուցուածքը գրեթէ միանման է չնայած սողունները երկկէնցաղները եւ թռչունները նոյնպէս օժտուած են գէրազանց լսողութեամբ սակայն անոնց լսողութեան օրկաններու կառուցուածքը տարբեր է որոշ միջատներու լսողութեան օրկանները տեղադրուած են մարմնի կամ վերջոյթներու վրայ լսողութիւնը կարեւոր դեր ունի մարդու կեանքին մէջ լսողութիւնը եւ խօսքը կը կազմէն մարդոց փոխյարաբերութիւններու հիմքը առանց անոնց անհնար կ ըլլայ հաղորդակցիլը աշխատանքային գործունէութեան ընթացքին եւ հասարակական կեանքին լսողութեամբ մարդն կ ընկալէ տարբեր ձայներ որոնք կ ազդարարէն շրջապատող միջավայրի կատարուող իրադարձութիւնները անտառի խշշոցը ծովի ձայնը թռչուններու դայլայլը եւ աշխարհի մասին մեր ընկալումը կը դառնայ աւելի պարզ եւ հարուստ ականջը կազմուած է երեք բաժիններէ արտաքին միջին եւ ներքին արտաքին ականջը կազմուած է ականջակոնքէ ականջախեցէ եւ արտաքին անցուղի ցնցուղէ որ կը վերջանայ բարակ եւ մասամբ թափանցիկ թմբկաթաղանթով միջին ականջը կազմուած է օդով լեցուն ականջախոռոչէ եւ լսափողէ եւստաքեան խողովակէ որ առաձգական խողովակ մըն է եւ կը բացուի քթաըմբանին մէջ անիկա կ օդաւորէ միջին ականջը եւ կը նպաստէ միջին ականջի հեղուկի արտաքսումին դէպի քթաըմբան ականջախոռոչի արտաքին պատն է թմբկաթաղանթը իսկ անոր ներքին պատին վրայ կան երկու պզտիկ բացիկներ պատուհաններ որոնք կը կազմեն ներքին ականջին սկզբնաւորութիւնը այս պատուհանները կը կոչուին ձուաձեւ պատուհան եւ կլոր պատուհան ականջախոռոչին մէջ կը գտնուին երեք ոսկրիկներ որոնք կը կոչուին մուրճ սալ եւ ասպանդակ երեք ոսկրիկները իրարու միացած են շարժական յօդերով մուրճը առաջին ոսկրիկն է եւ նստած է թմբկաթաղանթին վրայ իսկ ասպանդակը երրորդ ոսկրիկն է եւ նստած է ձուաձեւ պատուհանին վրայ ներքին ականջը բարդ կառուցուածք մըն է եւ անոր համար կը կոչուի բաւիղ ներքին ականջը կազմուած է անդաստակէ խխունջէ եւ երեք կիսաբոլոր խողովակներէ խխունջը ինքն իր վրայ պարուրուած է անգամ անոր մէջ կը գտնուի լսողութեան քորթեան օրկանը որ ծածկուած է տարբեր երկարութեամբ եւ հաստութեամբ շուրջ լարերով որոնց վրայ կը գտնուին ձայնազգաց թելանման մազային եւ յենարան բջիջները այս բջիջներուն միացումով կը կազմուին լսողութեան ջղային թելիկները որոնց միացումով կը կազմուի լսողութեան ջիղը բարձր ձայները կ ընկալուին խխունջի յատակի լայն բաժինին կողմէ իսկ մեղմ ձայները կ ընկալուին խխունջին գագաթի բաժինին կողմէ կիսաբոլոր խողովակներուն մէջ զետեղուած են թելանման բջիջներ որոնք մարմինի շարժումի ուղղութիւնը եւ արագութիւնը փոխուելու միջոցին կը գրգռուին ասոնք հաւասարակշռութեան ջիղի սկզբնական բջիջներ են ականջի արտաքին եւ միջին բաժինները ձայն հաղորդող մասերն են իսկ ներքին բաժինը ձայն ընկալող մասն է արտաքին աշխարհէն թմբկաթաղանթին հասնող ձայնալիքները այլ խօսքով ձայնային ուժը կը փոխուի մեքենական ուժի թմբկաթաղանթը կը շարժի իր հետ շարժելով երեք ոսկրիկներու շղթան ասպանդակը կը խրուի ձուաձեւ պատուհանին մէջ եւ կը փոխանցէ հնչիւնը ներքին ականջ ուր շարժումի կ ենթարկուին լսողութեան ջիղի յենարան եւ մազային բջիջները հոս է որ մեքենական ոյժը կը փոխուի ելեկտրական ոյժի եւ ձայնալիքները իբրեւ ելեկտրական ոյժ կ ուղղուին դէպի ուղեղ ուր լսողութիւնը կը մեկնաբանուի առողջ ուղեղաբջիջներու կողմէ բնական լսողութիւն ունենալու համար պէտք է ունենանք ականջի բնական ձեւով գործող արտաքին միջին եւ ներքին բաժիններ առանց որեւէ ձայնի փոխանցման եւ ընկալաման արգելքներու ինչպէս նաեւ բնական ուղեղային կառուցուածք եւ գործելակերպ ականջաբզզիւնը ականջին մէջ կամ ականջին շուրջը լսուած ձայն մըն է բառը կու գայ լատիներէն բառէն որ կը նշանակէ զանգել ականջաբզզիւնը հիւանդութիւն մը չէ այլ ան ախտանշանն է շատ մը հիւանդագին երեւոյթներու եւ ան կրնայ ըլլալ առաջին եւ միակ ախտանշանը վտանգաւոր եւ լուրջ հիւանդութեան մը ան յաճախ անբաժան մէկ ընկերն է լսողութեան տկարութեան եւ գլխապտոյտին ականջաբզզիւնը կը պատահի որեւէ մէկ տարիքի սակայն առաւելաբար տարեցներու մօտ տեսնուած է որ մարդկութեան մէկ երրորդը կը գանգատի ականջաբզզիւնէ հիւանդներուն տոկոսը կ ունենան զուգահերաբար լսողութեան տկարացում յայտնի փաստաբան եւ գծագրիչ ժորժ քադլին որ տառապած է լսողութեան տկարացումէ եւ ականջաբզզիւնէ ըսած է ինչ որ կը փափաքիմ լսել չեմ լսէր եւ այն ինչ որ չեմ ուզեր լսել պարտադրուած եմ լսել ականջաբզզիւնը կրնայ ըլլալ միակողմանի կամ երկկողմանի համաձայն անոր դրդապատճառներուն ան կրնայ ըլլալ շարունակական կամ ընդմիջումներով ու տարբեր ուժգնութեամբ մեղմ կամ զօրաւոր երբ ան մեղմ է լսելի կ ըլլայ միայն շրջապատի լռութեան պարագային երբ ան զօրաւոր է եւ շարունակական լսելի կը դառնայ նոյնիսկ աղմկոտ շրջապատի մէջ եւ կը պատճառէ ջղագրգռութիւն ու կը դառնայ նեղացուցիչ հիւանդներ իրենց ականջաբզզիւնը կը նկարագրեն իբրեւ թաւ մեղմ զօրաւոր զիլ մնայուն ընդմիջումներով ժամանակաւոր սուլող զանգակային հնչող թեթեւ բաբախող տրոփող եւ ֆշշացող եւ ելեւէջային ձայն հիւանդներուն մեծամասնութիւնը առաւելաբար կը գանգատին ականջաբզզիւնէ գիշերները երբ շրջապատի ձայները եւ աղմուկը նուազագոյն ուժգնութիւն ունին իսկ օրուայ ընթացքին անոնք աւելի հանգիստ կը զգան եւ չեն նշմարէր ականջաբզզիւնը շրջապատի աղմուկին գոյութեամբ ականջաբզզիւնը յաճախ կ անտեսուի որոշ հիւանդներու կողմէ վարժութիւն դարձած ըլլալուն պատճառով շարունակական զօրաւոր եւ անտանելի ականջաբզզիւնի պատճառով շատ քիչ հիւանդներ կը զարգացնեն իրենց մէջ ջղային վիճակ եւ հոգեբանական խանգարումներ ու հազուադէպօրէն անձնասպանութիւն կը պատահի ականջաբզզիւնը ընդհանրապէս ենթակայական է լսելի միայն հիւանդին կողմէ իսկ առարկայական ականջաբզզիւնը լսելի է նաեւ զինք քննող բժիշկին կողմէ ենթակայական ականջաբզզիւնը կը յառաջանայ ներ ականջային եւ արտա ականջային հիւանդութիւններով վերոյիշեալ հինգ պարագաներուն ականջաբզզիւնը տեղի կ ունենայ լսողութեան տկարացումին հետ լսողութեան ջիղը կը տկարանայ հետեւեալ ազդակներով ականջահոսք ականջէն դուրս հոսող հեղուկը կը կոչուի ականջահոսք ականջահոսքը հիւանդութիւն մը չէ այլ ախտանշան մը որ կը յայտնուի ականջի զանազան հիւանդութիւններով ներքին ականջի հիւանդութիւնները կը հարուածեն լսողական օրկանը խխունջը եւ հաւասարակշռութեան օրկանը կիսաբոլոր խողովակներն ու անդաստակի երկու պզտիկ տոպրակները երկու օրկանները կրնան վնասուիլ միասնաբար կամ անջատաբար անոնց վնասումով կը յառաջանան լսողական ընկալական կորուստ գլխապտոյտ եւ ականջաբզզիւն ականջը կազմուած է երեք բաժիններէ արտաքին ականջ միջին ականջ եւ ներքին ականջ արտաքին ականջը կազմուած է ականջակոնքէ ականջախեցէ եւ արտաքին անցուղի ցնցուղէ որ կը վերջանայ բարակ եւ մասամբ թափանցիկ թմբկաթաղանթով միջին ականջը կազմուած է օդով լեցուն ականջախոռոչէ եւ լսափողէ եւստաքեան խողովակէ որ առաձգական խողովակ մըն է եւ կը բացուի քթաըմբանին մէջ անիկա կ օդաւորէ միջին ականջը եւ կը նպաստէ միջին ականջի հեղուկի արտաքսումին դէպի քթաըմբան ականջախոռոչի արտաքին պատն է թմբկաթաղանթը իսկ անոր ներքին պատին վրայ կան երկու պզտիկ բացիկներ պատուհաններ որոնք կը կազմեն ներքին ականջին սկզբնաւորութիւնը այս պատուհանները կը կոչուին ձուաձեւ պատուհան եւ կլոր պատուհան ականջախոռոչին մէջ կը գտնուին երեք ոսկրիկներ որոնք կը կոչուին մուրճ սալ եւ ասպանդակ երեք ոսկրիկները իրարու միացած են շարժական յօդերով մուրճը առաջին ոսկրիկն է եւ նստած է թմբկաթաղանթին վրայ իսկ ասպանդակը երրորդ ոսկրիկն է եւ նստած է ձուաձեւ պատուհանին վրայ ներքին ականջը բարդ կառուցուածք մըն է եւ անոր համար կը կոչուի բաւիղ ներքին ականջը կազմուած է անդաստակէ խխունջէ եւ երեք կիսաբոլոր խողովակներէ խխունջը ինքն իր վրայ պարուրուած է անգամ անոր մէջ կը գտնուի լսողութեան քորթեան օրկանը որ ծածկուած է տարբեր երկարութեամբ եւ հաստութեամբ շուրջ լարերով որոնց վրայ կը գտնուին ձայնազգաց թելանման մազային եւ յենարան բջիջները այս բջիջներուն միացումով կը կազմուին լսողութեան ջղային թելիկները որոնց միացումով կը կազմուի լսողութեան ջիղը բարձր ձայները կ ընկալուին խխունջի յատակի լայն բաժինին կողմէ իսկ մեղմ ձայները կ ընկալուին խխունջին գագաթի բաժինին կողմէ կիսաբոլոր խողովակներուն մէջ զետեղուած են թելանման բջիջներ որոնք մարմինի շարժումի ուղղութիւնը եւ արագութիւնը փոխուելու միջոցին կը գրգռուին ասոնք հաւասարակշռութեան ջիղի սկզբնական բջիջներ են ա լսողական ընկալական կորոստ եւ ականջաբզզիւն որոնք կը յառաջանան լսողական ջիղի քորթեան օրկանի մազմզուկներուն ախտահարումով այս հիւանդագին երեւոյթը կը յայտնուի հետեւեալ պատճառներով բ լսողական ընկալական կորուստ որ կը յառաջանայ լսողական ջիղի ախտահարումով այս հիւանդագին կացութիւնը կը յայտնուի հետեւեալ պատճառներով մեքենական հարուած վնասներ լսողական կորուստը կրնայ ըլլալ երկկողմանի կամ միակողմանի գ գլխապտոյտ որ կը յառաջանայ կիսաբոլոր խողովակներու եւ անդաստակի հիւանդագին երեւոյթներով դ մէնիէրեան հիւանդութիւն որ կը յայտնուի գլխապտոյտով լսողական ընկալական կորուստով եւ ականջաբզզիւնով այս հիւանդութեան պարագային ականջաջուրը չի ներմուծուիր արեան շրջագայութեան մէջ եւ կը կուտակուի ներքին ականջին մէջ այս կացութիւնը կը յառաջացնէ ներքին ականջի ընդլայնում եւ ուռեցք որ կը ճնշէ լսողական եւ հաւասարակշռութեան օրկաններուն վրայ եւ կը յառաջացնէ անակնկալ եւ կրկնուող գլխապտոյտ ինչպէս նաեւ միակողմանի լսողական կորուստ եւ ականջաբզզիւն այս երեք ախտանշանները կրնան պատահիլ միասնաբար կամ առանցնաբար ընդհատումներով կամ շարունակական ձեւով լսողական կորուստը եւ ականջաբզզիւնը ժամանակի ընթացքին կը դառնան մնայուն երեւոյթներ իսկ գլխապտոյտը կը պատահի միայն ու միայն հիւանդութեան իւրաքանչիւր անակնկալ յայտնաբերումով լսողական կորուստը եւ ականջաբզզիւնը հիմնական դարման չունին իսկ գլխապտոյտը կը հակակշռուի որոշ դեղերով յաճախակի եւ ուժգին գլխապտոյտը կ անհետանայ վիրաբուժական գործողութեամբ մը ուր հաւասարակշռութեան օրկանը ամբողջութեամբ կը բնաջնջուի ներքին ականջի բորբոքումներով յառաջացած լսողական կորուստը գլխապտոյտը եւ ականջաբզզիւնը ընդհանրապէս կ անհետանան ամբողջական դարմանումէ ետք իսկ մնացեալ պարագաներուն լսողական կորուստը գլխապտոյտը եւ ականջաբզզիւնը անդարմանելի են եւ չեն անհետանար այլ կը դառնան մնայուն երեւոյթներ ականջահոսքը կը յայտնուի ախտաբանական տարբեր ձեւերով ականջահոսքին կրնան ուղեկցիլ հետեւեալ ախտանշաններէն մէկը կամ մէկէն աւելին ականջահոսքը կը յառաջանայ ականջի զանազան հիւանդութիւններով եւ գանկի հարուածային կոտրուածքով ականջի զանազան հիւանդութիւններ վերոնշեալ ախտապատճառներով միջին ականջի բորբոքումային ականջահոսքը կ ըլլայ թարախային կամ շիճուկային սուր կամ յարատեւ միջին ականջի սուր բորբոքումի զարգացումով միջին ականջը կը կուտակուի շիճուկային կամ թարախային հեղուկով թմբկաթաղանթը կը բորբոքի եւ կը ցցուի դէպի դուրս ներխոռոչային ճնշումի բարձրացումով այս հանգրուանին թմբկաթաղանթը կը ծակի եւ տեղի կ ունենայ ականջահոսք միջին ականջի բորբոքումի եւ անոր ախտապատճառներու հիմնական դարմանումի ձախողութեամբ կը յառաջանայ միջին ականջի յարատեւ բորբոքում որուն ախտանշաններն են թմբկաթաղանթի մնայուն բացուածք ծակ եւ յարատեւ թարախահոսք քունքոսկրի սուր եւ յարատեւ բորբոքումները կը զարգանան միջին ականջի սուր եւ յարատեւ բորբոքումներու հետեւանքով քունքոսկրի բորբոքումով տեղի կ ունենայ սուր կամ յարատեւ ականջահոսք նախապէս ծակած թմբկաթաղանթէն ներքին ականջի բորբոքումը կը զարգանայ երբ միջին ականջի բորբոքումը տարածուի ներքին ականջ ականջահոսք տեղի կ ունենայ նախապէս ծակած թմբկաթաղանթէն գանկի հարուած վնասով կը յառաջանայ գանկային եւ ներքին ականջի ոսկրային կոտրուածք որուն հետեւանքով տեղի կ ունենայ ուղեղաջուրի կուտակումը ներքին եւ միջին ականջներուն մէջ ուղեղաջուրի կուտակումով կը բարձրանայ ականջախոռոչային ճնշումը որ պատճառ կը դառնայ թմբկաթաղանթի ծակելուն եւ ուղեղաջուրի ականջահոսքին ականջահոսքին ախտաճանաչումը բացայայտ է սակայն պէտք է կատարուի անոր ախտապատճառին ախտաճանաչումը հետեւաբար պէտք է կատարուի ախտաճանաչումի հետեւեալ գործընթացքը ականջահոսքի դարմանումը կը հիմնաւորուի անոր հիմնական ախտապատճառին դարմանումովը այսինքն հիմնական ախտապատճառին ախտաճանաչումը նախ կը կատարուի եւ ապա անոր դարմանումը կը կիրարկուի որպէսզի վերջ դրուի ականջահոսքին ականջահոսք ականջէն դուրս հոսող հեղուկը կը կոչուի ականջահոսք ականջահոսքը հիւանդութիւն մը չէ այլ ախտանշան մը որ կը յայտնուի ականջի զանազան հիւանդութիւններու պատճառով ականջը կազմուած է երեք բաժիններէ արտաքին ականջ միջին ականջ եւ ներքին ականջ կազմուած է ականջակոնքէ եւ անցուղիէ ականջակոնքի ստորին բաժինը կը կոչուի ականջի բլթակ որ կակուղ եւ փափուկ է անցուղին ունի մմ երկարութիւն անոր արտաքին երկու երրորդ մասը կռճիկային հիւսուածքէ կազմուած է իսկ ներքին մէկ երրորդ մասը ոսկրային է անցուղին ծածկուած է մորթով որ հարուստ է ճարպ արտադրող գեղձերով արտադրուած ճարպը կը կոչուի գէջ արտաքին ականջը կը վերջանայ բարակ եւ մասամբ մը թափանցիկ թմբկաթաղանթով կազմուած է թմբկախոռոչէ եւ լսափողէ եւստաքեան խողովակէ անիկա կը բացուի քթաըմբանին մէջ ականջախոռոչը լեցուն է օդով անիկա հաղորդակցութեան մէջ է քունքոսկրի օդակիր պզտիկ խոռոչներուն հետ բարակ անցքով մը եւ քթաըմբանին հետ լսափողով թմբկ ախոռոչին մէջ կը գտնուին երեք ոսկրիկներ մուրճ սալ եւ ասպանդակ որոնք ձայնի ալիքները կը փոխանցեն թմբկաթաղանթէն դէպի ներքին ականջ ականջախոռոչը ծածկուած է խլնաթաղանթով մը որ կը շարունակուի լսափողին մէջ լսափողը կ օդաւորէ միջին ականջը եւ կը նպաստէ միջին ականջի հեղուկին արտաքսումին դէպի քթաըմբան թմբկախոռոչի պատերուն մէջէն կ անցնի դէմքի ջիղը անիկա դէմքի մկաններուն շարժիչ ջիղն է որ դուրս ելլելէ ետք միջին ականջէն կ ուղղուի դէպի դէմքի մկանները այդ բորբոքումները կ ըլլան սուր կամ յարատեւ անոնք ընդհանրապէս կը յառաջանան հետեւեալ ախտապատճառներով վերոնշեալ ախտապատճառներով միջին ականջի բորբոքումային ականջահոսքը կ ըլլայ թարախային կամ շիճուկային սուր կամ յարատեւ միջին ականջի սուր բորբոքումի զարգացումով միջին ականջը կը կուտակուի շիճուկային կամ թարախային հեղուկով թմբկաթաղանթը կը բորբոքի եւ կը ցցուի դէպի դուրս ներխոռոչային ճնշումի բարձրացումով այս հանգրուանին թմբկաթաղանթը կը ծակի եւ տեղի կ ունենայ ականջահոսք միջին ականջի բորբոքումի եւ անոր ախտապատճառներու հիմնական դարմանումի ձախողութեամբ կը յառաջանայ միջին ականջի յարատեւ բորբոքում որուն ախտանշաններն են թմբկաթաղանթի մնայուն բացուածք ծակ եւ յարատեւ թարախահ ներքին ականջը կազմուած է անդաստանէ խխունջէ եւ երեք կիսաբոլոր խողովակներէ խխունջը ինքն իր վրայ պարուրուած է անգամ բարձր ձայները կ ընկալուին խխունջին յատակի լայն բաժինէն իսկ մեղմ ձայները կ ընկալուին խխունջին գագաթի բաժինէն կիսաբոլոր խողովակները ուղեղին կը հայթայթեն որոշ տեղեկութիւններ մարմինի դիրքին կացութեան եւ շարժումներուն մասին հետեւաբար ուղեղը կ որոշէ համադրել մարմինի յարմարագոյն ձեւը եւ հաւասարակշռութիւնը ականջահոսքը կը յայտնուի ախտաբանական տարբեր ձեւերով ա շիճուկային բ շիճուկա արիւնային գ թարախային դ ջրանման մաքուր հեղուկ ուղեղաջուր ա ականջացաւ բ ջերմ եւ դող գ ականջի քերուըտուք դ գլխապտոյտ ե ականջաբզզիւն զ լսողութեան մասնակի կորուստ է դէմքի անդամալուծութիւն ը քթահոսք եւ քիթի խցում ականջահոսքը կը յառաջանայ ականջի զանազան հիւանդութիւններով եւ գանկի հարուածային կոտրուածքով ա ականջակոնքի վերի բաժինին մէջ ընդոծին խլուակի բորբոքում ականջահոսքը թարախային է բ մորթի ժահրային բշտիկաւոր բորբոքումներ ականջահոսքը շիճուկային կամ թարախային է այս բորբոքումներէն են սողնախտը եւ սողնախտագօտին երկուքն ալ կը յատկանշուին ջրաբշտիկներով գ մորթի մանրէական բորբոքում ականջահոսքը թարախային է դ ականջակոնքի մանրէական աճառապատատապ ականջահոսքը թարախային է ե արիւնային ուռեցքի վիրաւորում եւ բորբոքում ականջահոսքը արիւնաթարախային է զ ականջացնցուղի սնկային մանրէական եւ սնկային բորբոքումներ ակաջահոսքը թարախային կամ շիճուկային է է ականջացնցուղի վիրաւորում եւ բորբոքում ականջահոսքը թարախային է ա թմբկաթաղանթի մանրէական բորբոքում որ կը յառաջանայ ականջացնցուղի կամ միջին ականջի բորբոքումներու պատճառով ականջահոսքը թարախային է բ թմբկաթաղանթի այտուցային բորբոքում որ ժահրային բորբոքում մըն է ականջահոսքը շիճուկային է քունքոսկրի սուր եւ յարատեւ բորբոքումները կը զարգանան միջին ականջի սուր եւ յարատեւ բորբոքումներու պատճառով քունքոսկրի բորբոքումով տեղի կ ունենայ սուր կամ յարատեւ ականջահոսք նախապէս ծակած թմբկաթաղանթէն ներքին ականջի բորբոքումը կը զարգանայ երբ միջին ականջի բորբոքումը տարածուի ներքին ականջ ականջահոսք տեղի կ ունենայ նախապէս ծակած թմբկաթաղանթէն գանկի հարուած վնասով կը յառաջանայ գանկային եւ ներքին ականջի ոսկրային կոտրուածք որուն պատճառով տեղի կ ունենայ ուղեղաջուրի կուտակումը ներքին եւ միջին ականջներուն մէջ ուղեղաջուրի կուտակումով կը բարձրանայ ականջախոռոչային ճնշումը որ պատճառ կը դառնայ թմբկաթաղանթի ծակելուն եւ ուղեղաջուրի ականջահոսքին ականջահոսքին ախտաճանաչումը բացայայտ է սակայն պէտք է կատարուի անոր ախտապատճառին ախտաճանաչումը հետեւաբար պէտք է կատարուի ախտաճանաչումի հետեւեալ գործընթացը ա լսել հիւանդին պատմականը որ խիստ կարեւոր է օրինակ բ քննել ականջահոսքի դարմանումը կը հիմնաւորուի անոր հիմնական ախտապատճառին դարմանումովը այսինքն հիմնական ախտապատճառին ախտաճանաչումը նախ կը կատարուի եւ ապա անոր դարմանումը կը կիրարկուի որպէսզի վերջ դրուի ականջահոսքին որեւէ մէկ հիւանդագին կացութիւն եւ կամ երեւոյթ որ կը տեսնուի քիթի եւ քթաըմբանի մէջ կ ունենայ իր վատ անդրադարձը լսափողին վրայ ան կը խցուի եւ եւ միջին ականջի օդաճնշաչափը կը բարձրանայ ու կարճ ժամանակաշրջանէ մը ետք կը յառաջանայ միջին ականջի բորբոքում քիթի եւ քթաըմբանի խցումը տեղի կ ունենայ գերզգայնութեամբ զանազան տեսակի բորբոքումներով խլիրդով պարզ ուռերով գեղձուռոյցքով եւ խորշապատի ծուռութեամբ յաճախ նշիկներու եւ գեղձուռոյցներու բորբոքումը կը հարուածէ լսափողն ու միջին ականջը եւ տեղի կ ունենայ լսափողաբորբ եւ միջին ականջի բորբոքում լսափողի երկարատեւ բորբոքումը պատճառ կը դառնայ անոր խցումին մանուկներու մօտ լսափողին բորբոքումը յաճախակի է որովհետեւ անոնց լսափողը փոխանակ շեղակի ըլլալու կը գտնուի հորիզոնական դիրքի վրայ եւ այս իսկ պատճառով մանուկին քթաըմբանէն սննդանիւթերու կտորիկներ դիւրաւ կը մտնեն լսափող եւ կը յառաջացնեն լսափողաբորբ ինչպէս նաեւ միջին ականջի բորբոքում սրուակով սնանուող մանուկներ աւելի հակամէտ են միջին ականջի բորբոքումներու ա թարախային եւ կամ ոչ թարախային բ սուր եւ կամ մնայուն երկարատեւ գ մանրէական սնկային եւ ժահրային միջին ականջի պարզ բորբոքումը կրնայ զարգանալ եւ վերածուիլ հեղուկային բորբոքումի որ կրնայ ըլլալ թարախային եւ կամ ոչ թարախային հեղուկային բորբոքումի զարգացումով թմբկախոռոչը կը կուտակուի շիճուկային եւ կամ թարախային հեղուկով եւ օդի պղպջակներով ականջաթաղանթը կը կորսնցնէ իր բնական երեւոյթը ան կը կարմրի եւ կը ցցուի դէպի դուրս հիւանդը կը տառապի ցաւէ լսողական կորուստէ ականաջաբզզիւնէ գլխապտոյտէ ջերմութենէ դողէ փսխուքէ եւ ծամելու դժուարութենէ յաճախ միջին ականջին մէջ կուտակուած հեղուկին ճնշումով թմփկաթաղանթը կը ծակի եւ տեղի կ ունենայ շիճուկային արիւնաշիճուկային եւ կամ թարախային ականջածորանք հոսք սուր բորբոքումի պարագային դարմանումը կ ըլլայ դեղերով թմբկաթաղանթի ծակումով միջին ականջի շիճուկային եւ կամ թարախային հեղուկի վերացումով եւ ստեղծուած թմփկաթաղանթի ծակին մէջ արուեստական պզտիկ խողովակի մը զետեղումով ստեղծուած թմբկաթաղանթի ծակը ընդհանրապէս կը սպիանայ եւ որոշ ժամանակ մը ետք ինքնաբերաբար կը գոցուի միջին ականջի բորբոքումի եւ անոր ախտապատճառներու հիմնական դարմանումի ձախողութեամբ կը յառաջանայ մնայուն երկարատեւ ականջաբորբ որուն ախտանշաններն են թմբկաթաղանթի մնայուն բացուածք ծակ յարատեւ թարախահոսք միջին ականջի ոսկրիկներու անշարժացում եւ կամ փտտում ու լսողական մնայուն կորուստ նաեւ ականջաբզզիւն եւ գլխապտոյտ մնայուն ականջաբորբի դարմանումը կը կարօտի երկարաշունչ եւ հետեւողական միջոցառումի հակամանրէական դեղերու եւ վիրաբուժական գործողութեան թմբկաթաղանթի մնայուն ծակը կը վերակազմուի վիրաբուժական գործողութեամբ կատարելով մաշկային պատուաստում մնայուն ականջաբորբը կրնայ տարածուիլ ներքին ականջ եւ հարուածել լսողական եւ հաւասարակշռութեան օրկանները որոնք կը յառաջացնեն խլութիւն գլխապտոյտ եւ ականջաբզզիւն քիչ պարագաներու բորբոքումը կը տարածուի պտկաձեւ ելուստ եւ կը յառաջանայ պտկաձեւ ելուստի բորբոքում ու փտտում որ կը դարմանուի միայն վիրաբուժական գործողութեամբ շատ քիչ պարագաներու նաեւ բորբոքումը կը տարածուի ականջի սահմաններէն դուրս եւ կը հասնի ուղեղ ուր կրնայ տեղի ունենալ խելապատատապ եւ ուղեղատապ երկարատեւ ականջաբորբի հետեւանքով միջին ականջի երեք ոսկրիկները կը փտտին կ անջատուին իրարմէ եւ կամ կ անշարժանան այս բոլորին իբրեւ հետեւանք հիւանդը կ ունենայ զանազան աստիճանի եւ զօրութեամբ լսողական փոխանցման կորուստ միջին ականջի բորբոքումը կրնայ յառաջանալ նաեւ մեր շրջապատի օդաճնշումի անակնկալ փոփոխութեամբ որ կը պատահի սուզուելու ընկղմելու լեռ մագլցելու եւ օդանաւով ճամբորդելու ընթացքին բոլոր պարագաներուն ալ լսափողը կը խցուի եւ կը յառաջանայ միջին ականջի անակնկալ սուր բորբոքում միջին ականջի սուր բորբոքումը եւ երկարատեւ ականջաբորբը վերջնականապէս կը վերանան միայն ու միայն հիմնականօրէն դարմանելով լսափողի քիթի եւ քթաըմբանի հիւանդագին երեւոյթները ու գերզգայնութիւնը այս կացութիւնը կարելի է դարմանել վիրաբուժական գործողութեամբ մը միջին ականջի երեք ոսկրիկները կրնան վնասուիլ ոսկրապնդացումով սակայն առաւելաբար երրորդ ոսկրիկն է որ կ անշարժանայ ձուաձեւ պատուհանին վրայ ապա տեղի չունենար ձայնային ալիքներու փոխանցումը դէպի ներքին ականջ ու կը յառաջանայ լսողական փոխանցման կորուստ ոսկրապնդացումը կը հարուածէ ժողովուրդին ին մէկ կամ երկու ականջները ան առաւելաբար կը տեսնուի միջին տարիքի մարդոց քով եւ հաւասարապէս երկու սեռերուն մէջ լսողական կորուստը կը վերականգնի վիրաբուժական գործողութեամբ մը ուր անշարժացած ոսկրիկը կը փոխարինուի կերպնկալ արուեստական ոսկրիկով մը վերոնշեալ բոլոր ուռերու վիրահատումով կարելի կ ըլլայ վերահաստատել լսողութիւնը եւ չէզոքացնել ականջաբզզիւնը ա ելքի ընթացքին միջին ականջի ճնշումը կամաց կամաց կը բարձրանայ թմբկաթաղանթը կը ցցուի դէպի դուրս եւ միջին ականջի օդը եւստաքեան խողովակէն կ ուղղուի դէպի քթաըմբան բ էջքի ընթացքին միջին ականջի ճնշումը կամաց կամաց կը նուազի թմբկաթաղանթը կը քաշուի դէպի ներս եւ օդը դժուարութեամբ կ անցնի եւստաքեան խողովակէն երկու պարագաներուն ալ ենթական կրնայ ունենալ ականջացաւ միջին ականջի սուր բորբոքում թմբկաթաղանթի պատռուածք եւ շիճուկային եւ կամ արիւնաշիճուկային ականջահոսք այս բոլորը աւելի զգալիօրէն կը տեսնուին էջքի ընթացքին օդանաւային ճամբորդութեան առնչութեամբ յանձնարարելի է ճամբորդութեան ընթացքին շարունակ կլլելու փորձ ընել եւ կամ ձիւթ ծամել իսկ հարբուխ եւ զանազան պատճառներով քիթի խցում ունեցողներ օդանաւով պէտք չէ ճամբորդեն հայրենիք շաբաթաթերթ տօքթ կարպիս հարպոյեան ապրիլ ականջային արիւնահոսութիւն ըսելով կը հասկնանք այն արիւնահոսութիւնը որ յայտնուելէ ետք արտաքին ականջին մէջ կ ուղղուի ականջէն դուրս ականջի արիւնահոսութիւնը կրնայ ըլլալ պարզ երեւոյթ մը եւ կամ ազդանշանը ականջային որոշ մտահոգիչ եւ բարդ հիւանդութեան մը ականջի արիւնահոսութեան հիմնական սկզբնաղբիւրներն են ականջի արտաքին միջին եւ ներքին բաժինները ականջային արիւնահոսութիւնը կը յառաջանայ ականջային ուղեղային եւ գանկային հետեւեալ հիւանդութիւններով եւ պատճառներով գանկային արտաքին հարուածով ականջի երեք բաժիններուն մէջ կրնան յառաջանալ ոսկրային կոտրուածքներ որոնք կը վնասեն տեղայնական երակները եւ զարկերակները ու կը յառաջացնեն արիւնահոսութիւն ականջի երեք բաժիններու ոսկրային կոտրուածքով արիւնահոսութեան հետ միատեղ կրնան զարգանալ հետեւեալ ախտանշանները ոսկրային կոտրուածքներու տարողութեան եւ վայրին համաձայն վերոյիշեալ ախտանշանները կրնան զարգանալ առանձնաբար մասնակի եւ կամ ամբողջապէս այս ուռերը կը մաշեցնեն գանկի ոսկրային պատը եւ ներքին ականջի խլնաթաղանթը ու կը յառաջացնեն արիւնահոսութիւն միջին ականջի արիւնահոսումին կ ուղեկցին ընդհանրապէս հետեւեալ ախտանշանները անիկա ամէնէն յաճախակի պատճառն է ականջի արիւնահոսութեան մեզմէ շատեր յաճախ կը փորձեն մաքրել իրենց ականջացնցուղը զանազան միջոցներով որոնք կը գրգռեն եւ կը վիրաւորեն ականջացնցուղին մորթը եւ ականջաթմբուկը ներքին եւ միջին ականջի արիւնահոսութեամբ ականջի թմբկաթաղանթը ճնշումի կ ենթարկուի եւ կը ծակի իսկ կուտակուած արիւնը կ ուղղուի դէպի արտաքին ականջացնցուղ ապա դուրս ականջային արիւնահոսութեան դարմանումը կախեալ է ախտաճանաչուած ախտապատճառէն միջին եւ ներքին ականջի ինչպէս նաեւ գանկային ախտապատճառներով յառաջացած արիւնահոսումը կը դարմանուի վիրաբուժական միջոցառումներով ինչպէս նախապէս յիշուեցաւ ականջի արիւնահոսութեան կարեւորագոյն եւ յաճախակիօրէն տեսնուած ախտապատճառը արտաքին ականջի ֆիզիքական հարուած վնասն է հոս արիւնահոսութիւնը կը կասեցուի ականջախցանային ճնշումով այս առնչութեամբ հետեւեալ թելադրանքները օգտաշատ են ականջապնդագարութիւնը ականջի հիւանդութիւն մըն է որ կը յատկանշուի լսողութեան տկարացումով բնական լսողութիւն ունենալու համար պէտք է ունենանք ականջի բնական ձեւով գործող արտաքին միջին եւ ներքին բաժիններ առանց որեւէ ձայնի փոխանցման եւ ընկալաման արգելքներու ինչպէս նաեւ բնական ուղեղային կառուցուածք եւ գործելակերպ հայերէնով կը նշանակէ ականջ ունկ իսկ ոսկորի պնդագարութիւն կամ կարծրախտ հետեւաբար հայերէնով կը նշանակէ ականջապնդագարութիւն ականջակարծրախտ կամ ունկապնդագարութիւն ունկակարծրախտ պնդագարութիւն ըսելով կը հասկնանք նոր եւ անբնական ոսկորի կազմաւորում պնդագարութիւնը տեղի կ ունենայ ականջի միջին եւ ներքին բաժիններուն մէջ բայց առաւելաբար միջին ականջի երեք ոսկրիկներուն մէջ այս երեք ոսկրիկներէն ասպանդակն է որ մասնաւորապէս կ ախտահարուի պնդագարութեամբ եւ անիկա անշարժ նստած կը մնայ ձուաձեւ պատուհանին վրայ ասպանդակի պնդագարութեամբ եւ անշարժութեամբ ձայնային ալիքները լրիւ չեն հաղորդուիր դէպի ներքին ականջ եւ այս պատճառով կը յառաջանայ տարբեր աստիճանի լսողութեան փոխանցման տկարութիւն ներքին ականջի պնդագարութեան պարագային կը յառաջանայ լսողութեան ընկալական տկարութիւն ընդհանրապէս երբ ականջապնդագարութիւն ըսենք կը հասկնանք միջին ականջի ասպանդակ ոսկրիկի պնդագարութիւն ականջապնդագարութիւնը առաւելաբար կովկասեան երկիրներու մէջ տեսնուած հիւանդութիւն մըն է կը կարծուի որ երաժիշտ պեթհովեն կը տառապէր ականջապնդագարութենէ ականջը կազմուած է երեք բաժիններէ արտաքին միջին եւ ներքին արտաքին ականջը կազմուած է ականջակոնքէ ականջախեցէ եւ արտաքին անցուղի ցնցուղէ որ կը վերջանայ բարակ եւ մասամբ թափանցիկ թմբկաթաղանթով միջին ականջը կազմուած է օդով լեցուն ականջախոռոչէ եւ լսափողէ եւստաքեան խողովակէ որ առաձգական խողովակ մըն է եւ կը բացուի քթաըմբանին մէջ անիկա կ օդաւորէ միջին ականջը եւ կը նպաստէ միջին ականջի հեղուկի արտաքսումին դէպի քթաըմբան ականջախոռոչի արտաքին պատն է թմբկաթաղանթը իսկ անոր ներքին պատին վրայ կան երկու պզտիկ բացիկներ պատուհաններ որոնք կը կազմեն ներքին ականջին սկզբնաւորութիւնը այս պատուհանները կը կոչուին ձուաձեւ պատուհան եւ կլոր պատուհան ականջախոռոչին մէջ կը գտնուին երեք ոսկրիկներ որոնք կը կոչուին մուրճ սալ եւ ասպանդակ երեք ոսկրիկները իրարու միացած են շարժական յօդերով մուրճը առաջին ոսկրիկն է եւ նստած է թմբկաթաղանթին վրայ իսկ ասպանդակը երրորդ ոսկրիկն է եւ նստած է ձուաձեւ պատուհանին վրայ ներքին ականջը բարդ կառուցուածք մըն է եւ անոր համար կը կոչուի բաւիղ ներքին ականջը կազմուած է անդաստակէ խխունջէ եւ երեք կիսաբոլոր խողովակներէ խխունջը ինքն իր վրայ պարուրուած է անգամ անոր մէջ կը գտնուի լսողութեան քորթեան օրկանը որ ծածկուած է տարբեր երկարութեամբ եւ հաստութեամբ շուրջ լարերով որոնց վրայ կը գտնուին ձայնազգաց թելանման մազային եւ յենարան բջիջները այս բջիջներուն միացումով կը կազմուին լսողութեան ջղային թելիկները որոնց միացումով կը կազմուի լսողութեան ջիղը բարձր ձայները կ ընկալուին խխունջի յատակի լայն բաժինին կողմէ իսկ մեղմ ձայները կ ընկալուին խխունջին գագաթի բաժինին կողմէ կիսաբոլոր խողովակներուն մէջ զետեղուած են թելանման բջիջներ որոնք մարմինի շարժումի ուղղութիւնը եւ արագութիւնը փոխուելու միջոցին կը գրգռուին ասոնք հաւասարակշռութեան ջիղի սկզբնական բջիջներ են ականջի արտաքին եւ միջին բաժինները ձայն հաղորդող մասերն են իսկ ներքին բաժինը ձայն ընկալող մասն է արտաքին աշխարհէն թմբկաթաղանթին հասնող ձայնալիքները այլ խօսքով ձայնային ուժը կը փոխուի մեքենական ուժի թմբկաթաղանթը կը շարժի իր հետ շարժելով երեք ոսկրիկներու շղթան ասպանդակը կը խրուի ձուաձեւ պատուհանին մէջ եւ կը փոխանցէ հնչիւնը ներքին ականջ ուր շարժումի կ ենթարկուին լսողութեան ջիղի յենարան եւ մազային բջիջները հոս է որ մեքենական ոյժը կը փոխուի ելեկտրական ոյժի եւ ձայնալիքները իբրեւ ելեկտրական ոյժ կ ուղղուին դէպի ուղեղ ուր լսողութիւնը կը մեկնաբանուի առողջ ուղեղաբջիջներու կողմէ բնական լսողութիւն ունենալու համար պէտք է ունենանք ականջի բնական ձեւով գործող արտաքին միջին եւ ներքին բաժիններ առանց որեւէ ձայնի փոխանցման եւ ընկալաման արգելքներու ինչպէս նաեւ բնական ուղեղային կառուցուածք եւ գործելակերպ այս հիւանդութիւնը երկու սեռերուն մօտ տեսնուած հիւանդութիւն մըն սակայն առաւելաբար իգական սեռին մօտ կիներուն մօտ անիկա կը վատթարանայ յղութեան շրջանին ժողովուրդին տոկոսը կ ունենայ այս հիւանդութիւնը ճերմակամորթներուն տոկոսը կ ունենայ ականջապնդագարութիւն իսկ սեւամորթներուն միայն տոկոսը ականջապնդագարութիւնը կը յառաջանայ երկու ձեւերով ժառանգական եւ ոչ ժառանգական ընդհանուր պարագաներուն տոկոսը կը յայտնուի ժառանգական ձեւով որ ընդոծին եւ ծինային է անիկա կը ժառանգուի շատ հաւանաբար մարմնատիրական ժառանգականութեամբ երբ ծնողներէն մէկը ունի հիւանդութիւնը անոր զաւակներուն տոկոսը շատ հաւանաբար ունենայ հիւանդութիւնը իսկ երբ ծնողներէն երկուքը ունին այդ պարագային անոնց զաւակներուն տոկոսը շատ հաւանաբար ունենայ հիւանդութիւնը ընդոծին ականջապնդագարութիւնը կը յայտնուի կանուխ տարիքէն եւ կը բացայայտուի երիտասարդ տարիքին ոչ ժառանգական ականջապնդագարութեան ախտապատճառը անորոշ է անիկա կը յայտնուի երիտասարդ տարիքին ականջապնդագարութեան լսողութեան տկարացումը կ ընթանայ շատ դանդաղ եւ յարաճուն ձեւով երկու ականջներն ալ կ ախտահարուին բայց ոչ միասին նախ մէկ ականջը եւ տարիներ ետք երկրորդ ականջը լսողութեան տկարացումի աստիճանը կախեալ է ասպանդակի պնդագարութեան տարողութենէն ականջապնդագարութեան միակ ախտանշանը մեղմ տկար ձայները լսելու դժուարութիւնն է լսողութեան տկարացումին կրնայ ուղեկցիլ նաեւ ականջաբզզիւն այս հիւանդութեան ախտաճանաչումը կը կատարուի լսելաչափով ականջապնդագարութեան լսողութեան տկարացումը կը բարելաւուի երկու դարմանամիջոցներով անտրէ քըրք ակասի ծնած ապրիլ լաս վեկաս նեւատա ամն անցեալի վարկանիշով աշխարհի լաւագոյն արհեստավարժ թենիս խաղացողներէն մէկը ակասի իրանահայ ասորական եւ ֆրանսական ծագում ունի հինգ տարեկանին ան կը սկսի մարզուելու եւ ճիմի քոնորսի եւ ռոսքօ թաների հետ վարժութիւններու հետեւելու աւելի ուշ անտրէի հայրը էմանուէլ ակասին կ ընկերանայ քըրք քըրքորեանի հետ աշխատելով քըրքորեանի խաղատուներէն անգլ մէկուն մէջ այդ ընթացքին անտրէ ակասին իր անուան երկրորդ կամ միջին անունը կը փոխէ քըրքի տասնչորս տարեկանին անտրէ կը մեկնի ֆլորիտա նիք պոլեթիերիի թենիսի ակադեմիային մաս կազմելու համար արհեստավարժ թենիս խաղացող կը դառնայ տասնվեց տարեկանին իսկ տարեկանին կը շահի աւելի քան միլիոն տոլար եւ արհեստավարժ թենիս խաղցողներուն միութեան վարկանիշին մէջ կը բարձրանայ երրորդ դիրք յետագայ ասպարէզի ընթացքին յաղթանակ կ արձանագրէ անհատական մրցաշարքերու նեռարեալ մեծ սաղաւարտի մրցաշարքերը ու կը դառնայ պատմութեան մէջ ոսկէ սաղաւարտի առաջին մրցանակակիրը տղամարդոց մէջ տարբեր տարիներուն յաղթելով մեծ սաղաւարտ ի բոլոր մրցաշարքերը եւ ողիմպիական խաղերը ամն ի հաւաքականի կազմին մէջ անգամ կը նուաճէ տէյվիս բաժակ ը որ կը նկատուի տղամարդ թենիս խաղացողի ամենահեղինակաւոր մրցանակը թուականներուն շաբաթներու ընթացքին եղած է աշխարհի առաջին թենիսի թակը ռաքեթը անգլ թուականին դառնալով պատմութեան մէջ առաջին թենիս խաղացողը որ չափահաս տարիքին կը գլխաւորէր արհեստավարժ թենիս խաղցողներուն միութիւն ը մարզական յաջողութիւններէն անկախ ակասին յայտնի է նաեւ իր բարեգործութիւններով ան անտրէ ակասի կրթական հիմնադրամ ի տղոց եւ աղջիկներու մարզական ակումբի եւ անտրէ ակասի գոլէճի նախապատրաստական ակադեմիայի հիմնադիրն է եւ մարզիկները յանուն յոյսի կազմակերպութեան համահիմնադիրը մարդասիրական ոլորտին մէջ իր ծաւալած գործունէութիւնը անգամ արժանացած է արհեստավարժ թենիս խաղցողներուն միութեան արթուր էշի անուան մրցանակին բարեգործութեան եւ մարդասիրութեան համար ին անտրէ ակասիի անունը կ ընդգրկուի թենիսի փառքի միջազգային ցուցակին մէջ հակառակ որ տարի առաջ ակասիի մօտ յայտնաբերուած էր մեթամֆետամին ստանալուն փաստը անդրէ ակասին յաջող գործարար է իր հետաքրքրութիւններուն մէջ կը մտնէ շինարարական ճաշարանային եւ հիւրանոցային գործը անշարժ գոյքի առ ու ծախը մարզական եւ գիշերային ակումբներ առաջին կնոջ դերասանուհի եւ բնորդ պրուք շիլտզէն ամուսնալուծութիւնէն ետք թուականին կ ամուսնանայ հանրայայտ թենիս խաղացող դասական ոսկէ սաղաւարտ ի մրցանակակիր շթեֆի կրաֆի ի հետ որուն հետ այժմ ունի երեխայ անտրէ ակասին ծնած է թուականի ապրիլ ին լաս վեկաս նեւատա դառնալով էմանուէլ մայք ակասիի եւ էլիզապէթ տետլիի չորրորդ եւ վերջին զաւակը էմանուէլ ակասին իրանական այնուհետեւ ամերիկեան բռնցքամարտիկ էր որ ծնած է թեհրան հայ ընտանիքի մէջ էմանուէլ մասնակցած է եւ թուականներու ողիմպիական խաղերուն ուր ներկայացուցած է իրանը հայրը հիւսն դաւիթ ակասեանը ծնած է քիեւ եւ քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ արտագաղթած է իրան ուր խուսափելու համար թրքական ջարդերէն փոխած է մականունը ակասիի իսկ մայքի մայրը նունիան եղած է թրքահայ որոշ աղբիւրներ բացի հայկականէն կը յայտնեն ակասիի ասորական կամ պարսկական արմատներուն մասին բայց ո չ անտրէի ո չ ալ իր հօր ինքնակենսագրականին մէջ այդ տարբերակները կը հաստատուին երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ էմանուէլ ակասին ներկայ եղած է թենիսի խաղի եւ շատ սիրած այս խաղը երբ տեսնելով թէ ինչպէ ս ամերիկեան քրիստոնէական եկեղեցւոյ առաքելական ծառայութեանը կից թենիսի մարզադաշտին մէջ կը խաղան ամերիկացի եւ բրիտանացի զինուորները անոնցմէ մէկը նուիրած է իր տղուն առաջին թենիսի թակը ռաքեթը անգլ եւ այն ալ քիչ մը ուշ տղուն իր հետ կը տանի ամն ամերիկայի միացեալ նահանգներ ակասի կ արտագաղթէ ամն թուականի վերջերը ան կը պահպանէ իր սէրը թենիսի նկատմամբ կը կառուցէ հողէ միաձոյլ թրծաշախաղ թենիսի մարզադաշտ իր լաս վեկասի տան մօտ ուր կ ապրէր իր ընտանիքը իր բոլոր զաւակներուն հետ իրենց մանուկ հասակէն ան կը խաղար թենիս աղջիկներուն ռիթայի ու թամիի եւ աւագ որդւոյն ֆիլիփի հետ ապագային անտրէն իր ընտանիքը կը կոչէ թենիսի ֆոնի թրեփփըր անունով գերմաներէնով այսինքն թէնիսի աստիճաններու հեռանկար բայց ամենամեծ յաջողութեան հասաւ փոքր զաւակին հետ անտրէի ծնունդին առթիւ մայքը կը պատուիրէ յատուկ խաղալիք օրօրոցի համար եւ այն կը ներկայացնէր թէնիսի գնդակը թենիսի թակին հետ հայրը անձնապէս կը մշակէ խաղալիքներ իր տղուն զարգացման համար որոնք իր տեսանկիւնէն պէտք է ապագային վերջինին օգնէին որպէսզի աւելի լաւ տիրապետէ թենիսի թակին իսկ երբ անտրէն կը սկսի քալել մայքը իրեն կո տայ թակը ու կե սկսի գնդակները նետել իր ուղղութեամբ չորս տարեկանին տղան արդէն կը տիրապետէր բոլոր հիմնական հարուածներուն իսկ արդէն վեց տարեկանին ի վիճակի էր ետ մղել հօր բոլոր մատուցուած հարուածները քիչ ուշ մայք կը սկսի մարզել իր բոլոր աւագ զաւակները ինքնագործ մատուցումներ տուող մեքենայի միջոցով եւ ստիպելով կրտսեր որդիին մէկ օրուան մէջ երկու հազար հինգ հարիւր գնդակ ետ մղել մայք անտրէի համար հանդիպումներ կը կազմակերպէր երբեմն ալ ընկերական խաղեր յայտնի նոր եւ հին թենիս խաղացողներու հետ ինչպէս ռոպպի ռինկսընը ճիմմի քոնորսը իլիէ նասթասէն պեոռն պորկը հարոլտ սոլոմոնը նաեւ իր հետ կը տանէր երկու աւագ երեխաներուն ալ ռիթային եւ ֆիլփին մրցաշարքերուն սոլթ լէյք սիթի եւ հիւսթըն հարիւրաւոր քիլիոմեթրեր հեռու քանի որ աւելի մօտիկ շրջաններու մէջ պատանեկան մրցաշարքեր չկային տասը տարեկան հասակին անտրէն կը պարտուի ամն ի պատանեկան մրցաշարքի երկրորդ շրջանին տասնըմէկ տարեկանին կիսաեզրափակիչին տասնըերեք տարեկանին հայրը զինք կ ուղարկէ նիք պոլլեթիըրիի յայտնի թենիսային ակադեմիա պրէյտընթոն ֆլորիտա մայքը արդէն քիչ մը ծանօթ էր պոլեթիըրիի ական թուականներէն երբ վերջինը սկսնակ մարզիչ էր ան այդ որոշումը կը կայացնէ տեսնելով մարզիչի սաներու յաջողութիւններուն մասին պատկերասփիւռի սփռած հաղորդումը եւ ընդունելով այդ ժամանակի լաւագոյն սաներէն մէկուն ահարոն քրիքսթէյնի հօր խորհուրդը իբրեւ արդիւնք կամ հետեւանք պոլլեթիըրը ո չ միայն անտրէին անվճար տեղ կը տրամադրէ ակադեմիայի մէջ այլ նաեւ կը մնայ իր մարզիչը մինչեւ թուական նոր մարզիչը կը վերափոխէ տղուն խաղաոճը քրիստինա ակիլերա ամերիկացի երգչուհի երգահան եւ դերասանուհի որ նաեւ ունի իրլանտական եւ էքուատորական արմատներ ան համաշխարհային ճանաչում ունեցած է ալպոմի հրապարակումէն ետք իր երաժշտական ասպարէզի ընթացքին քրիսթինան ստացած է չորս կրեմմի մէկ լատինական կրեմմի եւ շարք մը այլ երաժշտական մրցանակներ ան դարձած է տասնամեակի ամէնայաջողակ երգչուհիներէն մէկը որ վաճառած է աւելի քան միլիոն ալպոմներ ամբողջ աշխարհի տարածքին քրիստինա մարիա ակիլերան ծնած է դեկտեմբեր ին նիւ եորք քաղաքին մէջ ամն զինուած ուժերու սերժանտ ֆաուստո վակներ խավիերի ու սպաներէնի ուսուցչուհի շելլի լորէյն ֆիտլըրի ընտանիքին մէջ քրիսթինայի մայրը ազգութեամբ իրլանտուհի է ան ահեստավարժ ջութակահար է ու դաշնակահար ելոյթ է ունեցած է կազմին մէջ քրիսթինայի ընտանիքը յաճախ տեղէ տեղ կըտեղափոխուէր քրիսթինան ունի կրտսեր քոյր ռեյչըլը ծնած ին երբ կը լրանայ քրիսթինայի տարին անոր ծնողները կ ամուսանլուծուին շելլին կ երթայ մօր մօտ հայրենի քաղաք ուեկսֆորտ փիցպուրկի արուարձան յետոյ կ ամուսնանայ երկրորդ անգամ քրիստինա նն իր երաժշտական ասպարէզը կը սկսի տարեկանին այդ ժամանակ ան ելոյթ կ ունենայ երիտասարդ տաղանդներու մրցոյթին մէջ ուր կը ներկայացնէ ուիթնի հյուսթոնի երգը եւ կը գրաւէ երկրորդ տեղը երեք տարի ետք զայն կը հրաւիրեն փիցպուրկ ուր ան կ ապրէր այդ ժամանակ անցկացուող մարզական խաղերու ժամանակ կատարելու ամն քայլերգը ին կը բացուի միքի մաուսի ակումբ հաղորդումը եւ քրիսթինան կը դանրայ մասանկիցներէն մէկը այստեղ ան կը հանդիպի պրիթնի սփիրզի ու երաժշտութեան այլ աստղերու հետ որոնցմէ է ճեսիքա սիմփսոն ինչպէս նաեւ ճասթըն թիմպըրլէյք եւ որոնք հետագային դարձան խումբի անդամ այսպիսով քրիսթինան երաժշտութեամբ կը սկսի զբաղուիլ դեռ դպրոցական տարիներէն ու այնքան յաջող կը սկսի իրասպարէզը որ րդ դասարանէն կը ձգէ դպրոցը ու կրթութիւնը ավարտում հեռակա կարգով ակն այժմ քեմալիէ քաղաքը կը գտնուի թուրքիոյ կեդրոնական մասին երզնկա նահանգին մէջ արեւմտեան եփրատ գետի աջ ափին անցեալին եղած է արեւմտեան հայաստանի եւ խարբերդ վիլայէթի կազմին մէջ ակնը կը գտնուի տաւրոսեան եւ անդիտաւրոսեան լեռնաշղթաներու միջեւ ծառազարդ դաշտավայրի մէջ բարձր աւելի քան մ բնակչութիւնը ակնը հիմնած են սեբաստիա տեղափոխուած արծրունիները ին սկզբիը կոչուած է մարընտունիկ ակն անունը հաւանաբար ծագած է քաղաքի մէջտեղ հոսող ակնաղբիւրի անունէն ժա դարուն արծրունիներն ակնին մէջ կառուցած են նարեկայ ռշտունիքի նարեկայ վանքի անունով իսկ աւելի ուշ սուրբ նշան վանք վասպուրականի վարագայ սուրբ նշան վանքի անունով ժթ դարու վերջերը ակնի մէջ կը գործէին երկսեռ դպրոցներ նարեկեան եւ ներսէսեան եկեղեցիներ ս աստուածածին եւ ս գէորգ ազգային ընկերութիւններ ազգասիրական ուսումնասիրական արամեան եւ նարեկեան ին ակնի մէջ լոյս տեսած են ծաղիկ եփրատ մտրակ թերթերը ին այդտեղ ներկայացուած է սուրբ մեծն ներսէս փիեսը մեծ եղեռնին ակնը եւ շրջակայ գիւղերը կը դատարկուին հայերէ որոնց մեծ մասը շուտով զոհ կ երթայ գաղթի ճանապարհին ակնցիները տուած են գրչի ու մտքի բազմաթիւ ականաւոր մշակներ բժիշկներ ուսուցիչներ արուեստագէտներ իրաւաբաններ ազգային եւ հոգեւոր գործիչներ ակնէն կը սեռին արփիար արփիարեանը միսաք մեծարենցը գրիգոր զօհրապը սիամանթօն արշակ չօպանեանը մինաս չերազը եւ ն գալանտերեանը ակնը մօտ տարի ամիրական նշանաւոր գերդաստաններ տուած է կ պոլսոյ եւ զմիւռնիոյ տատեան ճեզայիրլեան եւ ուրիշներ մէջ էտկար ակնունի խաչատուր մալումեան այ ազատագրական պայքարի գործիչ ծնած է մեղրի արծրունիի գաղափարներով կը սկսի գրել մշակի մէջ հիմնադիրին մահէն ետք թերթը փոխանցուած է հ առաքելեանի քալանթարի յետոյ իրեն երկար ժամանակ փեթերսպուրկ մնալով կ աշխատակցի դրօշակ ի է ակնունի ծածկանունով գլխաւոր նիւթ ունենալով ռուս կառավարութեան վերաբերումը դէպի կովկաս եւ կովկասահայերը կովկասեան խապրիկներ խորագրին տակ հայ թաթարական ընդհարումներէն ետք կը սկսի գրել կովկասեան վէրքեր ը ապա առանձին հատոր կազմած եւ ֆրանսերէնի ալ վերածուած անժխտելի են հրապարակագրի եւ բեմբասացի իր արժանիքները ին մասնակցած է երիտասարդ թուրքերու եւ հայոց համաժողովին փարիզի մէջ հրատարակած է ուսումնասիրութիւն մը գրիգոր արծրունիի մասին յետոյ գրած է դէպի կռիւ դէպի երկիր եւ մեծ իտէալիստը ան կազմած է յարգանքի պսակը փորթուգալեանի յոբելեանին եւ սգապսակը գիրքերը ազատամարտ ի անստորագիր խմբագրականներէն մէկ մասը ակնունիի գրիչին կը պատկանին մեծ եղեռնի զոհերէն եղած է քսաներորդ դարուն առաջին տասնամեակին երկու իրերամերժ կայսրութիւններու միջեւ բաժնուած հայութիւնը պոլիսէն թիֆլիս կ ապրէր իր ազգային ինքնագիտակցութեան մշակութային ու քաղաքական զարթօնքի նորագոյն շրջանը գալիք դէպքերու լոյսին տակ նախախնամական եղաւ երիտասարդ մտաւորական եւ դաշնակցութիւն կուսակցութեան ակնառու գործիչ խաչատուր մալումեան է ակնունիի կը հասնի ամերիկայի միացեալ նահանգներու նորակազմ համայնքներէն ներս ի մի հաւաքելու եւ կազմակերպելու ազգային վերազարթնումով խանդավառ հայ կանանց անջատաբար գործող զանազան խումբերը միջազգային կարմիր խաչի մարդկայնական եւ բարեսիրական սկզբունքներէն ու ծրագիրներէն ներշնչուած միացեալ նահանգներու հայ կանանց փոքրաթիւ այս խումբերը ակնունիի խրախուսիչ թելադրանքներով ու ցուցմունքներով թուին կը համախմբուէին նիւ եորքի մէջ եւ հիմը կը դնէին դաշնակցութեան կարմիր խաչի որ հետագային համասփիւռքեան իր տարածուն ցանցով եւ աշխոյժ գործունէութեամբ ամենուրեք ճանչցուած է իբրեւ հայ օգնութեան միութիւն ակոբ ակոբով հայ քանդակագործ արձանագործ եւ մետալագործ ծնած ին սլիվէնի պուլկարիա մէջ ու յետոյ վառնա հաստատուած ուր կը հետեւի պետական կիմնազիոնին եւ յետոյ կ անցնի ռումանիա հռոմ եւ փարիզ հետեւելու համար արձանագործութեան եւ նկարչութեան ին կը մեկնի ամերիկա եւ կ ընդունուի նիւ եորքի գեղարուեստական ակադեմիոյ մէջ նշանաւոր փրոֆ ջարլս քէքի մօտ լաւագոյն վկայականով կ աւարտէ ակադեմեան ին եւ փրոֆ քէքի օգնական կը նշանակուի ակոբ ակոբովի ամէնէն կարեւոր ստեղծագործութիւններն են սեւ կալանաւորը արուեստը եւ մահը ակադեմիան ակոբ ակոբով դեռ ամերիկա չգացած ռումանիոյ նախարարապետ աւերեսքուի կիսանդրին շինած է որ նախարարապետական պաշտօնական մէջ զետեղուած է ամերիկայի մէջ տարիներու ընթացքին ակոբով ակոբ շինած բազմաթիւ կիսանդրիներէն նշանաւոր են նաեւ ֆիրտուսիի ուիլ րաճըրսի տաղանդաւոր երգիծաբան նաեւ հայ անձնաւորութեանց կիսանդրիները երիտասարդ արուեստագէտը մեծ ապագայ կը խոստանայ ո չ թէ միայն հայազգը այլեւ պուլկարները կը պարծին իրմով ակոբով ս երկրորդ քարտուղար խորհուրդային հայաստանի կեդրոնական կոմիտէի շնորհազուրկ եղած ին ակոբովիջ այս ընտանիքը լվուվ գաղթած է սուչավայէն լվուվի մէջ կ ապրէր հարուստ վաճառական մը ին ակոբչա կոչուած որ իր ծախքովը սուչավայի մէջ հայոց համար եկեղեցի մը շինել տուաւ քաղքէ դուրս վանատան կից այդ եկեղեցւոյն մէջ նոյնին տապանագիրը կը գտնուի լեհերէն լեզուով աստ հանգչի ակոբչա հիմնադիր եկեղեցւոյս այսօրիկ յամի տն սուչավայէն ակորչա վարդանովիչ կոչուած մէկը իր երկու զաւակները վարդան եւ սահակ լվուվ կը ղրկէ ին հոն ուսմունքնին ընելու նպատակաւ այդ երկու զաւակները լվուվի մէջ կը սկսին իրենց հօրը անուամբ ակոբովիչ կոչուիլ լվուվի քաղաքատան դիւանատանը մէջ կը պահուին անոնց վերաբերեալ վաւերաթուղթերը վերոյիչեալ ընտանիքէն ուրիշ շառաւիղ մը որ աղնուականութեան տիտղոս ստացած է ի պուքովինա տէ հասսօ յարանունով այդ յարանունը իրենց նախկին մականունն եղած է կնքանաչաննին կը ներկայացնէր չափեզազոյն երեսի վրայ երկու օձեր ոլորեալ թիւի ձեւով եւ ոսկեգոյն խաչ մը ի միջի վահանին վրայ պսակին մէջ անձ մը հայրենքն նշանակող որ աջ ձեռքին մատը ի նշան լռութեան բերնին վրայ բռնած է ձախ ձեռքին մէջ ղափնեպսակ մը ի միջոցները պուքովինայի մէջ կ ապրէր ազատազնեայն վազերիանոս հասսօ որ երկու զաւակ ունէր յակոբ եւ մանուկ յակոբի զաւակները իրենց հօրը անունէն ակոբովիչ մականունը առին պահելով միշտ հին ընտանական մականուննին եաշի եասսի քաղաքին մէջ մարտ ին հաստատուեցաւ իրենց ազնուականութիւնը եւ ապա կալիցիայի ազնուականաց կարգը անցան ին քաղաքացիութիւն ստանալով ատոնցմէ ոմանք վաճառականներ էին մեծագոյն մասը խոշոր հողային կալուածներ գնեցին սթանիսլավուվի եւ գօլօմիայի մօտերը մանուկին զաւակներն ալ հասսօ մանուկիէվիչ կոչուեցան միեւնոյն ընտանեկան կընքանչանով անդրէաս ակոլութ գերմանիոյ մէջ գերման արեւելագէտ եւ հայագէտ սկիզբ դրած հայագիտութեան հայկաբանութեան եւրոպայի մէջ ծնած է պերնշթատթ քաղաքին մէջ մարտ թուականին տակաւին տարեկան կը սկսիլ սորվիլ եբրայերէն եւ կ աշակերտէ նշանաւոր արեւելագէտ աւգոստոս ֆայֆերին ակոլութը ժամանակի ընթացքին կը հմտանայ հայ եւ հին եգիպտական լեզուներուն առ հասարակ կը փորձէ ապացուցանել որ հայ լեզուն եգիպտական ծագում ունի սակայն այդ կարծիքը կը մնայ անընդունելի հայոց լեզուի վերաբերեալ իր աշխատութիւնը տպելու համար մեծ ծախսով հայերէն նշանագրեր ձուլել կու տայ իր գրական վաստակէն կարելի է յիշել ին եւ քառալեզու կուրանք տպուած ին իսկ իր արդի հայերէն ի գիրքին մէջ կը խօսի հայ լեզուի ուսման մասին մէջբերելով աբդիու մարգարէութեան հայերէն թարգմանութիւնը իր կատարած լատին թարգմանութեան հետ բացի այս կու տայ տեղեկութիւններ հայոց լեզուի քերականութեան վերաբերեալ մահկանացուն կնքած է նոյեմբեր ին ակրա ակրա քաղաք հնդկաստանի հիւսիսին ութար բրատէշ նահանգին ջամնա գետի կանկէսի վտակի ափին այստեղ գտնուած է հռչակաւոր թաճ մահալ դամբարանը բնակչութիւնը ակրան մայրաքաղաք նոր տելհիի հետ կապուած է արագընթաց երկաթագիծով ակրան երկաթուղային հանգոյց է տնայնագործական արտադրութեան կեդրոն ակրայի համալսարանը հիմնադրուած է ին զարգացած է որպէս ամրոց դարուն իսկ իբր քաղաք դարու սկիզբներուն րդ դարերուն եղած է մեծ մոնկոլներու կայսրութեան մայրաքաղաքը այն ժամանակ հարուստ եցած է ճարտարապետական յուշարձաններով ինչպէս ակրա ամրոցը թթ մարգարտիայ մզկիթը թթ ակրայի հայ համայնքը հիմնուած է մոնկոլների ժամանակ աքպար թագաւորի օրով հայերուն հող յատկացուած է կառուցուած է հայ եկեղեցի առեւտրականներուն արտօնուած է առանց տուրքի առեւտուր ընել ակրայի հայերը առեւտրական գործարքներ կնքած են եւրոպացիներուն հետ համայնքը ստուարացաւ ապպաս ա մեծի որոշած բռնագաղթէն ետք յատկապէս ժթ դարուն ակօս թուականէն սթամպուլի մէջ հրատարակուող երկլեզու հայ ամսաթերթ է կը տպուի հայերէնով եւ թրքերէնով հիմնուած է թուականին հրանդ տինքի եւ աննա թուրայի լուիզ եւ տիրան պաքարներու հետ մեսրոպ պատրիարքին մեծ աջակցութեամբ թուրքիաբնակ հայերու խնդիրները հասարակութեան փոխանցելու նպատակով ակօս հանրապետութեան շրջանի առաջին հայերէն թուրքերէն երկլեզու լրագիրն է ժողովրդավարութիւնը փոքրամասնութիւններու իրաւունքները անցեալի հետ առերեսումը թուրքիայէն ներս բազմազանութեան պահպանումը եւ զարգացումը հրատարակութեան գլխաւոր նախադրեալներն են թուրքիոյ հայ հասարակութեան ծոցէն եկող թերթը մտադիր է թուրքիոյ եւ համաշխարհային խնդիրներուն աւելի շատ տեղ տալ իր էջերուն մէջ թուրքիոյ մէջ հետզհետէ կը նօսրանայ անկախ լրատուութեան եւ խօսքի ազատութեան տարածքը ակօս ը այդ տարածքին վրայ ազատ երկխօսութեան գործօն մըն է հրանդ տինքի մահէն ետք խմբագիրն է անոր որդին արաթ տինքը ակօսիկ իսթանպուլ պոլիս լոյս տեսնող ակօս երկլեզու շաբաթաթերթի հայկական բաժինի մանկապատանեկան էջ եւ ապա ներդիր ակօս գիրք երկլեզու յաւելուածին մանկապատանեկան այս էջը առաջին անգամ լոյս տեսած է ակօս ի թիւ համարով մայիս ին թիւ համարէն հոկտեմբեր սկսեալ ակօսիկ լոյս կը տեսնէ ամսական դրութեամբ օգոստոսէն սկսեալ կը հրատարակուի շաբաթական դրութեամբ թերթին գրեթէ իւրաքանչիւր համարին մէջ թիւ յունիս համարէն սկսեալ կը վերածուի կէս էջ ծաւալի որուն վերջին համարը լոյս կը տեսնէ սեպտեմբեր ին երկար դադարէ մը ետք յուլիս ին ակօսիկ ը կը վերածուի ներդիր յաւելուածի գունաւոր էջ ծաւալով յաւելուածը լոյս կը տեսնէ համար վերջինը մարտ ին այլազան ենթախորագիրներու տակ այս էջը կը պարունակէ հայ ժողովրդական հեքիաթներ գիտական բաժին հանելուկներ չարաճճին առօրեայէն խորագրին տակ երգիծական բաժին ձեր գրածներէն նամակներ հետաքրքրական հարցում մը եկէ ք խաղանք միասին պատմուածքներ ձեռային աշխատանքներ ահաբեկչութեան դէմ պատերազմ համընդհանուր օգտագործուող քաղաքականութեան մէջ կ օգտագործուի զանգուածային լրատուամիջոցներուն եւ այլ ոլորտներու մէջ նաեւ ահաբեկչութեան դէմ պայքար միջազգային ահաբեկչութեան դէմ պայքար արտայայտութիւները կը կիրառեն մասնաւորապէս բառակապակցութիւնը կիրառուած է նիւ եորք թայմս ի ապրիլ ի յօդուածին մէջ բազմաթիւ անիշխանականներ իրենք իրենց ահաբեկիչներ կ անուանեն եւ այդ բառը որեւէ բացասական բնոյթ չէր կտրեր այդ բառակապակցութիւնը շատ յաճախ օգտագործուած է նաեւ ամն նախագահ ռ ռեյգանի կողմէն ինչպէս նշուած է շանհայի հասարակական գիտութիւններու ակադեմիոյ միջազգային յարաբերութիւնների յիմնարկի աշխատակից լի կայշէն սեպտեմբեր ին երբ տեղի ողբերգութիւնը տեղի ունեցած է չինաստանը ամերիկեան կառավարութեան յայտնել է որ ահաբեկչութեան դէմ պատերազմի ծրագիրը կ ըստանայ այդ մէկը վերացուցած է ճորճ պուշի անհանգստութեան պատճառներէն մէկը եւ ամն իր ամբողջ ուժը ուղղեց ահաբեկչութեան դէմ պատերազմի վրայ իսկ չինաստանի հետ յարաբերութիւնները եղած են յետագայ տասնամեակներու համար անգլիական նիւ սթեյթսմէն ը ի իրադարձութիւններէն մէկ ու կէս ամիս ետք գրած է պատերազմող ճամբարները եւ աշխարհի ազգերը միաւորուած են մէկ ընդհանուր թշնամիի համաշխարհային ահաբեկչութեան դէմ ահաբեկչութիւն ահաբեկչութեան համակարգուած օգտագործման վրայ հիմնուած քաղաքականութիւն այն լայնօրէն կը կիրառուի իբրեւ դիտաւորեալ անհանդուրժող բռնութեան օգտագործման կամ վախի ստեղծման միջոց քաղաքական կրօնական կամ գաղափարական նպատակներու հասնելու համար հակառակ ահաբեկչութիւն եզրին իրաւական ուժին ներկայիս ահաբեկչութիւնը ամբողջությամբ նկարագրող որեւէ սահմանում դեռ գոյութիւն չունի միջազգային սահմանումի հասնելու խոչընդոտներէն մէկը ահաբեկչութեան սահմանումն է այնպիսի ձեւով որ այն չներառէ ազատամարտիկներուն զինեալ գործողութիւնները ահաբեկչութիւն վախ սարսափ բառին հոմանիշներն են բռնութիւնը սարսափեցումը ահաբեկութիւնը տարբեր երկիրներու օրէնսդրութիւններուն մէջ ահաբեկչութիւն ը կ ընդունուի իբրեւ յանցանք համաընդհանուր համաձայնութիւն դեռ գոյութիւն չունի այն մասին թէ արդեօք ահաբեկչութիւն ը որոշ առումներով պէտք է դիտարկել իբրեւ պատերազմական յանցանք մերիլենտի համալսարանին կողմէ հրապարակուած համաշխարհային ահաբեկչութեան տուեալներուն համաձայն էն թուականները արձանագրուած է ոչ պետական ահաբեկչութեան աւելի քան դէպք որուն պատճառով արձանագրուած է առնուազն մահ լատիներէն բայը կը նշանակէ վախցնել անգլերէն բառը ինչպէս ֆրանսական ը կը բխի լատիներէն այդ բառէն եւ կը նշանակէ վախ ահազանգ տառապանք սարսափելի խուճապ օքսֆորտի անգլերէն բառարանը կը նշէ որ ահաբեկիչ բառը առաջին անգամ յայտնուած է ին ֆրանսական յեղափոխութեան ժամանակ այնուհետեւ ահաբեկիչ բառին առաջին նշանակութիւն ունեցող կիրառումը կը կատարուի եակոպիններու կողմնակից կամ աջակից իմաստով օքսֆորդի բառարանին մէջ նշուած սահմանումը ցոյց կու տայ որ ահաբեկիչ եզրը իր առաջին օգտագործման մէջ ունեցած է վիրաւորական բնոյթ նկարագրելու համար հասցէատիրոջ քաղաքական կամ պատմական գաղափարները եւ ոչ թէ անոր անձնական գործողութիւնները ահաբեկչութեան արմատներն ու գործածութիւնը կը հասնիլ մինչեւ ք ե առաջին դար ահաբեկչութիւն եզրը հիմնականը լայնօրէն կ օգտագործուի ֆրանսական յեղափոխութեան ժամանակ եակոպիններու առաջնորդ մաքսիմիլիէն ռոպեսփեր ըսած է ահաբեկչութիւնը ոչ ինչ է քան արդարութիւն դրդում դաժանութիւն անզիջողութիւն առաջին ահաբեկչական թեքնիք մեթոտները կ օգատագործէ իրլանտայի հանրապետական եղբայրութիւնը որ կը հիմնադրուի ին իբրեւ իրլանտական ազգայնական յեղափոխական խումբ եւ որ յարձակումներ կը գործէ անգլիոյ տարածքին խումբը ին կը սկսի ֆրենեան շատ բուռն քարոզարշաւ եւ որ կը նկատուի ժամանակակից առաջին ահաբեկչական արշաւներէն մէկը քաղաքական սպաննութիւններու վրայ հիմնուած աւելի վաղ ահաբեկչութեան ձեւերու փոխարէն այս քարոզարշաւը իր քաղաքական նպատակներուն հասնելու համար կ օգտագործէր ժամանակակից պայթուցիկ մեծ բրիտանիոյ շոգեկառքի ճամբորդներուն մէջ վախ տարածելու նպատակով ահաբեկչութիւն ուսումնասիրողները կ առանձնացնեն համաշխարհային ահաբեկչութեան չորս գլխավոր ալիք անարխիստական հակագաղութային նոր ձախ եւ կրօնական առաջին երեքը ունեցած են տարի տեւողութիւն ու յետոյ մարած են իսկ չորրորդը ներկայիս կը գտնուի իր երրորդ տասնամեակին մէջ ահաբեկչութիւնները ըստ բնոյթի կը բաժնուին հետեւեալ տեսակներուն ըստ նպատակի ահաբեկչութիւնները կը բաժնուին հետեւեալ տեսակներուն ահաբեկչութեան այս բաժանումը պայմանական է եւ նմանութիւններ կարելի է գտնել բոլոր ձեւերուն մէջ ահաբեկչութեան եւ զբօսաշրջութեան միջեւ կապը լայնօրէն կ ուսումնասիրուի եգիպտոսի մէջ լուքսորի ահաչեկչութենէն ետք ականներուն ահաբեկիչներուն թիրախ դաձան քաղաքական գործիչներն ու ոստիկանութեան պետերը մինչ այսօր միջազգային զբօսաշրջիկներն ու այցելուները կ ընտրուին իբրեւ յարձակումներու հիմնական թիրախներ սեպտեմբեր ին համաշխարհային առեւտուրի կեդրոնի եւ փենթակոնի վրայ տեղի ունեցած յարձակումները ահաբեկչութեան նոր դարաշրջանի սկիզբ այս իրադարձութենէն սկսեալ արեւմուտքի հպարտութիւնը հանդիսացող հանգիստի գօտիները կ ընկալուէին իբրեւ վտանգաւոր եւ սարսափելի վայրեր մաքսիմիլիանօ է կորստանսէ կը պնդէ որ ահաբեկչութիւնը կը ներկայացնէ ատելութեան երկխօսութիւն խումբ մը ապստամբներու եւ պետութեան միջեւ որ չի կրնար կանխատեսել յաջորդ հարուածը զբօսաշրջութիւնն ու ահաբեկչութիւնը պատմականօրէն փոխկապակցուած են լիուք հօուի կը բացատրէ որ ահաբեկիչներու գործողութիւնները չեն ուղղուիր ամբողջ քաղաքակրթութիւններու վերացման ինչպէս զլմ ները կը պատկերացնեն այլ անոնք կը տարածեն ծայրահեղ վախի զգացում որպէսզի իրենց պահանջքները ընդունուին ահաբեկիչները սովորաբար հոգեբանօրէն անտարբեր են ուրիշներու տառապանքներուն հանդէպ շատ հաւանական է որ ահաբեկչութեան հիմնական խնդիրներէն մէկը իր թիրախ լսարանին ուշադրութիւնը գրաւելու անհրաժեշտութիւնը ըլլայ ահաբեկչական յարձակումները յաճախ նպատակաուղղուած կ ըլլան առաւելագոյնի հասցնել վախն ու հրապարակայնութիւնը սովորաբար օգտագործելով պայթուցիկ նիւթեր կամ թոյն ահաբեկչական խումբերը սովորաբար աւելի շուտ կը ծրագրեն յարձակումը եւ կը պատրաստեն մասնակիցներ որոնց միջեւ կապը կը պահպանուի ժամանակակից հեռահաղորդակցութեան միջոցով եւ կամ հին ձեւերով ինչպիսիք են օրինակ սուրհանդակները ահաբեկչութիւնը պատերազմի տեսակ մըն է եւ աւելի կը տարածուի այն պարագային երբ ուղղակիօրէն պայմանական պատերազմը կը կորսնցնէ իր արդիւնաւէտութիւնը հակամարտութեան տեսակները լայնօրէն կը տարբերին պատմական օրինակներն են պետական հովանաւորները ֆինանսաւորման հիմնական ձեւերը եղած են պաղեստինի ազատագրման կազմակերպութիւնը պաղեստինի ազատագրման դեմոկրատական ճակատը եւ ահաբեկչական կազմակերպութիւններ նկատուող միւս խումբերը ֆինանսաւորուած են խորհրդային միութեան կողմէ ը ֆինանսաւորում կը ստանայ պէյրութի մէջ գտնուող իտալական ֆաշիստական սպաներէ բրիտանիոյ պաղեստինեան իշխանութիւնը խաթարելու համար փաքիստանը ստեղծած եւ կազմաւորած է ահաբեկչական խումբեր իր դրացի երկիրներուն եւ յատկապէս հնդկաստանի հանդէպ իր մարտավարական նպատակներուն հասնելու համար ֆինանսաւորման այլ հիմնական աղբիւրներ կը ներառեն փախստականներու առեւանգումը մաքսանենգութիւնը ինչպէս վայրի բնութեան անօրինական մաքսանենգութիւնը խարդախութիւնն ու կողոպուտը ֆինանսական գործողութիւններու գծով յանձնաժողովը միջկառավարական մարմին է որուն իշխանութիւնը ի հոկտեմբերէն կը ներառէ ահաբեկչութեան ֆինանսաւորման դէմ պայքար ստորեւ կը ներկայացուի ին տասը ամենաշատ ահաբեկչութեան ենթարկուած երկիրները ահաբեկչութեան տեսակ էր հոտկեմբեր ին հայաստանի հանրապետութեան ազգային ժողովին վրայ կատարուած յարձակումը որուն հետեւանքով զոհուեցան ազգային ժողովի նախագահ կարէն դեմիրճեանը վարչապետ վազգէն սարգսեանը եւ վեց այլ պետական գործիչներ ու ազգային ժողովի պատգամաւորներ ահաբեկչական գործողութիւններու պատճառած վնասները կանխելու եւ միջազգային ահաբեկչութեան դէմ պայքարելու նպատակով ընդունուած են բազմակողմանի համաձայնագրեր եւ օրէնսդրական փաստաթուղթեր մշակուած են անվտանգութեան զանազան միջոցառումներ ահաբեկչութիւններու թիրախ օդակայաններու մէջ պայթեցնող մեքանիզմներ եւ զէնք յայտնաբերելու նպատակով խստացած է ճամբորդներու ստուգումը կ օգտագործուին ռենտկենեան սարքեր մետաղափնտրիչներ եւ պայթուցիկ նիւթեր յայտնաբերող վարժուած շուներ աւետիս ահարոնեան հայ գրող հասարակական քաղաքական գործիչ ծնած է թուականին իգտիր աւանին մօտ մասիսի ստորոտը արաքս գետի աջ ափին նախնական ուսումը ստանալէն ետք կ անցնի գէորգեան ճեմարան շրջանաւարտ ըլլալէ ետք կը վերադառնայ իր ծննդավայրը եւ կը նուիրուի ուսուցչութեան ին մշակի մէջ լոյս կը տեսնէ ահարոնեանի լուրեր սահմանի այն կողմից խորագրով յօդուածաշարը նուիրուած արեւմտահայութեան կեանքին ա ռա ջին աշ խար հա մար տը նոր ա ւար տած էր եւ փա րի զի մէջ իր աշ խա տանք նե րը սկսած էր խա ղա ղու թեան խորհր դա ժո ղո վը որ ա միս նե րու վրայ եր կա րե ցաւ ո րով հե տեւ իր օ րա կար գին վրայ ու նէր աշ խար հի քա ղա քա կան նոր քար տէ սը ձե ւա ւո րե լու մե ծա գոյն ու պատ մակ շիռ խնդի րը յաղ թա կան դաշ նա կից նե րը պա տե րազ մա կան ա ւարը ի րենց մի ջեւ բաժ նե լու մրցա պայ քա րի մը մէջ էին յատ կա պէս մեծն բրի տա նիան եւ ֆ րան սան օգ տո ւե լով դաշ նա կից եր րորդ գլխա ւոր ու ժին ցա րա կան կայս րու թեան փլու զու մէն ստանձ նած էին աշ խար հա մար տի յաղ թա նա կին պտուղ ներէն ա ռա ւե լա գոյնս օգ տո ւե լու եւ ի րենց մեծ ու փոքր դաշ նա կից նե րուն ալ այդ աւա րէն փշրանքներ բա ժին հա նե լու դե րա կա տա րու թիւ նը ռու սաս տա նը ին կած էր մեծ յե ղա փո խու թեան մը ներ քին գա լա րում նե րուն մէջ մե կու սա նա լով նոր աշ խա րա հա կար գի ձեւաւոր ման մե ծա պե տա կան մրցա պայ քա րէն իսկ կայ սե րա կան գեր մա նիան ջախ ջա խիչ պար տու թիւն կրած էր եւ ա կա մայ ձեռ նա ծալ նստած կը դի տէր ու կը սպա սէր թէ ինչ պէ ս պի տի ա ւար տի հա մաշ խար հա յին տա րո ղու թեամբ յա ռաջ ըն թա ցող գաղ թա տի րու թեան մրցա պայ քա րը մի ջազ գա յին բե մա հար թա կին վրայ յայտ նո ւած էր նոր մրցա կից մըն ալ յան ձին ամերիկա յի միա ցեալ նա հանգ նե րուն ո րոնք թէեւ ուղ ղա կիօ րէն մաս չկազ մե ցին ա ռա ջին աշ խար հա մար տի բռնկու մին եւ ծաւա լու մին բայց ա նոր ա ւար տի փու լին աշ խոյժ մաս նակ ցու թիւն բե րին պա րէ նով զի նամթեր քով մար դու ժով ու տեղահաննե րու եւ գաղ թա կան նե րու պատս պար ման եւ հո գա տա րու թեան ծա ռա յու թիւն նե րով ա հա այդ պայ ման նե րուն մէջ նա խա գահ վուտ րօ ո ւիլ սըն բազ ման դամ պա տո ւի րա կու թեամբ մը ե կած էր փա րիզ ուր շուրջ վեց ա միս մնաց եւ մօ տէն հետեւե ցաւ ու մաս նա կից դար ձաւ աշ խար հի քա ղա քա կան նոր քար տէ սի ձե ւա ւոր ման տեն դոտ բա նակ ցու թիւն նե րուն եւ ո րով հե տեւ մեծն բ րի տա նիա ու ֆ րան սա պա տե րազ մա կան գո ղօ նին ի րենց մի ջեւ բա ժա նու մը եւ նոր գաղ թա տի րու թեան հաս տա տու մը գա ղա փա րա կա նօ րէն կը դի մա յար դա րէին փոքր ազ գե րու ա զա տագր ման եւ բռնա տի րա կան լու ծե րը ժողովրդավա րա կան ու ա զա տա կան իշ խա նու թիւն նե րով փո խա րի նե լու գրա ւիչ կար գա խօս նե րով միացեալ նա հանգ նե րը բնա կա նա բար յայտ նուե ցան այդ կար գա խօս նե րու դրօ շա կի րի յա ռա ջա պահ դիր քին վրայ ի վեր ջոյ մ նա հանգ նե րու օ րուան նա խա գա հը վ ո ւիլ սըն ինք նին ա խո յեան մըն էր մարդ կայ նա կան վեհ գա ղա փար նե րու հռչակ ման ու պաշտ պա նու թեան փա րի զի խորհր դա ժո ղո վին կա րե ւո րա գոյն օ րա կար գե րէն մէ կը փլու զո ւած օս մա նեան կայս րու թեան ա ւե րակ նե րուն վրայ արեւել քի նոր քար տէ սին ձե ւա ւո րումն էր եւ րո պա յի հի ւանդ մար դը ոչ եւս էր եւ մեծն բ րի տա նիա ու ֆ րան սա հիւ սի սա յին ափ րի կէն մին չեւ մի ջին ա րե ւելք ու փոքր ա սիա յէն մին չեւ կաս պից ծով պէտք է վե րա դա սա ւոր ման են թար կէին հին աշ խար հը դաշ նա կից ա խո յեան նե րուն գլխա ւոր շա հագրգ ռու թիւ նը ան կաս կած քարիւղի պա շար նե րուն վրայ սե փա կան տիրապետութիւնը հաս տա տելն էր միա ժա մա նակ բա ւա րա րու թիւն տա լով դաշ նա կից այ լեւ ազ դե ցիկ ու ժե րու ախորժակներուն ինչ պի սին էր մա նա ւանդ հրէա կան օճա խի մը ստեղծ ման պա հան ջով սիո նա կա նու թեան աշ խու ժա ցու մը հայ ժո ղո վուր դը ա մէն հիմք ու նէր ի րա ւա տէր ու պա հան ջա տէր ներ կա յա նա լու յաղ թա կան դաշ նա կից նե րուն հայ կամաւորական գուն դե րով եւ ա րե ւե լեան լե գէո նի հայ կա կան ստո րա բա ժի նով հայերը քա ջա բար կռո ւած էին դաշ նա կից նե րու կող քին պատ մա քա ղա քա կան զար գա ցում նե րու այս խճան կա րին մէջ կը տե ղա ւո րո ւի ապ րիլ ին կա յա ցած ա ւե տիս ա հա րո նեա նի եւ պօ ղոս նու պար փա շա յի միա ցեալ ու բախ տո րոշ հան դի պու մը նա խա գահ ո ւիլ սը նի հետ ա հա րո նեան կը գլխա ւո րէր հայաս տա նի հան րա պե տու թեան պա տո ւի րա կու թիւ նը իսկ պօ ղոս նու պար արեւմտահայոց հա մա գու մա րին կող մէ կեան քի կո չո ւած ազ գա յին պա տո ւի րա կու թիւ նը ներ քին տա րա կար ծու թիւն նե րով հան դերձ զոյգ պա տո ւի րա կու թիւն ներն ու ա նոնց ե տին կանգ նած հայ կա կան ու ժե րը պատ մա կան այդ բախ տո րոշ պա հուն կրցան համա կար գել ի րենց ու ժե րը եւ գոր ծակ ցա բար ներ կա յա նալ աշ խար հի ճա կա տա գի րը վճռող ու ժե րուն դրսե ւո րե լով պե տա կան մտա ծո ղու թեան անհ րա ժեշտ մա կար դա կը հայ ժո ղո վուր դի զոյգ պա տո ւի րա կու թեանց նա խա գահ նե րը նա խա պէս փետ րո ւար ին փա րի զի խորհր դա ժո ղո վի պաշ տօ նա կան նիս տին ու նե ցած էին ա ռան ձին ե լոյթ ներ եւ ներ կա յա ցու ցած էին ի րենց պա տո ւի րա կու թեան ան ջատ պահանջները ա հա րո նեա ն կը պա հան ջէր հա յաս տա նի հան րա պե տու թեան ըն դար ձա կու մը դէ պի տրա պի զո նի եւ կար նոյ նա հանգ նե րը անց նե լով վա նի եւ պիթ լի սի նա հանգ նե րէն որ պէս զի հայ ժո ղո վուր դը ելք ու նե նար սեւ ծո վու վրայ իսկ պօ ղոս նուպար պահանջած էր կի լի կիոյ մէջ ստեղ ծու մը հայ կա կան օճա խի մը որ պի տի դրո ւէր հա յաս տա նի հան րա պե տու թեան հո գա տա րու թեան տակ զոյգ պա տո ւի րա կու թեանց ա ռա ջադ րած լու ծում նե րուն նկատ մամբ յաղ թա կան մեծ դաշ նա կից նե րէն իւ րա քան չիւ րը ան շուշտ ու նէր իր ու րոյն դիր քո րո շու մը այդ պատճա ռով ալ յատ կա պէս մեծն բ րի տա նիոյ եւ ֆ րան սա յի ուղ ղու թեամբ դի ւա նա գի տա կան աշ խոյժ գոր ծու նէու թիւն ծա ւա լե ցին հա յոց զոյգ պա տո ւի րա կու թիւն նե րը որպէս զի մե ծա պե տա կան սա կար կու թեանց խո հա նո ցին զոհ չեր թայ հայ կա կան ի րա ւուն քին վե րա կանգ նու մը իսկ մ նա հանգ նե րու նա խա գա հին հետ հան դի պու մը յատուկ կա րե ւո րու թիւն կը ներ կա յաց նէր ո րով հե տեւ խորհր դա ժո ղո վը սկզբուն քա յին հա մա ձայ նու թիւն գո յա ցու ցած էր ար դէն ի րա ւա րա րի դե րը վուտ րօ ո ւիլ սը նին վստա հե լու տե սա կէ տին շուրջ պատ մա կան փաս տա թուղ թե րը պե տա կան ար խիւ նե րը եւ մաս նա կից նե րու յու շե րը կը հաս տա տեն որ նա խա գահ ո ւիլ սըն ամ բող ջա կան հա մակ րան քով ու համաձայնութեամբ ըն դա ռա ջեց թէ ա հա րո նեա նի թէ պօ ղոս նու պա րի ա ռա ջար կած հայ կա կան հար ցի լուծ ման տա րազ նե րուն խոս տա ցաւ այդ հի ման վրայ կա տա րել իր ի րա ւա րա րու թիւ նը ո րուն պսա կու մը ե ղան թէ կի լի կիոյ մէջ հայ կա կան օ ճա խի ստեղծ ման գա ղա փա րին որ դեգ րու մը թէ հա յաս տա նի եւ թուր քիոյ մի ջեւ կա տա րո ւած պե տա կան սահ ման նե րու մի ջազ գա յին միակ փաս տա թուղ թին մշա կու մը որ յայտ նի դար ձաւ ո ւիլ սը նեան սահ ման ներ ա նու նով ահարոնեան հայ տառապանքի հարազատ երգիչն է գերսամ ահարոնեան լիբանանահայ խմբագիր հրապարակագիր մանկավարժ ազգային քաղաքական գործիչ գերսամ փանոսի ահարոնեան ծնած է նոյեմբեր ին մարաշ զէյթունցի ընտանիքի մէջ եղբայրն է միջին արեւելքի հայ աւետարանական եկեղեցիներու միութեան նախագահ վեր յովհաննէս ահարոնեանի ան յաճախ կը շեշտէր իր զէյթունցի ըլլալը որովհետեւ կ ուզէր իր անունը կապել կիլիկիոյ հայութեան ազգային ազատագրական պայքարի մէջ իր հայրենակիցներունՙ զէյթունցի ազատամարտիկներու հայրենասիրութեան կիլիկիոյ պարպումէն ետք ընտանեօք կ ապաստանին նախ ատանա ապա ալէքսանտրէթ ուրկէ կը տեղափոխուին հալէպ նախակրթութիւնը կը ստանայ հալէպի հայ աւետարանական բեթէլ վարժարանին իսկ երկրորդականը ալեփփօ գոլէճին մէջ էն էն կ ուսանի կիպրոսի մելգոնեան կրթական հաստատութեան վարժապետանոցի բաժինին մէջ տեսուչ ունենալով վահան թէքէեանը իսկ տնօրէն դոկտ յակոբ թոփճեանը աւարտելէն ետք մինչեւ կը դասաւանդէ նոյն հաստատութեան մէջ պէյրութ վերադառնալով ան կը դառնայ ի մամլոյ կցորդ միեւնոյն ժամանակ միջազգային եւ հայոց պատմութիւն կը դասաւանդէ հբըմ ի դարուհի յակոբեան եւ յովակիմեան մանուկեան վարժարաններուն մէջ գրեթէ տարի էն կը դասաւանդէ հբըմ ի երուանդ հիւսիսեան հայագիտական հիմնարկէն ներս աւանդելով հայոց պատմութիւն եւ հայաստանի պատմական աշխարհագրութիւն գերսամ ահարոնեան կը մահանայ յունուար ին պէյրութի մէջ ահարոնեան հիմնադիրներէն է նաեւ թէքէեան մշակութային միութեան անդամակցած է նաեւ հբըմ ի լիբանանի կրթական յանձնախումբին որուն ատենադպիրը եղած է երկար տարիներ ին կ արժանանայ հբըմ ի վեթերան ի վկայականին խմբագիրն էր գրիգոր շահինեան խմբագրական աշխատանքներուն մասնակցած են փիեռ ադդարեան վազգէն ալեքսանեան սիլվիա աճեմեան ժան գարագաշեան լուսաբանած է երիտասարդական եւ ժամանակակից մշակութային ձգտումները հայութիւնը յուզող խնդիրները արտացոլած սփիւռքահայ յատկապէս լիբանանահայ մշակութային կեանքը հրատարակած է արձակ եւ չափածոյ գեղարուեստական ստեղծագործութիւններ լիբանանեան արաբագիր եւ ֆրանսագիր հեղինակներու գործերէն թարգմանութիւններ գրականագիտական բանասիրական ուսումնասիրութիւններ անդրադարձած է հայկական եւ միջազգային շարժարուեստին թատրոնին նկարչութեան երաժշտութեան ճարտարապետութեան աշխատակիցներու շարքին էին յարութիւն քիւրքճեան գրիգոր պըլտեան գառնիկ ադդարեան արմէն դարեան գէորգ աճեմեան վահէ օշական յարութիւն թորոսեան պօղոս ճելալեան գրիգոր տիշ պեպօ սիմոնեան զօհրապ գիրեճեան ռաֆֆի սեթեան կարօ եւ յարութիւն արմէնեան յովհաննէս փիլիկեան թալին ոսկերիչեան նիկողոս սարաֆեան ժագ յակոբեան զահրատ զարեհ խրախունի ռոպեր հատտեճեան մարկ նշանեան եւ ուրիշներ ահեկան հրատարակած է նաեւ հայաստանեան հեղինակներու գործեր աղ դրուած վարունգ վարունգէ եւ տարատեսակ համեմունքներէ պատրաստուած ուտեստ սլաւոնական եւ գերմանական խոհանոցներու աւանդական ուտեստներէն մեկն է աղելու համար վարունգները կը տեսակաւորուին ըստ մեծութեան հասած ըլլալու եւ տեսակի աղ դնելու համար աւելի յարմար են սեւ բշտիկներով վարունգները սպիտակ բշտիկներով վարունգները կ օգտագործուին թարմ վիճակի մէջ առանձնայատուկ նրբախորտիկ կը համարուի մատղաշ աղի վարունգը որու կեղեւը բարակ եւ ձիգ է առանց փուչ եւ փափկած տեղերու պատրաստումը տեղի կ ունենայ հետեւեալ ձեւով վարունգները կը տեղափոխուին աղաջուրի մէջ եւ փայտեայ տակառներու մէջ կը պահեն քանի մը շաբաթէ մինչեւ քանի մը ամիս բացի կերակուրի աղէն աղաջուրի մէջ կ աւելցնեն համային յաւելումներ որոնք կը փոխուին կախուած բաղադրատոմսէն սխտոր սամիթ սեւ պղպեղ սեւ հաղարջի բալի կաղնի սովորական կծուիչի եւ այլ տերեւներ վարունգները որոնք դեռ նոր հասած են աղիանալ կը կոչուին թեթեւ աղ դրուած աւելի երկար աղման պարագային տեղի կ ունենայ խմորում կաթնաթթուի ձեւաւորման գործընթաց գրեթէ մինչեւ րդ դարու վերջը վարունգը ձմրան համար կը պահպանէին փայտեայ տակառներու մէջ որոնք քանի մը փութ տարողունակ էին մեր օրերուն վարունգը կը պահածոյացուին ապակեայ սափորներու մէջ էն մինչեւ լիթր տարողութեամբ աղ դրուած վարունգը կարելի է ուտել առանց լրացուցիչ մշակման այն կ ուտեն ինչպէս ամբողջութեամբ այնպէս ալ կտրտած վիճակով տարբեր ուտեստներուն աղցաններուն ապուրներուն ջղաղաց աւելցնելով տարածուած կարծիքի եւ կարծրատիպի համաձայն կը հանդիսանան աւանդական ռուսական ակրատ օղիի համար վարունգի աղաջուրը նաեւ կը կիրառուի ուտեստներ պատրաստելէ այն կալեայի հիմքն է կ աւելացուի աղ դրուած վարունգով ապուրի աղապուրի մէջ որպէս բաղադրատոմսի անքակտելի մաս ինչպէս նաեւ քանի մը ջղաղացներու մէջ անոր հիման վրայ կը պատրաստեն սոուսներ եւ աղցանային ամոքունքներ ռուսական եւ ուքրանական կենցաղին մէջ գոյութիւն ունի աւանդոյթ խնճոյքէն ետք աղաջուրը օգտագործել որպէս խումարէն դուրս գալու միջոց որ կը նպաստէ օրգանիզմէն հեռացնել ալքհոլային թունաւորման արգասիքները գրիգոր աղաթոն հանրային գործիչ ազգային երեսփոխան հայոց բարեգործական ընկերութեան հիմնադիրներէն մին ծնած է պոլիս խասգիւղի մէջ յաճախած է կ պոլսոյ ներսէսեան վարժարանը ներսէսեան վարժարանի փայլուն ժամանակին մէջ գրիգոր ուսանած է հայերէնեւ թուրքերէն իտալերէն ու ֆրանսերէն լեզուներ ան հմուտ եղած է նաեւ թուաբանութեան եւ այլ գիտութիւններու մէջ հակում ունեցած յատկապէս երկրագործութեան եւ թուաբանութեան հանդէպ ին գացած է փարիզ հետեւելու երկրագործութեան բարձրագոյն ուսման ին կը մտնէ համալսարան ու մեծ յաջողութեամբ կ աւարտէ համալսարանը մասնակցած է արեւմտահայերու ազգային սահմանադրութեան մշակման ղեկավարած թուրքիոյ փոստահեռագրական վարչութիւնը ին նշանակուած հասարակական շինութիւններու նախարար հեղինակ է երկրագործութեան եւ տնտեսագիտութեան վերաբերող աշխատութիւններու եղած է ֆրանսայի պարտիզպանութեան կայսերական ընկերութեան եւ թուրինի իտալիա երկրագործական ակադեմիաներու թղթակից անդամ վախճանած է փարիզի մէջ ապրիլ ին երուանդ աղաթոն երկրագործ հայ մշակութային գործիչ որդի գրիգոր աղաթոնի ծնած է խասգիւղ ըստ այլոց գանտիլլի վոսփոր փետր ին նախնական կրթութիւնը ստացած է ներսէսեան եւ ապա նուպար շահնազարեան վարժարաններուն մէջ իզմիրի մէջ պաշտօնավարած ատեն ոսկի գողութիւն մը երեւան հանելով նոյն գումարը կառավարական գանձը կը վերադարձնէ ու կը մեկնի ադրիանապոլիս երկրագործական քննիչի պաշտօնով հալքալըի երկրագործական բարձրագոյն վարժարանը երբ կը բացուի հողագործական դասախօսութիւնը երուանդ աղաթոնի կը յանձնուի անգամ մը եալովայի գիւղերուն վրայ մարախի տեղատարափ մը խուժած էր այս գիւղերը մէծ մասով հայաբնակ էին աղաթոն կը յաջողի յատկացուած ոսկի պիւտճէին տեղ ոսկիով բնաջնջել մարախները տարի մը բարիզ մնալէ ետք պուլկարիա կը մեկնի ուր պաշտօնավարելու համար պուլկարերէն կը սորվի բայց ձմրան սասակութենէն ին աղէքսանդրիա կը մեկնի պօղոս նուպար փաշա իրեն կը յանցնէ իր ագարակներուն քննչութիւնը զոր երեք տարի ձեռնհասութեամբ վարելէ ետք կը հրաժարի եւ իր հաշւոյն կ աշխատի աղաթոն պէյ նոյնիսկ ծերութեան հակառակ բազմազրաղ վիճակին միշտ հետաքրքրուած է ազգային հարցերով տակաւին ուսանող սուլթանիէ վարժարանին մէջ կիլիկեան արարատեան ընկերութեան աջակից եղած է եւ հայ ուսանողութենէն թէ նոյն ընկերութեան եւ թէ զէյթունի համար հանգանակութիւն ըրած է յետոյ իբրեւ կառավարական պաշտօնեայ իր գտնուած տեղերու հայերուն համար օգտակար եղած է շնորհիւ իր բարձր դիրքին երբ եւրոպա ուսանող կը ղրկուէր օսմ կառավարութեան կողմէ յաջողած է եօթը ուսանողներէ չորսը հայերէ ընտրել տալ յեղափոխական տաք շրջանին հետաքրքրուած է յեղափոխութեամբ սակայն համամիտ եղած չէ յեղափոխականներու յանդուգն գործերուն որոնց հետեւանքով ազգին ընդհ շահերուն վնաս հասած է անիկա ջատագովը եղած է յեղափոխութեան մը որ ըլլար տնտեսական հողի վրայ բայց իրեն փառքի մեծ կոթողը պիտի մնայ հ բ ը միութեան հիմնադրութիւնը բարեյիշատակ պօղոս փաշա եւ ուրիշներու հետ իր կեանքի երազն էր հ բ ը միութեան բարգաւաճումը եւ անոր հայրենաշէն գործին լիակատար իրականացումը որուն համար մտասեւեռում մը դարձած էր միութեան գաղափարը աղաթոն պէյ ին ամուսնացած էր օր էլիզա գուշատալեանի հետ դուստր մաքսային ժողովոյ անդամ ասատուր էֆէնտիի այս ամուսնութենէն կ ունենայ զաւակներ որոնք յուրջ դաստիարակութեամբ օժտուած են ծերունի աղաթոն կեանքի արեւմուտքին նիս ֆրանսա քաշուեցաւ ուր յունիս ին վախճանեցաւ յուղարկաւորութիւնը ըստ իր կտակին շատ պարզունակ եղաւ կը սիրէր ու կը գնահատէր գիտական լուրջ գործերը ու միութիւն պաշտօնաթերթին մէջ կը գրէր գեղեցիկ յօդուածներ ընկերական եւ երկրագործական նիւթերու շուրջ բացի երկրագործական գիրքերէ հաստատած էր հայոց պատմութեան համար մրցանակ ան ձրիաբար բաժնեց իր ծախքով ըրած հետեւեալ բոլոր հրատարակութիւնները գրիգոր պետրոս ժե աղաճանեան ղազարոս աղաճանեան սեպտեմբեր ախալցխա մայիս հռոմ իտալիա հայ կաթողիկէ եկեղեցւոյ կաթողիկոս պատրիարք կարտինալ թուականէն սկսեալ հռոմի կաթոլիկ եկեղեցւոյ հայազգի գործիչ նախահայրերը ի ռուս թրքական պատերազմի օրերուն կարինէն գաղթած էին կովկաս փոքր տարիքին մահացաւ հայրը եւ փոքրիկ ղազարոս եղբօր պետրոսի եւ քրոջ եղիսաբէթի հետ մնաց մօր իսկուհի սարուխանեանի խնամքին տակ նախակրթութիւնը կը ստանայ ծննդավայրին կարապետեան վարժարանին մէջ կովկասի հայ կաթողիկէ կոչումներու յանձնախումբի տնօրէն հայր սարգիս տէր աբրահամեան ին ղազարոսը կ ուղարկէ հռոմ ուսումը շարունակելու համար ուրպանեան համալսարանին մէջ յաջողութեամբ կ աւարտէ ուսումնարանը եւ այնուհետեւ կը հմտանայ իմաստասիրութեան եւ աստուածաբանութեան մէջ առաջին համաշխարհային պատերազմին պատճառով կը մնայ հռոմ եւ լատերանեան համալսարանին մէջ կը հետեւի իրաւագիտութեան դասընթացքներուն աւետիս պետրոս ժդ արփիարեան պատրիարքի վախճանումէն ետք ին հայ կաթողիկէ եկեղեցւոյ պատրիարք կ ընտրուի ստանալով գրիգոր պետրոս անունը գրիգոր պետրոս ժե աղաճանեան պատրիարք կը նուիրուի իր համայնքին շինելով եկեղեցիներ դպրոցներ եւ զմմառի աղջկանց որբանոցը պիոս ժբ պապ փետրուար ին զինք կը նշանակէ տիտղոսաւոր կարտինալ եւ ծիրանագոյն գլխարկ կը շնորհէ անոր կարտինալ աղաճանեան կը դառնայ համաշխարհային համբաւի տէր հոգեւորական եւ կ այցելէ զանազան ցամաքամասեր պիոս ժբ պապ ին զայն նշանակեց արեւելեան եկեղեցիներու կանոնագիրի պատրաստութեան յանձնախումբի նախագահ ին պապը անոր կը վստահի հաւատոյ տարածման միաբանութեան տեսուչի պաշտօնը կեանքին վերջին տարիներուն կարտինալը կը տառապի սուր ցաւերէ ան իր աչքերը կը փակէ մայիս ին յուղարկաւորութիւնը տեղի կ ունենայ մայիս ին վատիկանի սուրբ պետրոսի մայր տաճարին մէջ ներկայ կ ըլլան մօտաւորապէս կարտինալներ նոյնչափ եպիսկոպոս արքեպիսկոպոսներ զանազան միաբանութեանց ներկայացուցիչներ մայրապետներ վարդապետներ հաւատացեալներ ինչպէս նաեւ դիւանագիտական կազմի հիւպատոսներ եւ ներկայացուցիչներ ներկայ կ ըլլան նաեւ հայ կաթողիկէ պատրիարք իգնատիոս պետրոս ժզ պաթանեան բազմաթիւ հայ կաթողիկէ արքեպիսկոպոսներ եւ եպիսկոպոսներ էջմիածնի եւ կիլիկիոյ կաթողիկոսները ներկայացնող եպիսկոպոսներ հայ քոյրեր եւ հռոմի հայ համայնքներուն անդամները մայրաքաղաքին մէջ գտնուող բոլոր արեւելեան եպիսկոպոսները եւրոպայի ուքրանացիներու առաջնորդ ժան պիւքօ հռոմի լեւոնեան վարժարանի մեծաւոր հայր ներսէս սէթեան ուսուցիչներու եւ աշակերտներու պատուիրակութեամբ մը եւ հաւատոյ տարածման միաբանութեան պատկանող բարձրաստիճան եկեղեցականներ որոնց տարի ղեկավարը եղած էր կարտինալ աղաճանեան վատիկանի մէջ լիբանանի դեսպան նեճժպ տահտահ եւս ներկայ կ ըլլայ յուղարկաւորութեան ինչպէս նաեւ պէյրութի հայ կաթողիկէ երեսփոխան եւ նախկին նախարար ժոզեֆ չատէր որ կը գլխաւորէր լիբանանեան մայրաքաղաքի հայ համայնքին պատկանող երեսուն հոգինոց պատուիրակութիւնը ֆրանչիսկոս աղաճանեան եպիսկոպոս ծնած ախալցխա վրաստան ծննդավայրին մէջ նախնական ուսումը ստանալէ ետք փոքր հասակին հռոմի ուրբանեան վարճաանը կը ղրկուի ուր փայլուն շրջան մը բոլորելէ ետք համալսարանական ընթացքը կ աւարտէ ստանալով փիլիսոփայութեան աստուածաբանութեան եւ երկուց իրաւանց վարդապետական աստիճանը ին ռուսիոյ թեմին վրայ քահանայ կը ձերնադրուի համաշխարհային պատերազմէն ետք կրցած է երդալ թիֆլիս ուր ժողովրրդական պաշտօն վարելով կարճ ժամանակի մէջ ամբողջ ժողովրդեան համակրանքը վայելած է յետոյ ին հռոմ կանչուած է ուրբանեան համալսարանին մէջ փիլիսոփայութեան դասատուի պաշտօնով եւ միեւնոյն ատեն կը վարէ լեւոնեան դպրեվանքի ուր միայն հայ կղերականներ կը պատրաստուին փոխան մեծաւորի պաշտօնը գեր աղաճանեան փիլիսոփայական շրջանէն անցած է աստուածաբանութեան կաճարի դասատուութեան որով մինչեւ օրս կ ուսուցանէ հոն ամէն ազգի համալսարանականնէրուն յաղագս խորհրդոյ մասնաճիւղը ին արհ տէր աբրահամեանի կը յաջորդէ լեւոնեան դպրեվանքի մեծաւորութեան պաշտօնով զոր կը վարէ ցայսօր տեղեակ է լատիերէն իտալերէն անգլիերէն ֆրանսերէն ռուսերէն եւ վրացերէն լեզուներու ս աթորը իբրեւ գնահատանքի ցոյց այս կարող հայազգի հոգեւորականը բարձրացուցած է եպիսկոպոսութեան իբրեւ տիտղոսաւոր կոմոնայի հայոց եւ յուլիս ին տեղի ունեցած է եպիսկոպոսական ձեռնադրութիւնը գեր ֆր աղաճանեան ին տէր կոմիտաս քէօմիւրճեանի երանուցման առթիւ իր աշխատանքի մեծ բաժինը բերած է էտուարտ բագրատի աղաեան հայ լեզուաբան բանասիրական գիտութիւններու մասնագէտ մասնագէտ հխսհ գա ակադեմիոյ անդամ հխսհ գիտութեան վաստակաւոր գործիչ էտուարտ աղաեան ծնած է մարտ ին մեղրիի մէջ ին աւարտած է տեղի ամեայ դպրոցը ններուն աշխաած է մեղրիի քոլխոզի մէջ սկիզբը որպէս հաշուետար ապա հաշուապահ էն ի վեր ուսանած է եպհ պատմագրական յիմնարկին մէջ միաժամանակ աշխատելով ծխախոտի գործարանին մէջ որպէս հաշուապահ էտուարտ աղաեան տասնամեակներ շարունակ աշխատած է նաեւ հխսհ գա հրաիա աճառեանի անուան լեզուի հիմնարկին մէջ ններուն եղած է փոխտնօրէն ններուն ընդհանուր եւ համեմատական լեզուաբանութեան բաժինի վարիչ ններուն հխսհ լուսաւորութեան նախարարութեան համալսարաններու վարչութեան պետ էտուարտ աղաեան քանիցս մասնակցած է միջազգային գիտաժողովներու երեւան մոսկուա ամն հնդկաստան եւ այլն էտուարտ աղաեանի պրոնզաձոյլ կիսանդրին եպհ կեդրոնական մասնաշէնքի նախասրահին մէջ ականաւոր գիտնական մանկավարժի դերը կը խորհրդանշէ համալսարանական գիտութեան զարգացման գործին մէջ էտուարտ աղաեանի գործունէութիւնը կը վերաբերի ընդհանուր լեզուաբանութեան հայ լեզուաբանութեան պատմութեան հայոց լեզուի պատմութեան քերականագիտութեան համեմատական քերականութիւն նկարագրական քերականութիւն պատմական քերականութիւն բառագիտութեան բառաքննութիւն եւ ստուգաբանութիւն բարբառագիտութեան ժամանակակից հայոց լեզուի արեւելքի գրականութեան պատմութեան գրաբանութեան նաեւ ուղղախօսութիւն ուղղագրութիւն եւ այլ հարցերու մասին նշանակալից են անոր լեզուաբանութեան ներածութիւն եր աշխատութիւնը որ խսհմ բարձրագոյն նախարարութեան կողմէն երաշխաւորուած է որպէս միութենական համալսարանի դասագիրք եւ հրատարակուած է ռուսերէն թվականին պատմահամեմատական մեթոդը լեզուաբանութեան մէջ ե գրաբարի քերականութիւն հատոր ե ժամանակակից հայերէնի հոլովումը եւ խոնարհումը ե ընդհանուր եւ համեմատական բառագիտութիւն ե աշխատութիւնները վերջինը ին վերամշակուած հրատարակուած է լեզուաբանութեան հիմունքներ խորագրով ընդհանուր լեզուաբանութեան նուիրուած աշխատութիւնները նշանաւոր են նիւթի բազմակողմանի դիտարկումներով ինքնատիպ հարցադրումներով ու փաստարկումներով շարադրանքի պարզութեամբ ու թարմութեամբ անոնց մէջ ան նոր խօսք կ ըսէ լեզուի բնորոշման անոր տարբերակներու առանձնացման լեզուի ծագման ու զարգացման օրինաչափութիւններու լեզուի կառուցուածքային մակարդակներու լեզուաբանական շարք մը հասկացութիւններու օրինակ վանկի հնչոյթի ձեւոյթի խօսքի մասերու լեզուական կառուցուածքի ու համակարգի եւ այլն աղաեան նաեւ հնչիւնաբանական բառագիտական բառակազմական ձեւաբանական արժէքաւոր վերլուծութիւններ կատարած է հայերէնի գիտական քերականութեան խնդիրներու գծով նկարագրութեան ժամանակակի ձեւեր կիրառած է կարեւոր հետազօտութիւններ կատարած է նուիրուած հայրենի բառապաշարին անոր շերտերուն բառակազմական կաղապարներուն սահմանաբանութեան եւ այլ խնդիրներ էտուարտ աղաեան մեծ աւանդ ունի նաեւ հայ բառարանագրութեան բնագաւառին մէջ արդի հայերէնի բացատրական բառարան ե երկհատոր գիրքը հայերէնի բառապաշարի ընդգրկմամբ հազար բառ եւ հազար դարձուածք եւ բառայօդուածներու ձեւի մասային բազմաբնոյթ դասդասումներով ու պարզաբանումներով որպէս բառարանագրական բացառիկ ձեռքբերումը կը մնայ համահեղինակ է հանրակրթական դպրոցի րդ դասարաններու հայոց լեզուի դասագրքերու որոնք բազմաթիւ հրատարակութիւններ ունեցած են անոր գիտական վաստակի մաս կը կազմէ իր ուսուցիչ հրաչիա աճառեանի բազմահատոր աշխատութիւններու խմբագրման անաւարտ հատուածներու լրացման եւ հրատարակութեան պատրաստման շնորհակալ աշխատանքը մասնաւորապէս լիակատար քերականութիւն հայոց լեզուի բազմահատորեակի խմբագրման արմատական բառարանի տպագրութեան պատրաստման գործին մէջ ծատուր պաուելի աղայեան յունուար փիփ դեկտեմբեր երեւան պատմաբան պատմական գիտութիւններու մասնագէտ ծատուր աղայեան ծնած է երկրագործի ընտանիքի մէջ ին աղայեաններու ընտանիքը տեղափոխուած է շամխորի շրջանի գոլիցինօ այժմ մարտունի գիւղը եւ բնակութիւն հաստատած է ին աւարտելով գանջա գանձակի մանկավարժական ուսումնարանը մանկավարժական աշխատանքի անցած է շամխորի շրջանի մարտունի ջաղիր եւ չարդախլու գիւղերու դպրոցներուն մէջ իբրեւ ուսուցիչ աւարտած է երեւանի հեռակայ մանկավարժական հիմնարկը էքստեռն մոսկուայի ն չեռնիշեւսկիի անուան պատմա փիլիսոփայան հիմնարկը եւ հխսհ գա պատմութեան հիմնարկի նոր պատմութեան բաժինի վարիչ եւ հխսհ գա հասարակական գիտութիւններու տեղեկագիրի թուականէն լրաբեր խմբագիր հկկ կենտկոմի կեդրոնական կոմիտէ գիտութեան եւ մշակոյթի բաժինի վարիչ խմկկ կենտկոմին առընթեր մլի հայկական մասնաճիւղի տնօրէն հխսհ գա հասարակական գիտութիւններու բաժանմունքի ակադեմիոյ անդամ քարտուղար եպհ խմկկ պատմութեան ամպիոնի վարիչ եղած է հխսհ գխ պատգամաւոր աղայեանի գործերը հիմնականին մէջ կը վերաբերէին անդրկովկասի եւ հայաստանի մէջ յեղափոխական շարժման հայ ռուսական յարաբերութիւններուն եւ հայաստանի խորհրդային կարգերու հաստատման ծատուր աղայեան պարգեւատրուած է աշխատանքային կարմիր դրօշի եւ պատուոյ նշան շքանշաններով ինչպէս նաեւ շարք մը մետալներով ու պատուոյ գիրերով ղազարոս աղայեան հայ գրող մանկագիր բանաստեղծ վիպասան մանկավարժ եւ հրապարակախօս աղայեանը ամենայայտնի հայ հեքիաթագիրներէն է անոր գրած հեքիաթներէն շատերը հիմնուած են ժողովրդական աւանդութիւններու վրայ ծնած է վրաստանի մայրաքաղաք թիֆլիսի մօտ գտնուող խաչէն գիւղը տասներեք տարեկանին կը յաճախէ թիֆլիսի ներսիսեան վարժարանը բայց նիւթական պատճառներու հետեւանքով կիսատ կը ձգէ կը սորվի գրաշարութիւնը եւ կը մեկնի ռուսաստան աշխատելու մոսկուայի մէջ ինքնազարգացումի միջոցով մեծապէս կը հարստացնէ իր գիտելիքները աղայեան գրած է արութին եւ մանուէլ եւ երեք քոյր վէպերը իր գլխաւոր գործերը կը նկատուին իր հեքիաթները որոնց նիւթը քաղած է մեր ժողովրդական բանահիւսութենէն ինչպես նաեւ մանուկներու համար գրած իր բանաստեղծութիւնները որպէս մանկավարժ պատրաստած է մայրենի լեզու դասագիրքերու շարքը աղանդեր սեղանին մատուցուող աւարտական ուտեստ նախատեսուած է որ համտեսողը ստանայ հաճելի համային զգացումներ ճաշէն կամ ընթրիքէն ետք աղանդերը հիմնականին քաղցր խորտիկ է ո չ միրգերը աղանդերը կը հրամցուին հիմնականին յատուկ աղանդերային ափսէներով ան որպէս կանոն կ ուտեն աղենդերային դգալներով վերջիններուս չափերը կը տատանուին ճաշի դգալի եւ թէյի դգալի միջակայքին մէջ աղանդներու սեղանի բաղկացուցիչ մասերէն կը համարուին նաեւ աղանդերային դանակն ու պատառաքաղը հիմնական ճաշատեսակներէն ետք քաղցր ուտեստներ ճաշակելու սովորութիւնը լայն տարածում գտած է եւրոպայի մէջ միայն րդ դարուն այդ կատարուեցաւ այն բանէն ետք երբ լայն տարածում գտաւ շաքարաւազի արտադրութիւնը մինչ շաքարի լայն տարածումի արտօնութենէն կ օգտուէին միայն հարուստ ընտանիքներու ներկայացուցիչները միջին կամ ցած խաւի սեղաններուն քաղցրաւենիք կը յայտնուէր միայն տօնական օրերուն ճիշդ այս փաստն ալ հիմք հանդիսացաւ որպէսզի աղանդերը այդքան գեղեցիկ ու տօնական զարդարեն աղանդերը որպէս կանոն կը համարուի քաղցր ուտեստ օրինակ պաղպաղակը կամ կարկանդակը սակայն կան նաեւ ոչ քաղցր տարատեսակներ որոնք պատրաստած են միրգերէն զանազան ընկոյզներէն պանիրներէն ու կրկին ոչ քաղցր հրուշակեղէնէն բացի այդ ոչ բոլոր քաղցր ուտեստները կը համարուին աղանդեր օրինակ չինական խոհանոցին մէջ կան քաղցր մսային ճաշատեսակներ որոնք երբեք չեն համարուիր աղանդեր չինաստանի մէջ կը հանդիպին նաեւ վանաշաքարներ պատրաստուած պղպեղով եւ կոճապղպեղով ասոնք նոյնպէս չեն համարուիր աղանդեր կեդրոնական ամերիկայի հնդիկները մինչեւ քոլումպոսեան ժամանակաշրջանը կը պատրաստէին ըմպելիք քաքաոյի հատիկներով որուն կը կոչէին շոքոլատ շաքարաւազի փոխարէն անոնք նոյնպէս կ օգտագործէին պղպեղ եւ այլ համեմունքներ ռուսական խոհանոցին մէջ հանդիպող սեւ ձկնկիթը կը հանդիսանայ ոչ քաղցր աղանդեր իսկ ֆրանսայի մէջ ամենատարածուած եւ դասական աղանդերը պանիրն է հրամցնելու ջերմաստիճանէն կախուած աղանդերները կ ըլլան տաք եւ պաղ որպէս աղանդեր կրնան հրամցուիլ հետեւեալ սննդամթերքները ըմպելիքներ կարապետ աղաջանեան հայազգի բժիշկ մանկավարժ բժշկական գիտութիւններու դոկտոր փրոֆէսոր ծնած է քահանայ հօրմէ աւարտած է ծննդավայրին կիմնազիան յետոյ անցած է փեթերսպուրկ ուր ին զինուորական բժշկական ակադեմիան աւարտելէ եւ մրցանակ շահելէ ետք կը հրաւիրուի ակադեմիայէն կատարելագործուելու համար իբրեւ մասնագիտութիւն ընտրած է ջղային եւ հոգեկան հիւանդութիւնները եւ աշխատած է աշխարհահռչակ փրոֆ բեխտերեւի տնօրէնութեան ներքեւ եւ ին ներկայացնելով թեզը ուղեղային կեղեւի տեսողութեան կեդրոնը ստացած է բժշկապետի տիտղոսը ակադեմիի եւ ռուս կառավարութեան կողմէ գիտական նպատակով արտասահման կ ուղարկուի ուր մասնաւորապէս աշխատած է պերլինի ջղային եւ հոգեկան հիւանդութեանց քլինիքին մէջ փրոֆ ցիհինի եւ օպենհայմի մօտ փրոֆ սալկովսկիի ցունցի եւ եակոբսոին աշխատանոցներուն մէջ փրոֆ սալկովսկիի մօտ կատարած ուսումնասիրութիւնը տպագրուած է թերթին մէջ իսկ փրոֆ եակոբսոնի մօտ կատարած ուսումնասիրութիւնը հրատարակուած է պերլինի գիտութեանց ակադեմիի կողմէն փրոֆ աղաջանեան ին ռուսաստանէն պոլիս անցաւ ուր երկու տարի միայն մնաց երբ դաշնակիցները պոլիսէն մեկնեցան ինքն ալ պուլկարիա անցաւ եւ սօֆիայի համալսարանին մէջ մէկ տարի դասախօսեց եւ անկից ալ բարիզ մեկնեցաւ ուր ձեռք բերելով բժշկական բոլոր արտօնութիւնները կ աշխատի համալսարանին մէջ ջղային եւ հոգեկան հիւանդութեանց շուրջ բարիզի մէջ հրատարակեց իր հետազօտութիւնը ջղային սիստեմի ուռեցքներու վերաբերեալ որը բժշկական ֆաքիւլդէի կողմէ մեծ ուշադրութեան արժանացած է օ մարիի հետ հրատարակած է լեզուի քայքայումներու եւ պապանձման մասին իր գրած աշխատութիւնը աղաջանեան անձնապէս եւ իր տնօրէնութեան տակ գտնուող բժիշկներու միջոցաւ հրատարակած է բազմաթիւ աշխատութիւններ ռուսերէն եւ ուրիշ կարեւոր եւրոպականլեզուներով ուղեղի կազմի գործունէութեան վերաբերեալ հոգեկան եւ ջղային հիւանդութիւններու շուրջ եւ քրէական պատասխանատուութեանց մասին գարագաշ պարսկահայ տարեցոյց փրոֆ աղաջանեան ին միաձայնութեամբ նախագահ ընտրուեցաւ ֆրանսայի ռուս բժիշկներու միութեան աղաջանեան այնքան հռչակ հանած է որ ին միացեալ նահանգներու բժշկները զինքը նիւ եօրք հրաւիրեցին ամերիկացի հիւանդի մը շուրջ խորհրդակցութիւններ կատարելու համար յակոբ աղասեան յօդուածագիր եւ ուսուցիչ նախնական ուսումը առնելէ ետք վենետիկ երթալով մուրատ ռափայէլեան վարժարանի շրջանը աւարտած է ին ստանալով վկայաական գրել սկսած է զմիւռնիոյ աշխատանք թերթին պոլսոյ ազատամարտ ին մէջ թարգմանութիւններ ընելով տ անունցիոյէն եւ գառտաչչիէն առանձին հատորով հրատարակած է մածծինիի մարդկային պարտականութիւնները տպ իզմիր ին եւ օվիտիոսի սերելու արուեստը գիրքը գարլոյ կոլտոնիէն թարգմանած է միրանտօլինա թատերախաղը ունի ինքնագիր պատմուածքներ հրատարակուած ազատ խօսք ին փարոս ին եւ հայրենիք ամսագրին մէջ դրուած գրական քննադատական և երաժշտական յօդուածներ պոլսոյ մէջ հասցուցած է ջութակահար եւ ուսուցիչ ունի բազմաթիւ աշակերտներ էն ի վեր փլովտիւի պուլկարիա պուլկար ազգային թատրոնի նուագապխումբին վարիչն էր վերջին գործն է ադրիանապոլսոյ հայ գաղութը ազգագրական եւ տեղեկագրական երկը տպուած ին մահացած է թուականին աղափիրեան գրիգոր եպիսկոպոս յունիս աստրախան ագուլիս ուսուցիչ թարգմանիչ ծնած աստրախան յունիսի ին կրթութիւն ստացած է մոսկուայի լազարեան ճեմարանին մէջ եւ յետոյ ագաֆոն ակիմեանի միջնորդութեամբ կ երթայ դոպատ եւ թուականի սեպտեմբերին կը մտնէ համալսարան աստուածաբանութիւն ուսանելու համար մի քանի տարի մնալով դորպատ կ անցնի նոր նախիջեւան ապա մոսկուա եւ ին լազարեան ճեմարանի մէջ կը վարէ ուսուցչի պաշտօն ին երթալով էջմիածին աբեղայ ձեռնադրուեցաւ եւ ուղարկուեցաւ նոր նախիջեւանի սուրբ խաչ վանքի վանահայր գաբրիէլ վ այվազովսկին որ նոյն թեմի փոխանորդ էր կը մերժէ զինք եւ աղափիրեան պետական հրամանին յամաձայն կ երթայ էջմիածին մարտ ին գէորգ դ կաթողիկոսը զինք եպիսկոպոս կը ձեռնադրէ ուսուչութիւն ընելով թէոդոսիոյ այսօր ֆէոտոսիա խալիպեան դպրոցին եւ գէորգեան ճեմարանի մէջ ին հին ղրիմի սուրբ խաչ վանքի վանահայր էր արդէն եւ վերջն ալ երկար ժամանակ աստրախանի թեմական առաջնորդ մակար կաթողիկոս ծերութեան պատճառով իրեն հանգստութիւն շնորհեց նշանակելով զինք ագուլիսի սուրբ թովմա առաքեալի անուան վանքի վանահայր ուր եւ վախճանեցաւ ին աշխատակցած է արարատ ին տալով կրօնաբարոյական խորհրդածութիւններ վերնագրով քարոզներու ամբողջական հաւաքածոյ մը որոնք լոյս տեսան առանձին գիրքերով վադ եւ այդ քարոզները տպուած են արարատ ի մէջ թարգմանուած են նաեւ գերմաներէնի անոր թարգմանած է նաեւ մերթ խօսակցիս մերթ լուռ կու գաս ոտանաւորը քնար հայկական աղբիւր ստորերկրեայ ջուրի բնական ելքը երկրի մակերեւոյթ պայմանաւորուած տեղանքի երկրաբանական կառուցուածքով կտրտուածութեամբ ջրատար շերտերու դասաւորութեամբ աղբիւր կը յառաջանայ երբ ռելիէֆի բացասական ձեւերը կը հատեն ջրատար հորիզոնները աղբիւրը կը սնուի տարբեր եեսակներու ստորերկրեայ ջրերէ եւ կը կոչուի անոնց անունով օրինակ արտեզեան ջրեր գետնաջրեր եւ այլն կարստային շրջաններու մէջ կ ըլլան մեծ ելք ունեցող աղբիւրներ վոկլիւզներ երիտասարդ հրաբխականութեան շրջաններուն մէջ տաք աղբիւրներ եւ կեյզերներ աղբիւրները կը ստորաբաժանուին ըստ հաւերժական սառցոյթի շրջաններուն մէջ կը հանդիպինք սեզոնային տեղաշարժուող սառը աղբիւրներ երիտասարդ հրաբխականութեան շրջաններու մէջ տաք աղբիւրները եւ կեյզերներ աղբիւրներով առաւել հարուստ են հհ լեռնային շրջանները հայկական հրաբխային բարձրավանդակի եւ միջլեռնային գոգաւորութիւններու մէ բազմաթիւ են մեծ ծախս հզ լ վ ունեցող աղբիւրները հայաստանի մէջ կը հաշուենք մօտ աղբիւր անոնցմէ են մեծամորի աշոցք զոյգաղբիւրի ապարանի նազրեւան բազմաղբիւրի արզնու ակունքի արգելի արզականի սոլակի մաքրականի սարուխանի հացառատի գառնի գողթի ջերմուկի շաքիի եւ այլ աղբիւրներ որոնց գումարային ծախսը առանց մեծամորի աղբիւրախմբի կը գերազանցէ հզ լ վ կ օգտագործուին կենցաղային արդիւնաբերական ջրամատակարարման ոռոգման նպատակներով հհ հարուստ է նաեւ հանքային աղբիւրներով հխսհի մէջ կը հաշուենք շուրջ հազար աղբիւրներ որոնք կ օգտագործուին կենցաղային եւ արդիւնաբերական ջրամատակարարման ինչպէս նաեւ ոռոգման եւ բուժական նպատակներով աղեքսանդր ա ջուղայեցի ամենայն հայոց կաթողիկոս յաջորդած նահապետ ա եդեսացիին նկար հայոց կաթողիկոս թուականէն նախ եղած է նոր ջուղայի ամենափրկիչ վանքի առաջնորդ պաշտպանած հայ եկեղեցւոյ դաւանական սկզբունքները ընդդէմ նոր ջուղայի կաթոլիկ քարոզիչներուն եւ այդ առթիւ թուականին շարադրած իր գիրք ատենական որ ասի վիճաբանական գործը հրտ հալածած է կաթոլիկութիւն ընդունած հայերը ունի տպագիր ու անտիպ աշխատութիւններ ու նամակներ կարեւոր են կղեմէս ժա պապին եւ պետրոս մեծ ին ուղղուած նամակները ռուս կայսրին ուղղուած նամակը ցոյց կու տայ թէ աղեքսանդր ջուղայեցին յարած է իսրայէլ օրիի ազատագրական գաղափարներուն ունեցած ռուսական կողմնորոշում հմուտ վանական կարգերուն կաթողիկոս դառնալէն անմիջապէս ետք վերանորոգութիւններու ձեռնամուխ ըլլալով շինած է ձմրան սեղանատուն վանքը հարստացուցածկահ կարասիով անօթներով սպասներով եւ ձեռք բերած է կալուածներ այս բոլորին կողքին իբրեւ գրագիտութեան սիրահար դպրոցներ բացած է եւ ջերմապէս ջատագոված մայր եկեղեցին վախճանած է նոյեմբեր ին եւ թաղուած մայր տաճարի արեւմտեան դրան աջ կողմը զանգակատան տակ աղեքսանդրիոյ մէջ հայերը սկսած են հաստատուիլ քաղաքի հիմնադրման օրէն ե զ դարերուն հայաստանէն աղեքսանդրիա որ քրիստոնէական արեւելքի կարեւոր կեդրոններէն էր ուսանելու եկած են հայ երիտասարդներ մովսէս խորենացի եղիշէ հայերու հոսքը աւելի զօրացած է ժը դարու կէսէն մուհամմէտ ալիի կառավարման տարիներուն աղեքսանդրիոյ մէջ աշխատած են արաբական անուններով բազմաթիւ հայ վաճառականներ մեծ համբաւ վայելած հայ արհեստաւորները համայնքի բարգաւաճման մեծապէս նպաստած են մեծահարուստ պոլսոյ պէյ եուսուֆեան որ էն կապալով վերցուցած է աղեքսանդրիոյ նաւահանգիստի մաքսատունը անոր նուիրատուութեամբ կառուցուած է դպրոց մը այժմ եգիպտոսի հայ համայնքը ունի կրօնական համայնքին օրէնսդիր եգիպտահայ թեմական ժողովի համագումար գահիրէի եւ աղեքսանդրիոյ թեմական ժողովներ որոնք պետական վաւերացում ստացած են յուլիս ին եւ գործադիր քաղաքական ժողովներ գաղութի համայնքին կեանքին մէջ նշանակալի դեր ունի նուպարեան գերդաստանը նուպար փաշա նուպարեան պօղոս փաշա նուպարեան նուպար փաշա նուպարեան զբաղած է եգիպտոսի հայ գաղութի հարցերով մշակած է օրէնսդրական բարեփոխումներ ապահոված է նիւթական միջոցներ եւ տրամադրած հայ պարբերականներու հրատարակման դպրոցներու հիմնադրման ինչպէս նաեւ վարած բարձր պաշտօններ աղեքսանդրիոյ մէջ հայ մեծահարուստ պօղոս պէյ եուսուֆեանի նուիրատուութեամբ կառուցուած են դպրոցներ առաջին կազմակերպուած հայկական դպրոցները հիմնադրուած են ժթ դարու բ կիսուն էն կը գործէ արամեան հետագային պօղոսեան դպրոցը տարբեր ժամանակաշրջաններու մէջ գործած են վենետիկի մխիթարեան հ ոսկերիչեանի հայկազեան արծրունի թարգմանչաց դպրոցները մելքոնեան մանկապարտէզը աղեքսանդրիոյ ազգային առաջնորդարանի տուեալներով ին քաղաքին մէջ ապրած է հայ հետագայ տարիներուն անոնց թիւը աւելցած է յատկապէս ին ատանայի կոտորածէն ի մեծ եղեռնէն ետք սկսած գաղթին հետեւանքով ին հայերուն թիւը հասած է ի ական թուականներուն հազարի էն թուականներուն աղեքսանդրիոյ մէջ կազմակերպուած է եգիպտահայ առաջին երաժշտական համոյթը էն գործած է հայկական կարմիր խաչը կը գործեն հբըմ աղեքսանդրիոյ մասնաճիւղը տիգրան երկաթ մշակութային ընկերութիւնը կամք մարմնամարզական միութիւնը ին հրատարակուած է առաջին նեղոս շաբաթաթերթը երկարակեաց թերթերէն էր արաքսը թերթը որ հրատարակուած էր թուականներուն համայնքին մէջ մինչեւ թուական լոյս տեսած են պարբերականներ ներկայիս հայ համայնքը գահիրէի եւ աղեքսանդրիոյ մէջ միասնաբար կը կազմեն շուրջ հոգի շուրջ ը աղեքսանդրիոյ մէջ որոնք գլխաւորաբար եգիպտոսի մէջ ծնած ու քաղաքացիութիւն ունեցող հայեր են աղեքսանդրիա հայկական գաղութ բաժինը աղեքսանտրիա երբեմն ալ աղեքսանդրիա ծովեզերեայ քաղաք եգիպտոսի հիւսիսը միջերկրականի հարաւային ափերուն նեղոս գետին տելդային արեւմտեան կողմը կառուցուած է մարիուդ լիճին եւ միջերկրական ծովուն երկարող նեղուցին միջեւ հիմնուած է ք ա մեծն աղեքսանտրին կողմէն ներկայ եգիպտոսին երկրորդ գլխաւոր քաղաքն է անցեալին եղած է եգիպտոսի պտողեմէացիներու թագաւորութեան հզօր մայրաքաղաքը աղեքսանտրիան բնակչութեամբ միջերկրականի աւազանին ամէնէն ընդարձակ քաղաքն է արաբական աշխարհի րդը իսկ ափրիկէի րդը քաղաքը քմ երկարութեամբ կ երկարի եգիպտոսի միջերկրականի ափին զբօսաշրջկութեան ժողովրդային համբաւ վայելող քաղաք է նաեւ ճարտարարուեստի կեդրոն շնորհիւ սուէզէն եկող բնական կազի եւ քարիւղի կազամուղիին հին ժամանակներուն աղեքսանտրիան եգիպտոսին գլխաւոր նաւահանգիստն էր եւ մայրաքաղաքը իր աճման շրջանին եղած է հիւսիսային ափրիկէին ամենամեծ տնտեսական կեդրոնը աշխարհի մշակոյթի ամենակարեւոր օճախներէն եւ համբաւաւոր իր գրադարանին եւ փարոսին համար հին աշխարհի եօթը հրաշալիքներէն մէկը կառուցուած համանուն կղզիին վրայ քաղաքին հին աւերակները եւ աղեքսանտրիոյ նոր գրադարանը առաջարկուեցան եւ այժմ եունեսքօ ի համաշխարհային ժառանգութեան բաժնի ցուցական ցանկին մաս կը կազմեն աղեքսանտրիան յուն կը հիմնէ մեծն աղեքսանտր ք ա թուականին հելլենիստական շրջանին յունական ամենամեծ քաղաքն է համաքաղաքացիական բնակչութեամբ մեծն աղեքսնատրի նպատակն է խճուղի կառուցել որպէսզի միացնէ փարոս կղզիակը ցամաքին երկու բնական նաւահանգիստ ունենալու համար եւ այս ձեւով կապել յունաստանը նեղոս գետի աւազանին ան կը շարունակէ իր արշաւանքը ետին ձգելով քլէոմենիս կառավարիչը հետեւելու քաղաքին կառուցման աշխատանքներուն ճարտարապետն է ռոտացի տինոքրադին աղեքսանտրի մահէն ետք ք ա անոր զօրավարներէն պտողեմէոս կը յաջողի աղեքսանտրի մարմինը յափշտակել եւ եգիպտոս տանիլ ըստ կարգ մը վկայութիւններու աղեքսանտրի մարմինը մեմֆիս կ ամփոփուի եւ ապա աղեքսանտրիա երբ այլեւս քաղաքի կը վերածուի ուրիշ աղբիւրներու համաձայն եգիպտոս հասած կ ամփոփուի աղեքսանտրիա պտողեմէոս սպաննել կու տայ քլէոմենին եւ ք ա ին ինքզինք փարաւոն կը յայտարարէ պտողեմէոս փրկիչ անունով եւ եգիպտոսի մայրաքաղաքը մեմֆիսէն աղեքսանտրիա կը տեղափոխէ աղեքսանտրիոյ քաղաքին կառուցման վերջնական աշխատանքները եւ խճուղիին կառուցումը պտողեմէոսին կը վերագրուին իսկ փարոսին անոր զաւկին պտողեմէոս բ փարոսին ճարտարապետն է սոսդրադոս քնիտեցին սդրապոնի անուանումով քնիտուս փոքր ասիոյ ծովեզերեայ քաղաք ան օրինակուելով սուրի վաղեմի զարգացած քաղաքը առեւտուրէն աղեքսանտրիան քանի մը տարուան ընթացքին կը դարձնէ վաճառականութեան կեդրոն եւրոպայի արաբական աշխարհի եւ հնդկաստանի միջեւ եւ դար մը ետք աշխարհին ամենաընդարձակ քաղաքը իսկ քանի մը դար ետք աշխարհի երկրորդ քաղաքը հռոմէն ետք քաղաքը կը բնակուի մեծ մասով յոյն բնակչութեամբ անոնք եկած են յունաստանի տարբեր վայրերէ նաեւ կը հասնին հրեաներ եւ անոնք կը կազմեն այդ ժամանակի ամենամեծ հրէական համայնքը աղեքսանտրիոյ մէջ է ուր կը կատարուի թանխի հրէական աստուաշունչ յունարէնի թարգմանութիւնը աղեքսանտրիան հելլենիստական մշակոյթի կեդրոն է սակայն ծագումով յոյն պտողեմէացիները կը յաջողին հաւասարակշռել քաղաքին յոյն հրեայ եւ եգիպտացի բնակչութեան միջեւ տարբերութիւնները աղեքսանտրիոյ թանգարան հաստատութիւնը կ ընդգրկէ աղեքսանտրիոյ գրադարանը ըստ պատմական աղբիւրներու գրադարանը կը հիմնուի պտողեմէոս ա ին կողմէ ու կը կառուցուի պտողեմէոս բ ին կողմէ եղած է աշխարհի գլխաւոր եւ ամենահամբաւաւոր գրադարաններէն մէկը գրադարանի աշխատանքներուն ծիրէն ներս կարեւոր տեղ կը գտնեն թարգմանութիւնները հին արձանագրութիւններուն գրադատութիւնը այս աշխատանքով կը զբաղի յատկապէս սամոթրաքիին արիսթարխոն ք ա եւ մասնագիտացած բառարաններու կազմութիւնը բիւզանդացի արիսթոֆանին ք ա մօտաւորապէս կը սեպուի գիտական բառագիտութեան եւ գրական գիտութեան հիմնադիրը աղեքսանտրիոյ թանգարանը կը գործէր իբրեւ ուսման եւ հետազօտութեան բարձրագոյն կեդրոն կ ունենայ բազմազան աշխատանոցներ կենդանաբանական եւ բուսաբանական պարտէզ աստղադիտարան եւ հիւրատուներ հիւր ուսումնասիրողներուն համար հոն կ աշխատին նշանաւոր գիտնականներ օրինակ թուաբանագէտ էւքլիտը կը սեպուի երկրաչափութեան հայրը ք ա աստղագէտ արիսթարխոն թուաբանագէտ էրադոսթենին ք ա հիմնադիր գիտական աշխարհագրութեան եւ տեղագրութեան եւ բժիշկ կազմախօս հիրոֆիլոս խալքիտոնացին ք ա րդ դար վերջինը ու անոր յաջորդը էրասիսդրադօ ք ա աղեքսանտրիոյ մեծ բժշկութեան համալսարանին հիմնադիրները կը սեպուին համալսարանին համբաւը ղալինոյին հին աշխարհի երկրորդ համբաւաւոր բժիշկը հիփոքրադիսէն ետք ուշադրութիւնը կը գրաւէ ան աղեքսանտրիա կու գայ եւ կ ուսանի հերակլէսին մօտ ապա տարեկան հասակին ծննդավայրը փերկամօ կը վերադառնայ ին շատ մեծ դէմքեր կ անցին վաղեմի աղեքսանտրիոյ մտաւորական կեդրոններէն հարկ է նշել իփադիային անունը ծնաւ ապրեցաւ ու մահացաւ աղեքսանտրիա ան նէոպղատոնեան փիլիսոփայ աստղագէտ թուաբանագէտ եւ տնօրէնուհի աղեքսանտրիոյ նէոպղատոնեան ուսումնարանին էր կը սպաննուի մոլեռանդ քրիստոնեայ խուժանի կողմէ մարտ ին տարի ետք սոկրատիս սքոլասդիքոս կը գրէ իր մասին ի պատիւ իփադիային գտնուած աստղակերպը կ անուանուի աղեքսանտրիոյ գրադարանին աւերման թուականը յստակ չէ սակայն տուեալ են շրջանները ուր ծանր վնասներ կրած է տեսակէտներ աղեքսանտրիոյ գրադարանի քայքայման շուրջ ք ա օգոստոս կայսրը ագդիումի ճակատամարտին յաղթանակէն տարի մը ետք աղեքսանտրիան պաշտօնապէս կ անցնի հռոմէական իշխանութեան տակ հռոմէական կայսրութեան մայրաքաղաքներէն ամենամեծը օգոստոս կայսրի օրերուն քաղաքը շրջապատող պարիսպներուն երկարութիւնն է քմ իսկ քաղաքին բնակչութիւնը հռոմէական շրջանին արդէն անցած է հոգին աղեքսանտրիոյ անկումը կը շարունակուի երկրաշարժին պատճառով քաղաքին խորհրդանիշ փարոսը կը կործանի ջրանցքը որ աղեքսանտրիան նեղոս գետին կը միացնէր անգործածելի կը դառնայ իպն պադուդա մարոքեցի պէրպէր ուսումնական եւ հետազօտող իր շրջապտոյոտներուն ընթացքին րդ դար կը նկարագրէ աղեքսանտրիան եւ մանաւանդ փարոսը իր աւերակ վիճակին մէջ օսմանցի կառավարիչ մուհամէտ ալի թուականին կը սկսի վերակառուցել աղեքսանտրիան նոր քաղաքը կը կառուցուի հին քաղաքին աւերակներուն վրայ ինչ որ ներկայիս կը դժուարացնէ հնագիտական պեղումներու աշխատանքները նոր ջրանցք կը բանայ ու քաղաքը նեղոս գետին կը միացնէ այսպէս աղեքսանտրիան կարեւոր նաւահանգիստի եւ ռազմական նաւակայքի կը վերածէ կը հիմնէ համանուն հարստութիւնը որ եգիպտոսը կ իշխէ մինչեւ իսկ մինչեւ եգիպտոս օսմանեան կայսրութեան մէջ կիսանկախ վարչակարգ կ ունենայ բ համաշխարհային պատերազմի ընթացքին քաղաքը իր ռազմական դիրքին պատճառով արեւելեան միջերկրականի մէջ դաշնակից ուժերուն խարիսխը կը դառնայ եւ պարբերաբար գերմանական ռազմական օդուժէն կը ռմբակոծուի քաղաքին բնակիչները կ ապրին գերմանական ներխուժման վախով աղեքսանտրիա իջեւանած են անգլիական ուժերը ամրան գերմանական փանզըր ները էլ ալամէյն կը հասնին աղեքսանտրիայէն քմ արեւմուտք սակայն նոյեմբեր ին դաշնակից ուժերը վերջնականապէս կը յաջողին ետ մղել գերմանացիներուն օտար ազգութեամբ քաղաքացիները գլխաւորաբար յոյներ որոնք աղեքսանտրիոյ բնակչութեան գլխաւոր համայնքը կը կազմեն եւրոպացիներ եւ հայեր քաղաքէն հերթաբար կը հեռանան այս արտագաղթը արդէն սկսած է րդ դարուն չորրորդ տասնամեակէն երբ անոնք կը կորսնցնեն իրենց առանձնաշնորհումները աղեքսանտրիայէն հեռանալը զանգուածային բնոյթ կ առնէ երբ նասեր եգիպտոսի նախագահ թուականէն կ ազգայնացնէ սուէզի ջրանցքը կը յաջորդէ անգլիական ֆրանսական եւ հրէական զինուորական ուժերու անյաջող ներխուժումը այս զարգացումները կը ստիպեն մնացած օտարազգի բնակչութեան մեծամասնութեան հեռանալ աղեքսանտրիայէն յոյներ հայեր եւ այլ հետեւանքն է մեծ թիւով ուսումնական կեդրոններու դպրոց եւ ճեմարաններ հիմնարկութիւններու եւ եկեղեցիներու փակման աղեքսանտրիոյ տնտեսական վիճակը ա լ աւելի կը վատթարանայ իսրայէլի դէմ եօթը օրուան պատերազմի ընթացքին կը փակուի սուէզի ջրանցքը եւ առեւտուրը լուրջ վնասներ կ ունենայ ժամանակակից աղեքսանտրիան ծովային առեւտուրի գլխաւոր խաչմերուկ դարձած է եւ կը սպասարկէ եգիպտոսի արտածումի եւ ներածումի զբօսաշրջկութեան նշանաւոր սահմանեալ տեղ եւ նաեւ ճարտարարուեստի կարեւոր կեդրոն շնորհիւ սուէզէն եկող բնական կազի եւ քարիւղի կազամուղիին քաղաքին տարածքն է քմ աղեքսանտրիոյ նոր գրադարանը եւ կամ եգիպտական արաբ հսկայ գրադարան մըն է եւ մշակութային կեդրոն կը գտնուի քաղաքին միջերկրականի ափին կառուցուեցաւ շնորհիւ եունեսքօ յի եգիպտոսի եւ յունաստանի միջեւ գործակցութեան որուն նպատակն էր կառուցել նոր գրադարան մը հնադարեան հռչակաւոր շինուածքին տեղը մամտուհ համզա ճարտարապետն է պաշտօնական բացումը տեղի կ ունենայ օգոստոս ին ընթերցանութեան սրահին կից կը գտնուին երեք թանգարաններ հինգ հետազօտական կաճառներ եւ ցուցադրութեան սրահներ գրադարանին ընթերցանութեան սրահները կրնան ընդունիլ մինչեւ հոգի եօթը մակարդակներու վրայ են որոնցմէ մէկը ծովուն մակերեսէն վար ընթերցասրահներուն բարձր սիւները զարդարուած են լուտաս ծաղիկով թանգարաններէն մէկը կը պահպանէ հազարաւոր հին ձեռագիրներ որոնցմէ երկուքը աստուածաշունչի օրինակ գիրքեր նոր գրադարանին նուիրուեցան վատիկանի կողմէ ինչպէս նաեւ եգիպտոսի նկարագրութեան գիրքը թ ա հրատարակութիւն եւ կը վերահրատարակուի բազմիցս մինչեւ նափոլէոնի հրամանագրով աղեքսանտրիոյ մէջ իր հիմնումին օրերէն իսկ կը բնակին յոյներ հրեաներ ասորիներ եւ եգիպտացիներ յունական եւ հրէական համայքները գլխաւորներն են քաղաքին վարչաձեւը հին աթէնք քաղաք պետութեան նման է աղեքսանտրիան տարածուն աշխուժ տնտեսութեան կեդրոնն է միջերկրական ծովուն վրայ եգիպտոսի միակ նաւահանգիստն է ուրկէ կը ներածուին փայտ մետաղի տեսակներ մարմար գինի ձէթ եւ կ արտածուին ցորեն փափիրուս կտաւեղէն եւ մարմաշէ կտաւ բուրմունքներ եւ ուրիշ շքեղանքի արտադրանքներ նաւահանգիստին միջոցաւ կ առաքուին ափրիկէի արաբական աշխարհի եւ հնդկաստանի արտադրանքները ճարտարարուետը աշխուժ է զտարաններ կրաշաղախ նաւային կառուցում հիւսուածեղէն երկաթ թուղթ սննդեղէն քիմիական եւ մեքենագիտութիւն հակառակ հնագիտական հետքերու հազուադիպութեան աղեքսանտրիան զբօսաշրջութեան կարեւոր վայրերէն մէկը կը նկատուի միջերկրականի ծովափնեայ կլիման լոգանքի յատուկ վայրերու զարգացման թափ կու տայ ամէն ամառ կը ներգրաւէ գահիրէ մայրաքաղաքին միջին եւ ունեւոր դասակարգը աղեքսանտրիան մարզական պատկառելի աւանդութիւն կը ունի քաղաքը կազմակերպած է ի միջերկրականի խաղերը եւ ի համարաբական խաղերը ունի բազմաթիւ մարզադաշտեր օրինակ աղեքսանտրիոյ մարզադաշտը հոգինոց է քաղաքին եւ եգիպտոսին ամենահինը որ նաեւ դասական մարզախաղեր կը հիւրասիրէ հոգինոց պորկ ալ արաբ քաղաքին ամենաընդարձակ մարզադաշտը եւ կամ նաեւ էլ մաքս մարզադաշտը համափրիկեան բաժակի խաղերուն յունուար աղեքսանտրիան խաղերը հիւրասիրող երեք քաղաքներէն մէկն է կը զարգանան նաեւ ծովու խաղերը եւ եգիպտոսի մէջ խաղը աղեքսանտրիայէն սկսած է նաեւ աղեքսանտրիան չորս անգամ հիւրասիրած է համափրիկեան կողովագնդակի մարզախաղերը աղեքսանտրիոյ հայկական գաղութը կազմուած է դարուն ընթացքին անկէ առաջ հայութեան կամ հայու ներկայութեան համար արձանագրուած տուեալներ չկան թ հայ ճամբորդ մը սիմէոն դպիր լեհացի եգիպտոս եկած աղեքսանտրիոյ մասին կ ըսէ թէ կայր եկեղեցի մի հռոմի խաններ մեծամեծք կային հռոմք խպտիք ֆրանք բայն հայք եւ ոչ իսկ հ յովհաննէս թոմաճան մխիթարեան ուխտէն իր եթովպիա գրութեան մէջ հապեշիստան գրուած ուղեւորութեան առթիւ կը հանդիպի աղեքսանտրիա ու կը պատմէ կացեալ ի քանտիա աւուրս ելի նոյեմբեր ին եւ ին հասաւ ի յաղեքսանդրիա ընդ որդւոյն իւրոյ պօղոսի եւ գնացեալ իջեւանեցաւ ի վանս ֆրանչիսկան բաթերայից որոյ մեծաւորին անունն էր բատրէ պօնավէնթուրա ըստ արտաշէս գարտաշեանի հեղինակ նիւթեր եգիպտոսի հայոց պատմութեան համար գիրք ա էջ եթէ հայեր գտնուէին հ յ թոմաճան ապահովաբար անոնց պիտի դիմէր ինչպէս ըրած էր գահիրէ սակայն հաւանական է որ թուականներուն նափոլէոնի եգիպտոս արշաւանքին ատեն քանի մը հայ վաճարականներ բնակած ըլլան աղեքսանտրիա այդ շրջանի նաւահանգիստ եւ առեւտուրի գլխաւոր կեդրոն մուհամէտ ալի կառավարիչի իշխանութեան սկիզբէն հայեր կը սկսին աղեքսանտրիա հաստատուիլ մանաւանդ պօղոս պէյ եուսուֆեան պետական թարգմանիչի պաշտօնին կոչուելէն ետք կառավարիչը պօղոս պէյ եուսուֆեանի մահէն անմիջապէս ետք պետութեան կողմէ հսկայ հողատարածք որուն մէկ փոքր բաժինը արդէն եուսուֆեան գնած է եւ իր տուն ապարանքը ինչպէս նաեւ ս պօղոս պետրոս եկեղեցին կառուցած է հայ գաղութին կը շնորհէ եւ անոր մէկ մասի գնման երուսաղէմի պատրիարքութիւնը կը մասնակցի այս ուղղութեամբ տեղեկութիւնները գրեթէ նոյնն են բացի փոքր տարբերութիւններէ վրդ էփրիկեան բնաշխարհիկ բառարան ա հատորին մէջ էջ թորգոմ արք ին յիշողութիւնները եգիպտոսի հայոց հին եւ արդի եկեղեցիները էջ եւ մաղաքիա արք օրմանեան ազգապատում իզմիրցի պօղոս պէյ եուսուֆեան կը սեպուի աղեքսանտրիոյ հայկական գաղութին հիմնադիրը ան իր շուրջը կը հաւաքէ հայ հասարակութեան գլխաւոր դէմքերը որոնցմէ են խավակա աբրահամ կիւլպէնկեան նուպար փաշա նուպար ղազարոս տէր գասպարեան ստեփան աղա ապրոյեան թագուոր փաշա յակոբեան եւ շատ ուրիշներ ս պօղոս պետրոս եկեղեցին կը հիմնուի պօղոս պէյ եուսուֆեանին կողմէ ին եւ կը գործէ մինչեւ այնուհետեւ անոր շէնքին մէջ գործած է մելգոնեան մանկապարտէզը պօղոս եուսուֆեանի ժառանգորդները սեփական կալուածը գաղութին կը նուիրեն եկեղեցւոյ հարաւ արեւմուտքին կը հիմնուի հայկական գերեզմանատունը ծառազարդ եւ պարսպապատ ին թաղականութեան ջանքերով կը հիմնադրուի նոր եկեղեցին ի ռմբակոծումները անոր շինութեան աշխատանքները կը դանդաղեցնեն սակայն ին շինութիւնը կ աւարտի անոր բացման նուպար փաշան եգիպտոսի առաջին վարչապետը եղած է ներկայ կը գտնուի նոյն տարին դեկտեմբերին տեղի կ ունենայ նորաշէն գոթական ոճով եկեղեցւոյ օծումը ին եկեղեցւոյ մայր դրան յառաջամասը կը վերաշինուի հայական ոճով իսկ ին եկեղեցին կը նորոգուի եկեղեցուոյ կից կը գործէ ազգային առաջնորդարանը հիմնուած թուականին իսկ առաջին տոմարներուն արձանագրութիւնները կը սկսին թուականէն նոր գերեզմանատան կարիքը կը զգացուի որովհետեւ հինին շուրջը քաղաքը արագ թափով կը զարգանայ պետութիւնը աղեքսանտրիոյ համայնքներուն հսկայ հողատարածք մը կը նուիրէ գոհացնելու համար անոնց կարիքը ապրիլ ին տարածքին հարթակումի պարսպատման եւ թաղամասերու բաժանման աշխատանքները կը լրանան հայկական գերեզմանատան կեդրոնը մայիս ին կ օծուի ս գէորգ զօրավարի մատուռը աղեքսանտրիոյ թեմին նաեւ կը պատկանի տիսանիս գիւղին մէջ ս թաթէոս եւ բարթողիմէոս մատուռը կառուցուած թուականներուն ներկայիս կը գործէ պօղոսեան մելգոնեան վարժարանը որուն աշակերտութեան թիւը ական թուականներուն հոգիի հասած էր իսկ ական թուականներէն ետք հայութեան զանգուածային արտագաղթին պատճառաւ գաղութին թիւը շատ կը նուազի եւ ի տուեալներով աշակերտութեան թիւը հազիւ հոգի կը հաշուէ աղեքսանտրիոյ մէջ գործած են հետեւեալ վարժարանները կաթողիկէ համայնքի գործած վարժարաններ անարատ յղութեան մայրապետերու օրիորդաց վարժարան եւ ապա հայ կաթողիկէ քերց անարատ յղութեան վարժարան մաթոսեան աղջկանց որբանոց կրթարան մխիթարեան վարժարան եւ շուլց արուարձանին մէջ աւետարանական համայնքը կը ստեղծուի երբ նոյն թուականին պատմական հայաստանի գաւառներուն մէջ կատարուած ջարդերէն փրկուած հայ բողոքական ընտանիքներ աղեքսանտրիա կը հաստատուին անոնք իրենց կրօնական պաշտամունքը ամերիկեան միսիոնարներուն եկեղեցիին մէջ կը կատարեն գործած է էմմանուէլ կիրակնօրեայ վարժարանը աղեքսանտրիոյ հայ գաղութը իր է աւելի միութիւններով եւ ընկերութիւններով մշակութային բարեսիրական հայրենակցական սանուց շրջանաւարտից կանացի պատանեկան երիտասարդական մամուլի հրատարակչական խնայողական բժշկական ունեցած է հարուստ հասարակական կեանք նուագախումբեր երգչախումբեր եւ թատերախումբեր աղեքսանտրիոյ հայերուն կեանքին մէջ անպակաս եղած են տասնեակէ աւելի նուագախումբերը նոյնքան երգչախումբերը եւ թատերախումբերը մինչեւ բ համաշխարհային պատերազմ գործած են երկու հրատարակչական ընկերութիւններ տպարաններ գաղութը ունեցած է տպարաններ որոնց կեանքը կ երկարի մինչեւ ական թուականները գրադարաններ կազմուած եւ գործած են տասնեակէ աւելի գրադարաններ մամուլ արժանի են յիշատակումի նեղոս նոր կեանք լրաբեր ազատ խօսք փեթակ հայելի պարտէզ սուրհանդակ պարտէզի գրասէր սիսուան օրէնք թերթիկ կրակ մտրակ արեւ ոմանց տարեցոյցը կավրօշ եգիպտոս անիւ արաքս յառաջդիմասէր պրիսմակ որբունի եգիպտահայ տարեց ոմ ալեակներ եւ խլեակներ ասեղ զեկուցում հայ բուժակ կայծ եգիպտահայ տարեցոյցը ալ գրպանի տարեցոյց հայ վարժարան տեղեկատուութիւն արարա զուարթնոց ամէնուն գիրքը զարթօնք դալարիք փիւնիկ աւետարանի ձայն եգիպտահայ տարեցոյց պս բարի լուր ազատ բեմ մասիս հորիզոն փունջ շիրակ սֆինքս տարեկան տեղեկագիր սարկաւագին տրեց արեւ հայ դպրոց մամուլը ներկայիս մինչեւ թուական պարբերաբար տեղի ունեցած են միջմարզական ախոյանական մրցումներ հետեւեալ հայկական մարզական միութիւններուն եւ ակումբներուն միջեւ պտողեմէոս փրկիչին տարիներէն ք ա թ աղեքսանտրիոյ մէջ հաւաքուած աշխարհի բոլոր կողմերէն գիրքերը արձանագրութիւնները գիտունները եւ փիլիսոփայութիւնները պաճառ կ ըլլան մտաւորական կեանքի աշխուժ զարգացման քաղաքը կ ունենայ երկու համբաւաւոր գրադարաններ մէկը աղեքսանտրիոյ թանգարան հաստատութեան մէջ աղեքսանտրիոյ գրադարանը իսկ միւսը քոյր գրադարանը սարափիօ տաճարին մէջ աղեքսանտրիոյ արեւմուտքը նորագոյն շրջանի եգիպտացի հեղինակներ իրենց հայեացքը դէպի աղեքսանտրիա կ ուղղեն կը ներշնչուին անոր եւրոպական ազդեցութենէն աղեքսանտրիոյ աշխարհաքաղաքացի մթնոլորտը եւ անոր պատմութիւնը կը ներշնչեն միջազգային համբաւի գրագէտներ արուեստագէտներ ինչպէս կոստանտինոս քավաֆիս յոյն աշխարհահռչակ բանաստեղծ րդ դար կարպիս ափրիկեան հայ յօրինող աղեքսանտրիոյ համազգային երգչախումբի հիմնադիր սելին աքսելոս հրապարակագիր բանաստեղծուհի եւ հեղինակ ֆիլիփ թոմասօ մարինեդի գրագէտ ծագումով իտալացի ապագայնապաշտութեան հիմնադիրը ուրիշներ ալ որոնք թէեւ աղեքսանտրիա ծնան ու մեծցան սակայն հետագային կը գաղթեն ու կը ստեղծագործեն այլուր օրինակ երգչուհի տալիտա յօրինող ժորժ մուստաքի երգիչ տեմիս ռուսոս բանաստեղծ ճիւզեփէ ունկարեդի գծագրիչ ժորժ սապահ դերձակ ժան տեսէ շարժապատկերի արտադրիչ ռէյմոն հագիմ եւ շատ ուրիշներ աղեքսանտրիան ունի բարձրագոյն ուսումնարաններու լուրջ թիւ մը աղեքսանտրիոյ մէջ նաեւ րդ դարու առաջին տարիներէն բազմաթիւ օտար կրթական հաստատութիւններ կը հիմնուին յունական հայկական ֆրանսական անգլիական իտալական մինչեւ այսօր անոնցմէ շատեր կը գործեն այժմ համբաւի կ արժանանան ընհանրապէս անգլերէն լեզուով կրթական հաստատութիւնները յատկանշական է որ մոնթեսորեան դաստիարակչական մեթոտի մուտքը եգիպտոս աղեքսանտրիա կը կատարուի թուականին աղեքսանտրիան հարուստ է յուշարձաններով ճարտարապետական րդ րդ դարերու եւ ժամանակակից շրջանի կառոյցներով եւ թանգարաններով նաեւ եունեսքօն ծրագրած է աղեքսանտրիոյ մէջ կառուցել ստորաջրային թանգարան մը աղեքսանտրիոյ օփերան ուր տեղի կ ունենան դասական եւ արաբական երաժշտութեան պարի եւ օփերայի ներկայացումներ ժամանակակից աղեքսանտրիոյ մէջ իսլամ կրօնի մզկիթները կը գերիշխեն սակայն կան քրիստոնէական կրօնի ուղղափառ եւ կաթոլիկ դաւանանքի եկեղեցիներ եւ տաճարներ աղեքսանտրիան նաեւ ղպտի քրիստոնիաներուն կեդրոնն է աղեքսանտրիոյ եկեղեցին աշխարհի քրիստոնէական հնագոյն եկեղեցիներէն է աղեքսանտրիան եգիպտոսի մնացեալ քաղաքներուն հետ կը կապուի ցամաքի երթեւեկութեան եւ երկաթագծային ցանցով ինչպէս նաեւ քմ երկարութեամբ մահմուտիա ջրանցքին միջոցաւ ջրանցք որ կը սկսի նեղոս գետի ափին մահմուտիա քաղաք նաւահանգիստէն եւ աղեքսանտրիայէն անցնելով կը հասնի միջերկրական ծով կառուցուած էր աղեքսանտրիան հայթայթելու համար սնունդով նեղոս գետի թարմ ձուկով եւ ջուրով քաղաքին մէջ փոխադրութիւնները կ ըլլան հանրային փոխադրամիջոցներու եւ թաքսի միջոցաւ ասոնք կապուած են նաւային եւ օդային փոխադրամիջոցներուն աղեքսանտրիան գահիրէ կապող պողոտան անապատէն կ անցնի եւ եգիպտոսի լաւագոյններէն կը սեպուի նաւային փոխադրամիջոցը կը կատարուի քաղաքին չորս նաւահանգիստներէն արեւմտեան որ աղեքսանտրիոյ գլխաւոր նաւահանգիստն է թուականի կառուցուած տեքելիա կը գտնուի նախորդին արեւմուտքը եւ կը սպասարկէ բեռնարկող նաւերն ու մօտակայ պողպատի գործարանը արեւելեան զբօսանաւերու նաւակայք եւ ապուքիր քաղաքին հարաւ արեւելեան կողմը եգիպտոսի նաւային բեռնատարութեան ծաւալին արտածումի եւ ներածումի մեծ մասը կը սպասարկուի այս նաւահանգիստներէն միջազգային թռիչքները կը կատարուին պորկ ալ արաբ օդակայանէն իսկ ներքին թռիչքները ընդհանրապէս ալ նոզա օդակայանէն աղեքսանտրիոյ կլիման անջրդի է տարեկան մմ անձրեւաչափով ձմեռը անձրեւ կը տեղայ մանաւանդ դեկտեմբերին ջերմաստիճանը անկախ եղանակէն չափազանց փոփոխումներ չի կրեր եւ հաճելի է շնորհիւ միջերկրական ծովուն բարեկարգ ազդեցութեամբ աղեքսանտրիան ռաֆա քաղաքին հետ եգիպտոսին ամենախոնաւ շջրանն է յունուար եւ փետրուարին ամէնէն պաղն է ջերմաստիճանը կը խաղայ մինչեւ բարձրագոյնը եւ նուազագոյնը նաեւ պաղ ամիսներուն քաղաքը կը փորձուի զօրաւոր փոթորիկներէ անձրեւներէ եւ քանի մը անգամներ թեթեւ կամ կանոնաւոր կարկուտներէ որոնք միացուած թաթաւներուն պատահական ողողումներու պատճառ կ ըլլան տարուան ամէնէն տաք եւ չոր ամիսներն են յուլիսն ու օգոստոսը մեծն աղեքսանտր սելանիկ աթէնք յունաստան աղեքսանտրիոյ գրադարանը աթէնքի հնագիտական ազգային թանգարանը եգիպտոս բաբելոն փիրէա աղթամարը վանայ լիճի ներկայիս չորս կղզիներէն միջնադարեան շրջանին վանայ լճի կղզիներու թիւը էր ամէնանշանաւորն է կը գտնուի վանայ լճի հարաւ արեւելեան մասին մէջ աղթամարը կը գտնուի ովկիանոսի մակարդակէն մ բարձրութեան վրայ ամէնաբարձր կետը բարձր քարն է մ տարածութիւնը մոտ քմ հեռաւորութիւնը ցամաքէն քմ ափերու ընդհանուր երկարութիւնը մօտ քմ արեւմուտքէն աղթամարին մօտ է առտեր կղզին աղթամարի հարաւային եւ հարաւ արեւմտեան ափերը ժայռոտ են երբեմն զառիթափ լճի մակարդակէն մ բարձր առաջացած է չորրորդական ժամանակաշրջանին մէջ կազմուած է կրաքարերէ եւ աւազաքարերէ մթնոլորտային տեղումները մինչեւ մմ հիմնականին մէջ ծածկուած է տափաստանային բուսականութեամբ ծառածածկոյթին մէջ կը գերիշխեն թփուտները եւ նշենիները քաղցրահամ ջուրի աղբիւրները բացակային կը գտնուի այժմեան թուրքիոյ տարածքին վրայ մեզի համար արեւմտեան հայաստան հնագոյն ժամանակներուն աղթամար կղզին կը կոչուի այիտուս կղզիին անուանումը եկած է հին հայկական դիցաբանութեան հերոս թամարի անունէն այդ դիցաբանութեան հիման վրայ հայ մեծանուն գրող հովհաննէս թումանեան գրած է իր ախթամար բանաստեղծութիւնը աղթամար կղզին վասպուրականի բնակչութեան սրտաձիգ վայրն եղած է աղթամար կղզին վասն զի հոն հաստատուած էր նոյն աշխարհի կաթողիկոսարանն իր ս խաչ վանքովը աղթամար շատ ապառաժոտ կղզի է եւ զուրկ բուսականութենէ սակայն վանայ լճի մակերեսէն քանի մը հարիւր ոտնաչափ բարձր ըլլալով ամառ ատեն զով օդ ունի եւ կը փնտռուի օդափոխութեան հաճելի վայր հաւանօրէն աղթամար հին դարերուն ցամաքի հետ միացած էր մուրճ էջ ու ետքէն բաժնուած եւ ջրերու հարուածներու լափումներու հետեւանքով նոյն իսկ պզտիկցած բիւզանդիոն թ աղթամարի անունը դեռ կարելի չէ եղած ճշդիւ ստուգաբանել ոմանք զայն կը մեկնեն յաղթուած կամ յաղթող մարաց ուրիշներն աղ կամ ախղ ժողովուրդ թամար դառնութիւն ժողովուրդ դառնութեան բաղմավէպ էջ իսկ վասպուրականի ժողովուրդն իր պարզութեամբը եւ բանաստեղծական աւիւնովը կ երգէ սէրը զոյգի մը եւ կ ողբայ մահը դժբախտներու այս անանուն կղզիին վրայ թամար անունով գեղեցիկ աղջիկ մը կ ապրէր նա սիրահարուած էր վռշիկ ռշտունի ազնուականին որ ամէն գիշեր լողալով անոր այցելութեան կու գար ու կ երթար փոթորկալից գիշեր մը վռշիկ կրկին ծով կը նետուի թամարին երթալու համար սակայն յուղուած ալիքները կը ձգտին խափանել անոր սիրոյ ճամբան նա ամէն ճիգ կը թափէ կղզին հասնելու համար սակայն անկարող կ ըլլայ եւ ա խ թամար թամար հեծեծելով իր վերջին շունչը կու տայ անդիէն կղզեակին վրայէն սիրատենչիկ աղջիկը այս տխուր պատկերն սրտի դառն ցաւով ականատես կ ըլլայ եւ ինքն ալ ախ ու վախով կը մեռնի այդ տխուր արկածէն ի վեր կղզին աղթամար կը կոչուի արաքս էջ բազմավէպ էջ եւ լումայ բ էջ դարեր յառաջ այս կղզին ռշտունիներու կը վերաբերէր հոն բարզափրան ռշտունին հրեաներ կը բնակեցնէ իսկ թէոդորոս ռշտունին է դարուն զայն բերդերով եւ պարիսպներով կ ամրացնէ հ չամչեան պտմ հայոց բ էջ կը գրէ սա թէոդորոս ըստ գրելոյ ասողկայ եւ վարդանայ շինեաց վանս ի նմա մինչ հ էփրիկեան բազմավէպ էջ ասոր հակառակ կ արտայայտուի ըսելով թէոդորոս ռշտունւոյ կղզւոյս վրայ վանք շինելու յիշատակութիւն չկայ ասողիկի եւ վարդանայ մօտ եւ այնպէս կը համարի թէ վանք պէտք է բնակարան իմաստով առնուլ անդ էջ դարձեալ նոյն հայրը կը հակառակի ի էջ որ կ ըսէ թէ ին թէոդորոս աղթամարի վրայ վանք մը շինած ըլլայ սակայն սամուէլ անեցիի այն արտայայտութենէն թէ ի տէր եղիայէն էառ զաղթամար գագիկ եւ ետ նմա զիլի հ էփրիկեան կը խորհի թէ գագիկէն յառաջ աղթամարի մէջ մենաստան մը սկսեր է լինել անդ էջ իսկ գագիկ արծրունի կղզին ամրացնելէ զանազան շինութիւններով օժտելէ յետոյ կը սկսի ս խաչ վանքի եւ եկեղեցւոյ շինութիւնը ին աղթամարի սուրբ խաչ եկեղեցի պատմական հայաստանի գլխաւոր հոգեւոր կեդրոններէն ժամանակի աղթամար վանական համալիրի բաղկացուցիչ մէկ մասը եղած է նաեւ կաթողիկասանիստ հայկական ճարտարապետութեան հրաշալիքներէն է աղթամարի ս խաչ եկեղեցին կը գտնուի վասպուրական նահանգին կեդրոնը վանայ լիճին հարաւ արեւելեան մասը գտնուող աղթամար կղզիին լիճին կղզիներէն մեծութեամբ երկրորդը վրայ ներկայիս թուրքիոյ տարածքին վանքը բաւական ապահովուած էր գտնուելով ցամաքէն քմ հեռու ապառաժոտ կղզիին վրայ եւ նաեւ միջին դարերուն ամրացուած էր ամրոցով եւ աշտարակաւոր պարիսպով վանքը շնորհիւ իր դիրքին վասպուրականի կեդրոնը կը դիւրացնէր աղթամարի տան կաթողիկոսներուն կառավարելու ամբողջ թեմը նաեւ անոր սքանչելի տեսարանը ներշնչած է բանաստեղծներ եւ գրագէտներ օրինակ րաֆֆիին ձայն տուր ով ծովակ թ աղթամար գրուած բանաստեղծութիւնը յովհաննէս թումանեանի ախթամարը քաղուած աւանդութիւններէ եւ կամ մոկացի վարդանի սասնայ ծռեր ուն մէջ աղթամար ապրող գագիկ թագաւորի գեղեցիկ աղջկան ծովինարին պատմուածքը ժամանակին ունէր մաքուր ջուրի աղբիւր որ շատոնց ցամքած է ջուրը վանք կը հասնէր նաւակով ախավանքէն գիւղ մեծ հայքի վասպուրական նահանգի ռշտունիք գաւառի վանայ լիճին հարաւային ափին աղթամար կղզիին դիմաց վան քաղաքէն քմ հարաւ արեւմուտք հարուստ էր այգիներով եւ պարտէզներով աղթամարը արծրունի գագիկ թագաւորի ժամանակ կը զարգանայ ու կը դառնայ ամրոց եւ քաղաք ժ դարուն վասպուրականի քաղաքական եւ կրօնական կեանքի կեդրոնն էր տաճարը թուականներուն կառուցած է ճարտարապետ քանդակագործ եւ նկարիչ մանուէլ վասպուրականի թագաւոր գագիկ արծրունիին հիմնադիր վասպուրականի արծրունեաց թագաւորութեան եւ իր կնոջ մլքէ թագուհիին պատուէրով նորաշէն եկեղեցուոյ հանդիսաւոր բացման օրը օծումը կը կատարէ գէորգ կաթողիկոսը որ հետը կը բերէ ս լուսաւորչի աջէն եւ ուրիշ մասունքներ բացման հանդիսութենէն ետք աղթամարի թեմը կը գծուի ս խաչ եկեղեցուոյ հիւսիսային կողմին կից գտնուող ս սարգիս մատուռը եկեղեցուոյ կը միացնեն եւ կը դարձնեն աւանդատուն թուին թովմաս կաթուղիկոսը շինել կու տայ արեւմտեան կողմի գաւիթը եւ ժթ դարում ախիջան եւ գէորգ աղաներուն նիւթական օժանդակութեամբ կը կառուցուի հարաւային կողմի զանգակատունը կարա կոյունլու ջահան շահի հովանավորութենէն օգտուելով զաքարիա գ կաթողիկոսը կը կարողանայ որոշ ժամանակ միաւորել աղթամարի և էջմիածնի կաթողիկոսութիւնները ժթ դարուն երկու կաթողիկոսարաններու իրաւազօրութեան սահմանափակումներու երկարատեւ վէճերու հետեւանքը կ ըլլայ էջմիածնի կաթողիկոսութիւնը իբր գլխաւոր ճանցուի ժթ դարուն աղթամարի կաթողիկոսութիւնը ունէր թեմ եկեղեցիներով և վանքերով թուականին թեմերը անցան հայկական եկեղեցուոյ պոլսոյ պատրիարքութեան իրաւասութեան տակ վանական համալիրը ամայացաւ թուականին ցեղասպանութեան ժամանակ թ այդ օրերուն թրքական կառավարութիւնը կը փորձէ քանդել վանական համալիրը աղթամարի ս խաչի վանական համալիրը կը բաղկանար եկեղեցիէ մը ժամատունէ մը զանգակատունէ մը միաբաններու բնակարաններէ եւ կաթողիկոսարանէ մը աղթամարի սուրբ խաչ վանքը բաղկացած էր ս խաչ եկեղեցիէն անոր ժամատունէն եւ զանգակատունէն վերջին երկուքը ետքը շինուեցան վանքին կից կը գտնուէին կաթողիկոսարանը ուսումնարանը եւ ուխտաւորներուն սենեակները կաթողիկոսարանն ու ուսումնարանը րդ դարուն երկրորդ կէսին կաթողիկոս խաչատուր շիրոյեանի օրով կը փոխադրուին ախավանք որ նաեւ կը կոչուէր աղթամարի դրսի վանքը կղզիին դիմաց ցամաքի ափին նորաշէն շէնքերու մէջ տարուան մեծ մասը կաթողիկոսը հոն կ անցընէր զանգակատունը կը գտնուէր հարաւային դրան առջեւ կրկնակի չորս քառակուսին սիւներու վրայ պայտաձեւ կամարներ որոնց վրայ կը հանգչին վեց կլոր սիւներ կրելով վեցանկիւն գմբէթ մը անկէ կախուած էին զոյգ զանգակները գաւիթը պարզ շէնք մըն էր սուրբ խաչ եկեղեցուոյ հիւսիսային դրան դիմաց շինուած էին երկու կամարակապ փոքրիկ մատուռներ մէկուն մէջ զետեղուած էր միւռոնի կաթսան իսկ միւսը աւանդատան վերածուած էր ս խաչի հարաւ արեւելեան կողմը կը գտնուէր ս ստեփանոս փոքրիկ եկեղեցին վերաշնուած էր թ ստեփանոս կաթողիկոսի օրով կղզիին հիւսիս արեւելեան ծայրը կար փոքրիկ մատուռ մը որ կը համարուէր թամար թագուհիին աղօթատեղին իսկ հարաւ արեւելեան ծայրը կային ս գէորգի եւ ս աստւոածածնի երկու մատուռները վերջինը նաեւ կը կոչուէր կարմիր եկեղեցի կարմիր քարերով շինուած ըլլալուն պատճառով ս խաչ եկեղեցուոյ արեւելեան կողմը կը գտնուի կաթողիկոսներուն յաւիտենակն ննջավայրը գերեզմանոցը անգնահատելի է եկեղեցուոյ պատկերազարումը ս խաչ եկեղեցին շինուած է սրբատաշ կարմիր քարերով որոնք բերուած էին կոտոմ գիւղէն անտառապատ գիւղ արեւմտեան հայաստանի բիթլիսի վիլայէթը վանայ լիճէն հարաւ արեւմուտք դատուանէն քմ հարաւ լիճը թափուող գետակի աջ ափին խաչաձեւ եւ անսիւն է պսակուած տասնըվեց կողմանի գմբէթով եւ կոնաձեւ կաթողիկէով գմբէթը ունի ութը պատուհան բոլորուած կամարներով անոնք գեղազարդարուած էին ծաղիկներու եւ կաքաւներու քանդակներով եկեղեցւոյ երկարութիւնն է մեթր լայնութիւնը մեթր եւ բարձրութիւնը մեթր եկեղեցւոյ իւրայատկութիւններէն մէկը այն է թէ չորս պատերը ուղղակի իրարու չեն միանար այլ մէկական մեթրաչափ հեռու մնալով իրարու կը կցուին հնգանկիւնանի աշտարակաձեւ ուրիշ պատով մը յառաջացնելով կիսաբոլոր խորշեր արեւելեան եւ արեւմտեան պատերուն մէջ կան երկական կամարակապ ներսանկուածներ արեւելեանը երեքական իսկ արեւմտեանը մէկական եռանկիւնաձեւ որմնասիւներով զարդարուած իւրաքանչիւր պատի մէջտեղը կայ երկար ու նեղ պատուհան մը այս չորսէն զատ կան ուրիշ պատուհաններ սուրբ սեղանին երկու կողմերը կան մէկական խորաններ մատուռներ անոնք ունէին մէկական սեղան վէմքար պատարագի սեղանի սրբաքար եւ պատուհան եկեղեցւոյ հարաւային կողմի բոլորաձեւ թեւին մէջ կար դուռ մը որուն վերեւը շինուած էր վերնայարկ մը յատկապէս գագիկ թագաւորին եւ արքունական ընտանիքին համար վերնայարկը կիսաբոլոր էր եւ առջեւի մէկ մեթր բարձրութեամբ պատը զարդարուած էր նուռի քանդակներով եւ եզի խոյի վագրի այծի փիղի ու հորթի կիսարձաններով կամարներուն վրայ իւղաներկով նկարուած էին աւետման այցելութեան եւ ծննդեան պատկերներ գմբէթի որմնանկարները կը պատկերացնէին խաչի փառաբանում ը զարդաքանդակները ստեղծելու ժամանակ ճարտարապետ մանուէլը հաշուի առած է կարելի դիտանկիւնները եւ տարբեր ժամերու լուսաւորութիւնը տանիքի քիւերուն ցցուած եզերքներ տակ կան զանազան կենդանիներու բարձրաքանդակներ անոնցմէ մէկ մեթր ցած եկեղեցւոյ շուրջը կը բոլորուին վեց հորիզոնական երիզներ զանազան նիւթերով խաղողի ողկոյզներու եւ զանազան տեսարաններու քանդակներ հին ու նոր կտակարաններուն սուրբերու բազմաթիւ բարձրաքանդակներ եւ տեսարաններ արաբական տիրապետութեան դէմ հայ ժողովուրդին մղած ազատագրական պայքարը քրիստոնեութիւնը արծրունեաց տոհմի մեծերն ու անոնց քաջագործութիւնները եւ հայ շինականին խաղաղ աշխատանքը կենցաղը ասոնցմէ վար պատին մէջտեղէն ու եկեղեցւոյ շուրջը ցցուած են կենդանիներու կիսարձաններ չորս ճակատներն ալ զարդարուած են աւետարանիչներու մարդաչափ քանդակներով նշանաւոր են արեւմտեան պատին վրայ գագիկ արծրունիի բարձրաքանդակը մեթր բարձրութեամբ եւ հարաւային պատին վրայ սահակ ու համազասպ արծրունիներուն բարձրաքանդակները յատկանշական նկարագրական տեսարանի մը պատկերացումով գագիկ թագաւորին երկրորդ բարձրաքանդակը կը գտնուի խաղողի այգի ներկայացնող երիզին մէջ ան ծալլապատիկ ներկայացուած է եկեղեցին բոլորուած է արձանագրութիւններով հոս կը նշենք մի քանին աղթամարի ս ստեփանոս եկեղեցու դրան ճակատին չխբ ի հայրապետութեան տոն ստեփանոսի շինեցաւ եկեղեցիս ծախիւք սրբասնեալ կրաւնաւորացն սարգսի եւ ստեփանոսի որդեացն հոռոմշահի յարդար վաստակոց իւրեանց կատարեցաւ յիշատակ հոգւոց իւրեանց եւ ծնողացն եւ ազգականացն ըրք հանդիպիք յիշեցէք ի քս աղթամարի դարպասի հարաւային դրան ճակատին ի ռմժբ թվին հայոց եւ շնորհօքն քսի շինեցաւ դարպասս ձեռամբ թումայի կաթողիկոսի աղթամարայ որք աղօթէք տուք զողորմիս ս խաչ եկեղեցու խաչկալի վրայ ի հայրապետութեան սրբոյ աթոռոյս տռն գրիգորի կաթողիկոսի շնորհօք տռն մերոյ յսի կառուցի խաչկալս արդեամբք աղթամարայ մեծի եւ փոքու եւ բադականից ոսկերչոնց եւ աշխատութեամբ եւ մասնակցութեամբ տեառն սահակայ վարդապետի խարբերդցւոյ որք պատահիք լի բերանով ած ողորմի ասացէք նոցա ի թվոջ հայոց ռ մ ե զանգակատան վրայ շինեցաւ զանգակատունս արդեամբք աստուածասէր իշխանացն ախիջան եւ գէորգ աղայիցն յանուն սբ համբարձման ի յիշատակ ննջեցելոցն եւ կենդանեացն աղթամար կղզիին ափին ինկած մի քանի տապանաքարերուն վրայ արձանագրութիւններ մի քանի օրինակներ ի թվին չղէ վախճանեցաւ աղքատասէր հայրապետն ստեփանոս կաթողիկոս ամենայն հայոց ազգաւ արծրունի այ ողորմութիւն աթոռակից արասցէ զնա սրբոց հայրապետացն ամէն թվ պժգ հայոց կաթողիկոս տռն զաքարեայ կարողութեամբ այ եւ աջողութեամբ նորին կանգնեցի չխաչս բարեխաւս առ ած հոգւոյ իմոյ որք երկիրպագանէք յիշեցէք ի քս յս թվ պղգ ես տր զաքարիա կաթողիկոս կանգնեցի խաչս բարեխաւս առ ած սակս փրկութեան մելեք ստեփանոսի եւ խաթուն մէլէքին ծընաւղացն տուղ շահ բէկի տովլաթ շային ասլան բէկին որ երկիրպագանէք յիշեցէք ի քս սբազան յակուցեալ պետրոս կաթուղիկոս թվ ռճ ժթ ով սուրբ նշան տէրունական սեղան զառին զենման բարեխաաեա ի մեծ ատեան վասն թումայ կաթողիկոսին եւ ծնողաց թվ ռմլ ի յայս գուբս անձուկ անփոփի մարմին անուն անանփոխ մարկոսի վեհին սիրելի ազգին ի սէր հայ ազին եղեալ անձնուէր սիրով մտաղիր կարապետ կաթողիկոս ռմխը աղթամարի սուրբ խաչ վանքը ունեցաւ գրչագրութեան ծաղկում մանաւանդ րդ դարէն ետք գրուեցան աւետարաններ յիշատակարաններ արձանագրութիւններ վասպուրականի ամենէն հարուստ վանքերէն մէկն էր անոր կաթողիկոսներուն իրաւասութիւնը կը տարածուէր շատ մը գաւառներու քաղաքներու գիւղերու եւ վանքերու վրայ ունէր մշակելի դաշտեր եւ անդաստաններ նաեւ ստացած էր թանկագին նուէրներ սպասներ անօթներ եւ ձեռագիրներ սակայն ասոնց մեծ մասը ժամանակին փախցուած են ս խաչի վանքին ուխտագնացութեան օրն էր խաչվերացի տօնը աղթամարի կաթողիկոսութեան բուն շարքը կը սկսի դաւիթ ա արծրունիով հաւանական կը թուի ստորեւ կարգը միշտ փոքր վերապահութեամբ աշխագրական դիրքին շնորհիւ եկեղեցին համեմատաբար լաւ պահպանուած էր թ թուրքիոյ կառավարութեան որոշումով եկեղեցին կը վերանորոգուի սակայն խաչը գմբէթին վրայ չի դրուիր ամենուրէք հայութիւնը բողոքի ցոյցեր կը կազմապերպէ սեպտեմբեր ին տարի ետք եկեղեցիին մէջ տեղի կ ունենայ պատարագ իսկ սեպտեմբերի ին ուշ գիշերը եկեղեցիին գմբէթին վրայ խաչը կը զետեղուի նշենք որ եկեղեցւոյ մէջ ս պատարագ մատուցելու արտօնութիւն տրուած է միայն տարին մէկ անգամ խաչվերաց տօնին նախորդող կիրակին եկեղեցին նաեւ կը գործէ իբրեւ թանգարան այս նպատակով այցելութիւնները ազատ են թուրքիան բարի կամքով չէ որ վերանորոգումը կատարեց ազդակները շատ էին զբօսաշրջիկութեան տնտեսական նպաստները եւ քաղաքակիրթ աշխարհին ցոյց տալ իր բարի երեսը հակառակ անոր թէ ինք պարտաւոր է ըստ լօզանի պայմանագրի թիւ յօդուածներուն պահպանել եւ պաշտպանել ազգային փոքրամասնութիւններուն ինքնութիւնն ու ժառանգութիւնը առաւել լիակատար պահպանութեան տակ առնել եկեղեցիները սինակոգները գերեզմաններն ու նշեալ փոքրամասնութիւններուն այլ կրօնական հաստատութիւնները աղձնիքը ըստ մովսէս խորենացիի ըստ այլ ուսումնասիրողներու անանիա շիրակացիի աշխարհացոյցի կը հանդիսանար մեծ հայքի երրորդ նահանգը ասուրաբաբելական արձանագրութիւններուն մէջ կը հիշատակուի ալզի ուրարտական սեպագիր արձանագրութիւններուն մէջ ալզինի ձեւով աղձնիքը բաղկացած էր հետեւեալ գաւառներէն աղձնիքը կը գտնուէր արեւմտեան տիգրիսի եւ հայկական տաւրոսի միջեւ մօտ քմ տարածութեամբ եւ ունէր գաւառ բնական պայմաններով կը բաժնուի երկու հակադիր մասերու հիւսիսային որ հայկական տաւրոսի շրջանի մէջ ունի դաժան կլիմայ եւ հարաւային որուն կլիման տաք է մակերեւոյթը հարթավայրային դաշտային մասերն էին անգեղտուն քեղ նփրկերտ եւ աղձն արձն արզն գաւառները իսկ լեռնային մասին մէջ կեթիկ տատիկ ազնուաց ձոր երխեթք գզեղխ սալնաձոր եւ սանասունք սասուն գաւառները արտաշիսեաններու եւ արշակունիներու օրով աղձնիքը մեծ հայքի չորս բդեշխութիւններէն մէկն էր աղձնիքի խոշոր կեդրոն տիգրանակերտը արքունի քաղաք էր եւ ունէր ներքին ինքնավարութիւն քաղաքը կը կառավարէր թագաւորի նշանակած քաղաքապետը շահապը աղձնիքը հարուստ էր գետերով ու աղբիւրներով յայտնի էր իր երկաթի ու կապարի հանքերով եւ նաֆթով զարգացած էր խաղողի մշակութիւնը գինեգործութիւնը եւ անասնապահութիւնը վաղ միջնադար մծբինի ամեայ դաշնագրի համաձայն աղձնիքի դաշտային մասը անգեղ տուն նփրկերտ աղձն առնուեցաւ հռոմեական բանակի հսկողութեան տակ մեծ հայքի ի բաժանումէն ետք աղձնիքը բացառութեամբ աղձն գաւառի անջատուելով հայքէն անցաւ արեւելեան հռոմեական կայսրութեանը որպէս առանձին վարչական միաւոր մեծ ծոփք անունով իսկ աղձնը մնաց որպէս բդեշխութիւն եւ ենթարկուեցաւ սասանեան իրանին սասանեաններու աւերած տիգրանակերտի տեղին մէջ հռոմեացիները կառուցեցին մարտիրոպոլիս բերդաքաղաքը որ աքբա ափում եւ այլ ամիրութիւններու հետ միասին կը պահպանէին կայսրութեան սահմանագիծը սասանեաններու ներխուժումէն մեծ հայքի ի բաժանումէն ետք աղձնիքի ամբողջ տարածքն անցաւ բիւզանդական կայսրութեանը եւ միացաւ վերին միջագետք պրովինցիային սակայն էն ետք վերականգնուեցան նախկին սահմանները արաբական տիրապետութեան շրջան աղձնիքի վիճակն արմատապէս փոխուեցաւ արաբական նուաճումներէն ետք երբ դաշտավայրային մասին մէջ հաստատուեցաւ արաբական դիար ռաբիա ցեղը դ վերջին աղձնիքին մէջ ստեղծուեցաւ արաբական ամիրայութիւն հայութիւնը մնաց աղձնիքի լեռնային մասին մէջ շարունակելով իր ձեռքին պահել հայկական տաւրոսէն դէպի միջնաշխարհը տանող լեռնանցքները ինճիճեան ղ ստորագրութիւն հին հայաստանեայց վնտ հիւբշման հ հին հայոց տեղուոյ անունները վեն երեմեան ս տ հայաստանը ըստ աշխարհացոյց ի երեւան յակոբեան թ խ հայաստանի պատմական աշխարհագրութիւն երեւան յարութիւնեան բ ն մեծ հայքի վարչա քաղաքական բաժանման համակարգն ըստ աշխարհացոյց ի աղձնիքի այր մարդոց տարազներ հայաստանի աղձնիք շրջանի տղամարդոց հագուկապին ամբողջութիւնն է աղձնիքի մէջ այր մարդոց ներքնազգեստին համար կը գործածէին ճերմակ կտաւ շալվարը շըլուար կը կարէին բուրդ կերպասէ եւ սեւ կը ներկէին կար շալվարի յատուկ տեսակ մատանի շալվարը որուն փողքաբերանները եւ կողքի կարերը կը զարդարէին ասեղնագործութեամբ ելակը եւ ապան կ ամբողջացնէին աղձնիքի արական տարազը կը կապէին պարզ եւ մետաքսաթելէ հիւսուած գօտի վերջինս կը կապէին նշանուած եւ ամուսնացած այր մարդիկ գօտին աղձնիքի մէջ բազմատեսակ նշանակութիւն ունէր տարեց մարդիկ գօտիէն կը կախէին ծխախոտի տոպրակը ինչպէս նաեւ ծխամորճը աւելի երիտասարդները գօտիի ձախ կողքէն կը կախէին ճերմակ բռնակապով կեռ դաշոյնը աղձնիքի այրերը կը գործածէին գլխարկի երկու տեսակ գդակ եւ քոլոզ որուն շուրջ փուշի կը փաթթէին աղուանք աղբանիա կան աշխարհ առանայ աշխարհ եւ ազգ սահմանակից հայաստանի սահմաններն են արեւելքէն կասպից ծով հիւսիսէն դարբանդէն մինջեւ ալազան երկնցած հին պարիսպը արեւմուտքէն ալազան եւ խրամ գետակները հարաւէն կայենի լեռները ամբողջ գարդման գանձակ եւ արցախ եւ երասխի ձախ ափերն այս սահմանաց մէջ տարածուած երկիրը մեր մատենագիրներէն աղուանք կամ աշխարհ առանայ կը կոչուի խորենացիէն նաեւ խորին հայք աղուանից ազքը ծագած կը համարուի մեր հայկաղն սիսակ նահապետէ որ իր հոր գեղամայ երկիրները ժառանգելէն եւ իր անուամբ այն աշխարհը սիսական կամ սիւնիք կոչելէ վերջ ընդարձակեց իր երկիրը մինջեւ հունարակերտ քաղաքը սիսակ իր քաղցր եւ անուշ բնաւորութեան համար կը կոչուեր նաեւ աղու եւ կը կարծուի թէ այդ պատճարաւ իր տիրած աշխարհի այս մասն կոչուած ըլլայ աղուանք մեր արամ հայկազն նահապետը ըստ աւանդական պատմութեան քրիստոսէ տարի առաջ կը նուաճէ արեւելեան կողմերը ուր էր նաեւ աղուանից երկիրը քրիստոսէ վեց դար առաջ մեր տիգրան հայկազեանը աժդակահայ դէմ պատերազմելու համար իր զօրաց կը տանի վրաց եւ աղուանից ընտիր զօրքերը կը հետեւի թէ աղուանք արամի ժամանակէն հայոց հպատակ եղած են եւ այդ տեւած է մինջեւ վաղարշակ ա ն ք ք որ սիսակայ ցեղէն քաջ առանը կը կարգէ կուսակալ աղուանից ըստ մ խորենացիի եւ մ կաղանկատուացիի փրկչական ա դարուն երբ ալանները միացած բոլոր լեռնականներու հետ դարբանդի դռնէն աղուանից երկիրը կը խուժեն մեր արտաշէսը կը վանէ յարձակողները բ դարուն մէջ երբ խազրաց եւ բասլաց միաբանեալ զօրքերը նոյն դարբանդի դռնէն աղուանից երկրին վրայ կը յարձակին մեր վաղարշ թագաւորն է որ երկիրը թշնամիներէն կ ազատէ ե դարուն մէջ պարսիկք կը տիրեն աղուանից երկրին եւ կ աւերեն եւ շատերն ալ կրակապաշտ կ ըլլան վերջապէս քաղաքականապէս աղուանից երկիրը կը ծաղկի եւ կը խամբի հայաստանի հետ աղուանից երկիրը ստորին վերին եւ միջին մասերու բաժնուած է որոնք գաւառներու կը ստորաբաժանուին աղուանները մշակութային եւ կրօնական տեսակէտով սերտ մնացած են հայոց հետ քրիստոնէութիւնը հոն մուտ գտաւ երբ հայաստանի պետական կրօնքը դարձաւ մեսրոպ մաշտոց հայոց գրերը գտնելէն ետք անոնց ալ նոր նշանագրեր հնարեց անոնց կաթողիկոսները ատեն մը հպատակած են մեր կաթողիկոսներուն վերջապէս աղուանից երկիրը մեր աշխարհի նահանգներէն մին համարուած է այժմ աղուանից ազգի մնացորդք կը համարուին նուխի դռնի նիժ վարդաշեն սուլթան նուխի եւ այլ գիւղերու մէջ բնակող այն հայերը որոնք ուտէացիք կը կոչուին եւ կը խօսին ուտիարէն նոյնպէս աղուանից մնացորդք են շամախւոյ մատրաստ գիւղի հայերը եւ ղուբայի դռնի խաչմաս եւ քիլվար գիւղերու հայ բնակիչք մեր գրականութեան մէջ լայն տէղ ունին աղուանք բարխուղարեանց մակար եպ գրած է առանցին գիրք մը աղուանք ալիշան նոյնպէս ձեռագիր սմբատեանց եպ նկարագիր շամախւոյ թեմի գրքին նէջ ընդարձակօրէն կը գրէ աղուանից մասին մովսէս կաղանկատուացին պատմութիւնը աղուանիցը գրած որ ին փարիզի մէջ տպուած է վերջին տարիներուն աղուանից երկիրը զանտահարայ աշխարհ կոչուած է ին կ իշխէ այս երկրին մահմուտ միւրվէիզի որդին որ աղուաններու գլուխն անցած սպահանի վրայ կը յարձակի մօտը բնակող նոր ջուղայի հայք մեծ կորուստներու կ ենթարկուին չամաչ գ աղուդիի մահարձան աղիտուի կոթող մահարձան րդ դարու հայկական միջնադարեան ճարտարապետական յուշարձան սիւնիքի մարզի աղուդի գիւղին մօտ սիսեանի շրջանի աղուդի գիւղին մօտ կը բարձրանայ հոյակապ մահարձան մը որ կառուցուած է րդ դարու վերջերուն կամ րդ դարու սկիզբներուն կը գտնուի սիսեան քաղաքէն քմ դէպի արեւելք իշխանանիստ գիւղ եղած է աղուդին աւանդութիւնը կ ըսէ որ պարսիկներու մարզպանը իր մօտ կը կանչէ սիւնեաց երեք իշխանները նպատակ ունենալով ձերբակալել զանոնք սակայն հայ իշխանները կը նախազգան մարզպանին մտադրութիւնը եւ կը մերժեն մարզպանը մեծաթիւ զօրքով կը հասնի աղուդի հայերը կը յաղթեն բայց կռուի ընթացքին զոհ կ երթան երեք հայ իշխանները աղուդցիները կը կառուցեն գեղեցիկ դամբարանատուն մը ուր կ ամփոփուին հայրենասէր իշխաններուն աճիւնները սակայն անոնց փառքը յաւերժացնելու համար գետնափոր դամբարանատունը ճոքր կ երեւի աղուդցիներու աչքին հողը կրնայ ծածկել դամբարանատունը կը մտածեն անոնք իսկ հայրենի երկրի համար զոհուածներու յիշատակը պէտք է հասցնել սերունդներուն դամբարանատան վրայ կը կառուցուի երկյարկ աշտարակաձեւ մահարձան մը երկրորդ յարկի երեք գեղեցիկ կամարները կը խորհրդանշէին այն որ դամբարանատան մէջ թաղուած է երեք մարդ յետագային մահարձանի երկրորդ յարկի կամարները փուլ կու գան եւ կը մնան միայն կողասիւները բայց այդ վիճակին մէջ ալ աղուդիի մահարձանը սքանչելի է ան հին հայկական ճարտարապետութեան բարձրարժէք կոթողներէն է սիւնեաց հայրենասէր իշխաններուն անունները չեն գրուած կոթողին վրայ ճիշդ է անցորդը այսօր կրնայ մահարձանին վրայ կարդալ քանի մը տողեր շրջակայքի մէջ կատարուած շինարարութեան մասին սակայն այդ տողերը քանդակուած են յետագային եւ նշանաւոր դամբարանատան հետ առնչութիւն չունին աղուէսներ շնազգիներու ընտանիքի գիշատիչ կաթնասուններու ցեղ հհ բոլոր մարզերուն մէջ տարածուած է աղուէս սովորականը որ ունի ենթատեսակ աղուէս անդրկովկասեան եւ աղուէս հայկական կը բնակին գետնափոր բոյներու մէջ իւրաքանչիւր բոյն ունի քանի մը բնանցք որ կը կառուցեն բլրալանջերու վրայ կը զբաղեցնեն գորշուկին հին բոյնը կամ կը թաքնուին ժայռաճեղքերու եւ այլ բնական թաքստոցներու մէջ աղուէսները աւելի փոքր են քան միջին չափի ընտանի շունը կը բնութագրուին երկար նեղ մռութով եւ խիտ պոչով աղուէսին մարմինը քաշուած է երկարութիւնը մինչեւ սմ պոչը թաւ է երկարութիւնը սմ կենդանի զանգուածը քկ մազածածկը խիտ է փափուկ գորշադարչինաւուն հարդակարմրադեղնաւուն եւ այլ երանգներով կը բուծուին արծաթափայլ բարձրարժէք մորթի ունեցող աղուէսներ ականջներու արտաքին մասը սեւ է ոտնաթաթերուն տակը մորթապատ աղուէսները խելացի խորամանկ ու ճարպիկ կենդանիներ են եթէ պէտք է փրկէ սեփական կեանքը կամ սնունդ հայթայթէ աղուէսն իր հնարամտութեամբ կը գերազանցէ շատ մը կենդանիներու բայց երբեմն հետաքրքրասիրութենէն դրդուած ան կ արհամարհէ զգուշութիւնը աղուէսին փորձանքէն հեռու կը պահեն անոր իւրայատուկ քօղարկուիլու հմտութիւնը սուր լսողութիւնը տեսողութիւնը եւ յատկապէս հոտառութիւնը թշնամու հոտը ան կը զգայ դեռ հեռուէն եւ կը հասնցնէ ժամանակին փախչիլ կամ թաքնուիլ իսկ լսողութիւնը կ օգնէ կեր հայթայթելու ատեն ձմրան աղուէսը ականջ կը դնէ ձիւնին տակ վազվզող մուկերուն եւ նոյնիսկ ամենաթոյլ ծըւծըւոցը լսելով կը կարենայ գտնել անոնց աղուէսւ կ ապրի գետնափոր բոյներու մէջ կը կառուցէ բլրալանջերու վրայ կը զբաղեցնէ գորշուկի եւ այլ կենդանիներու բոյները կամ կը թաքնուի ժայռաճեղքերու եւ այլ բնական թաքստոցներու մէջ յաճախ կ ապրի բնակավայրերէն ոչ հեռու աղուէսը տարածուած է բոլոր մայրցամաքներուն մէջ բացի անթարքթիքայէն իսկ աւստրալիա տարած են եւրոպայէն յայտնի է տեսակ հայաստանի մէջ կը հանդիպի մէկը սովորական աղուէսը ենթատեսակով անդրկովկասեան եւ հայկական գազանաբուծական տնտեսութիւններու մէջ կը բուծեն արհեստական ճանապարհով ստացուած սեւ արծաթափայլ բարձրարժէք մորթի ունեցող աղուէսներ հայաստանի մէջ նման տնտեսութիւն կա լոռու մարզին մէջ աղուէսը կը սնուի նապաստակներով գորտերով ու մողէզներով խոշոր միջատներով առաւելապէս մորեխներով երբեմն կրնայ աւերել գետնին ապրող թռչունին բոյնը սակայն անոր հիմնական կերը մուկերն ու մանր կրծողներն են դաշտամուկեր աւազամուկեր ճագարամուկ առնէտ եւ այլն տարուան ընթացքին աղուէսը կ ոչնչացնէ քանի մը հազար մկնանման վնասատու կրծողներ իսկ ձագերու հետ երկու երեք անգամ աւելի այդով ան մեծ օգուտ կը բերէ որովհետեւ այդ կրծողները մեծ վնաս կը հասցնեն գիւղատնտեսութեանը ամրանը աղուէսը կը սնուի բոյսերու որոշ տեսակներով աշխոյժ կը գործեն օրուան բոլոր ժամերուն առաւելապէս լուսաբացին եւ մայրամուտին կ ապրին տարի կտղուցի շրջանին մէջ յունուար փետրուարին արուներու միջեւ տեղի կ ունենայ պայքար էգին տիրելու համար յղութիւնը կը տեւէ օր այդ ընթացքին արուն չի հեռանար էգէն կը մաքրէ անոր վրայի մակաբոյծերը կը թարմացնէ բոյնը կեր կը հայթայթէ եւ այլն կ ունենան երբեմն ձագ օրական ձագերը կրնան դուրս սողոսկել բոյնէն երկար ժամանակ խաղալ բոյնին շրջակայքին մէջ իսկ վտանգի դէպքին անմիջապէս թաքնուիլ աղջիկ երեխաներու միջազգային օր հոկտեմբեր ը մակ ի կողմէ յայտարարուած է աղջիկ երեխաներու միջազգային օր շատերու կը մտածեն թէ ինչո ւ մակ ը որոշեց առանձնացնել աղջիկ երեխաները նպատակը այն էր հրաւիրել միջազգային հանրութեան ուշադրութիւնը այն յատուկ խնդիրներուն որոնց աղջիկները կը հանդիպին ամբողջ աշխարհի տարածքին օրը պաշտօնապէս առաջարկուած է որպէս որոշում քանատայի մակ ի գլխաւոր վեհաժողովին կողմէ ռոնա ամպրոզ քանատայի կանանց կարգավիճակի նախարար աջակցած է որոշոիմին կանանց եւ աղջիկներու պատուիրակութիւն մը իրենց աջակցութիւնը ներկայացուցին նախաձեռնութեան ընթացքին մակ ի րդ վեհաժողովին կանանց կարգավիճակներու առնչութեամբ թուականի դեկտեմբեր ին մակ ի ընդհանուր ժողովի կողմէ քուէարկութիւն կատարուեցաւ որոշում ընդունելու հոկտեմբեր ը որպէս աղջիկ երեխաներու անդրանիկ միջազգային օր աղջիկ երեխաներու միջազգային օրը առաջին անգամ նշուած է թուականին իսկ օրուան թեման ընտրուած էր աղջիկներու վաղ ամուսնութիւններու դէմ պայքարը այս օրուան թեման ընտրուած էր նորարարութիւնները աղջիկներու կրթութեան համար խորագրով այս օրուան թեման ընտրուած էր ընդլայնել աղջիկներու իրաւունքներն ու հնարաւորուիւնները վերջ տալ բռնութեան շրջապտոյտին այս օրուան թեման ընտրուած էր դեռահաս աղջիկներուն ոյժը թուականի տեսլականը կարգախօսով օրուան խորհուրդն անմիջականօրէն կապուած էր միեւնոյն տարուան սեպտեմբերին միջազգային հանրութեան կողմէն ընդունուած կայուն զարգացման նպատակներու նոր օրակարգի հետ որ կը նախատտեսէ իրականացնել մինչեւ թուականը այդ կը նշանակէ որ ին ծնած աղջիկներու սերունդը դեռահաս կը դառնայ ուղիղ այդ ժամանակ տարի ետք աղքատութեան վերացման միջազգային օր անգլերէն հոկտեմբեր ին կը յիշատակուի աղքատութեան վերացման միջազգային օրը այս օրուան պատմութիւնը կապուած է թուականի հոկտեմբեր ի հետ երբ այդ օրն հաւաքուած են աւելի քան հարիւր հազարաւոր մարդ փարիզի թրոքատերոյի մարդկային իրաւանց հրապարակին վրայ ուր թուականին ստորագրուած էր մարդու իրաւունքներու համընդհանուր հռչակագիրը որպէս յարգանքի տուրք ծայրահեղ աղքատութեան բռնութեան ու սովի մատնուած մարդոցց մակ ը թուականի դեկտեմբեր ին ընդունուած իր հռչակագիրով հոկտեմբեր ը հռչակած է աղքատութեան վերացման դէմ պայքարի միջազգային օր ու կոչ ուղղած բոլոր պետութիւններուն այս օրը աղքատութեան դէմ պայքարելու էն ի վեր բանաձեւ տարբեր դասակարգերու համոզմունքներու եւ ընկերային տարբեր շերտերու պատկանող մարդիկ ամէն տարի հոկտեմբեր ին կը հաւաքուին հաստատելու իրենց դիրքորոշման անփոփոխութիւնը եւ չքաւորներուն ցոյց տալու իրենց համերաշխութիւնը յիշատակելու աղքատութեան վերացման միջազգային օրը այսօր գրեթէ մէկ միլիարդ մարդ սովի մատնուած է մոլորակի բնակչութեան տոկոսը ընկերային պաշտպանութիւն չունի որ կ օգներ յաղթահարել կենսական վտանգները աղքատութիւնը գլխաւորապէս տնտեսական ու հասարակական երեւոյթ է բայց ունի նաեւ հոգեւոր մշակութային եւ քաղաքական արմատներ բացի այդ տարբեր ժամանակաշրջաններու եւ տարբեր պայմաններու մէջ աղքատութեան տարատեսակ դրսեւորումներուհետ մարդիկ բախուն ունեցած են զոր մեծ ազդեցութիւն ունեցած է անոնց հոգեկան ներաշխարհին վրայ միաւորուած ազգերու կրթութեան գիտութեան եւ մշակույթի կազմակերպութեան եունեսքօ ի սահմանմամբ աղքատութիւնը մարդոց եկամուտի ինքնագնահատականի կրթութեան ու հասարակական որոշումներուն մասնակցութեան հնարաւորութեան լիովին կամ մասնակի բացակայութիւնն է իսկ որոշ ուսումնասիրողներու կարծիքով աղքատութիւնը մարդկային հիմնական կարիքներու զրկուածութիւնն է այս հիմնական կարիքներուն մէջ կը մտնեն բաւարար քանակի ուտելիքի ու ջուրի հասանելիութիւնը համապատասխան բնակարանի ու խնամքի պայմաններու ապահովուածութիւնը անհատին ու անոր ընտանիքին համար հասարակական զբաղուածութիւնը աղօթքի ընկոյզ անգլ րդ դարերուն հիւսիսային եւրոպայի յատկապէս հոլանտայի մէջ մեծ տարածում ունեցող փայտէ պատրաստուած մանրանկարչական արտադրանքի տեսակ աղօթքի ընկոյզը գնդաձեւ է եւ կազմուած է իրարու միացած երկու մասերէ որոնց շնորհիւ փայտէ գունդը կը նմանի ընկոյզի կճեպի գունդին ներսի հատուածին մէջ փորագրուած մանրաքանդակները կը պատրաստուէին տօսախէ եւ կը պատկերէին աստուածաշնչեան պատմութիւններ առաւելաբար յիսուս քրիստոսի խաչելութեան հետ կապուած դրուագներ տօսախը փայտագրութեան համար լաւ հում նիւթ է թէեւ փայտի այս տեսակին օգտագործումը արտադրանքը կը սահմանափակէ փոքր չափերու տօսախը ունի համաչափ կարծրութիւն դիմացկուն է կոտրուածքներու եւ ճեղքուածքերու նկատմամբ աղօթքի ընկոյզներու մեծամասնութիւնը տօսախէ պատրաստուած է թէեւ կը հանդիպին նմանօրինակ արտադրանքներ պատրաստուած արծաթէ եւ զարդարուած ջնարակով տօսախէ մանրանկարներու մանրազննին աշխատանքը շատ իւրայատուկ է որոշ արտադրաքներու վրայ տեսանելի է այնպիսի մանրագոյն մանրամասն հիւսուածք ինչպիսին են հրեշտակի թեւերու փետուրներ վիշապի թեփուկներ հագուստի ձեւուածքի յարդարում եւ զարդեր արտադրանքներու մանրամասնութիւններու առատութեան ծաւալին ու փոքր չափին պատճառով սովորական լուսանկարը ընդունակ չէ զանոնք որակեալ դրօշմելու հետեւաբար աղօթքի ընկոյզներու պատկերները կը հաւաքեն համակարգիչով տարբեր կիզակէտերով առնուած լուսանկարներէ արուեստաբաններու գնահատմամբ աւարտուած արտադրանքի պատրաստութեան մը համար կրնար ծախսուիլ մինչեւ տարի այսինքն վարպետի մը ամբողջ ասպարէզը եթէ ան միայնակ աշխատէր այդ իսկ պատճառով ընկոյզները եւ նմանատիպ մանրանկարչական արտադրանքները չափազանց սուղ էին եւ միայն իրենց ժամանակի ամենահարուստ մարդիկ ազնուականները եւ իշխանական ընտանիքներու ներկայացուցիչները կրնային իրենց թոյլ տալ գնել զանոնք աղօթքի ընկոյզները ճոխութեան եւ սեփականատիրոջ դիրքին խորհրդանիշն էին հետեւաբար հասանելի չէին բոլորին ու կ արտադրուէին շատ քիչ քանակով յայտնի է որ տօսախէ մանրաքանդակներ ունէին անգլիոյ արքայ հենրի թ եւ անոր կինը քեթրին արակոնացին սրբազան հռոմէական կայսրութեան կայսր քարլ զ եւ պաւարիայի հերցոգ ալպերթ ե որոշ արտադրանքներ կը ներառեն իրենց առաջին սեփականատէրերուն անուններուն սկբզնատառերը կամ զինանշանները հաւանաբար իւրաքանչիւր արտադրանքի վրայ աշխատած է քանի մը վարպետ իր օգնականներուն հետ որոնցմէ իւրաքանչիւրը պատասխանատու էր աշխատանքի իր հատուածին համար մանրաքանդակները կը պատրաստուէին քանի մը մասէ ապա կը միացուէին եւ կը սոսնձուէին փայտէ հիմքին վրայ անոնց մեծ մասին հեղինակներուն անունները յայտնի չեն մեզ շատ քիչ հասած անուններէն մէկը է համրիչներու գնդաձեւ կախազարդերը կը հանդիսանան տօսախէ մանրանկարչութեան ամենատարածուած ձեւը սակայն յայտնի են նաեւ նմանատիպ արտադրանքի այլ տեսակներ անոնք գլխաւորաբար եռապատկերներ եւ երկթեւ սրբանկարներն են ինչպէս նաեւ մանրանկարչական փորագրմամբ դագաղներ արձաններ եւ նոյնիսկ անուշահոտ իւղերու սրուակներ աղօրիք հացահատիկ եւ այլ հատիկներ աղալու հարմարանք հայտնի է որ ժամանակին վաղ նէոլիթ եւ անցած է կատարելագործման շարք մը փուլեր նախնական ձեւը կազմուած եղած է անողորկ երկու աղացաքարին ցորենը լեցուցած են ներքեւի քարի վրայ եւ վերինը հետ ու առաջ շարժելով մանրացուցած հետագային ստեղծուած է երկանքը բաղկացած զոյգ տափակ բոլորակ տաշած քարերուն վերին աղացաքարը պտտցուցած էր ձեռքով աւելի ուշ աղացաքարը պտտեցնելու համար սկսան օգտագործել ջուրի ուժը յայտնագործուեցաւ ջրաղացը ք ա րդ հազարամեակին աղօրիք օգտագործած են առաջաւոր ասիոյ մէջ մոտ րդ դարին երեւան եկաւ հողմաղացը իսկ րդ դարու շոգաղացը ներկայիս աղօրիքի տարբեր ձեւերուն փոխարինած են կատարելագործուած ալրաղացային սարքեր ու մեքենաներ միջնադարեան հայաստանի մէջ համաձայն վիմական եւ մատենագրական տուեալներու հինէն ի վեր գործած են ջրաղացներ րդ դարերուն վիմական արձանագրութիւններուն բազմաթիւ յիշատակութիւններ կան վանքերուն եկեղեցիներուն մէկ կամ երկու ակ ջրաղացներու նուիրաբերութեան մասին զաքարեան իվանէ աթաբեկը եւ իր կինը խոշաքը թուականին վերին շիրակի ջրաղացներէն ստացուող հարկը կը շնորհեն շիրակավանին դոփեան տոհմի իշխան հասանի կինը մամքանը ական թուականներուն գեղարքունիքի բրդի այրք գիւղի սուրբ աստվածածին եկեղեցին է ընծայել մէկ ջրաղաց եւ կալուածներ արագածոտն գաւառի տեր վաչուտեան վաչէի եղբայր սմբատ իշխանը րդ դարի սկիզբ մահանալով իր կնոջը զմրուխտին ցգած է միակ ջրաղացը որ զմրուխտն ընծայած է հոռոմոսի վանքին հրաչեայ աճառեան լեզուաբան եւ բառարանագիր հրաչեայ աճառեան ծնած է սամաթիա կոստանդնուպոլիս մարտ ին նախնական կրթութիւնը կը ստանայ սահակեան նունեան վարժարանէն ապա իր ուսումը կը շարունակէ պոլսոյ կեդրոնական վարժարանէն ներս ուրկէ շրջանաւարտ կ ըլլայ ին նոյն տարին պաշտօնավարելու կը սկսի գատըգիւղի արամեան վարժարանին եւ կարնոյ սանասարեան վարժարանին մէջ աճառեան կը շրջի պատմական հայաստանի շատ վայրեր կ ուսումնասիրէ մագաղաթներ յուշարձաններ յատկապէս խորանալով շարք մը բարբառներու հետազօտութեան մէջ եւ զանազան նիւթեր կը հաւաքէ հայագիտութեան տարբեր ճիւղերու համար գաւառական ուսուցիչի թափառական դրութիւնը աճառեանին արգելք կը հանդիսանայ հրապարակելու իր կարեւոր աշխատութիւնները խորհրդային կարգերու հաստատումէն ետք աճառեան կը նշանակուի պետական համալսարանի դասախօս եւ ամբողջապէս կը նուիրուի գիտական ու մանկավարժական աշխատանքներու եւ յաջորդաբար լոյս կ ընծայէ բազմաթիւ գիտական աշխատութիւններ ստալինեան խռովութիւններու հետեւանքով թուականին խորհրդային իշխանութիւնները երեւանի մէջ անհիմնօրէն կը ձերբակալեն եւ մեղադրանք կ առաջադրեն հակայեղափոխական հակախորհրդային ազգայնամոլական գործունէութիւն ծաւալելու համար աճառեան երկու տարի կը մնայ աքսորավայրին մէջ թուականին արդար համարուելով ազատ կ արձակուի եւ կը վերադառնայ երեւան իր կեանքի վերջին տարիներուն աճառեան կը նուիրուի լիակատար քերականութիւն հայոց լեզուի մեծածաւալ աշխատութեան կազմուած հատորներէ ուր կը քննարկուի հայոց լեզուի քերականութիւնը եւ պատմական զարգացումը լեզուներու համեմատութեամբ բացի նշուած աշխատութիւններէն աճառեան շուրջ քառասուն տարի կ աշխատակցի հայ բազմաթիւ պարբերականներու տասնեակ մը յօդուածներ կը գրէ թէ հասարակական հարցերու եւ թէ գիտական լեզուաբանական ուղղութեամբ թուականին անոր կը շնորհեն գիտական վաստակաւոր գործիչի կոչում իսկ թուականին ան կ ընտրուի հայաստանի գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի անդամ աճարիոյ ճգնաժամ քաղաքական վարչական ընդհարում թուականներուն ճգնաժամ աճարիոյ ինքնավար հանրապետութեան ասլան աբաշիձէի գլխաւորութեամբ եւ թիֆլիսի պաշտօնական իշխանութիւններու միջեւ միխէիլ սաակաշուիլիի ղեկավարութեամբ ճգնաժամը յետխորհրդային վրաստանի մէջ անկայուն քաղաքական իրավիճակի հետեւանք էր յատկապէս վարդերու յեղափոխութիւնէն ետք ճգնաժամը աւարտեցաւ իշխանութիւններուն հանրապետութեան ամբողջական ենթարկումով աճարիան ինքնավար հանրապետութիւն է վրաստանի կազմին մէջ որուն հիմնական բնակչութիւնը աճարներ են վրացիներու էթնոգրաֆիկ խումբ որ կը տարբերի մուսուլմանական կրօնի թեթեւակի գերակշռութեամբ թուականին աճարիոյ ինքնավար հանրապետութեան գերագոյն խորհուրդի նախագահ դարձաւ ասլան աբաշիձէն քաղաքացիական պատերազմի սկսվելէն ետք ան ստեղծեց իր սեփական բանակը իբրեւ հակակշիռ զինուած խմբաւորումներուն որոնք միաւորած էին զվիադ գամսախուրդիայի կողմնակիցներուն եւ հակառակորդներուն ի տարբերութիւն աբխազիայի եւ հարաւային օսիայի ղեկավարներու աբաշիձէն չէր ձգտեր լիակատար անկախութեան այլ կը զարգացնէր զայն իբրեւ ազատ տնտեսական գօտի բայց մաքսային հասոյթները կը մնային հանրապետութեան իսկ թուականին հասաւ անոր որ վրաստանի սահմանադրութեան մէջ յատուկ կէտ մտցուց յատուկ պետական կարգավիճակի մասին փաստացի ան կը համարուի պետութեան կիսանկախ կառավարողը բացի այդ պաթումի մէջ տեղակայուեց ռուսիոյ զինուած ուժերու րդ մոտոհրաձգային դիւիզիան որուն ղեկավարութեան հետ աբաշիձէն ունէր ընկերական յարաբերութիւններ մինչ թուականը անոր կ օգնէին նաեւ ռուս սահմանապահ զօրքերը բայց անոնց հեռանալէն ետք ան ձեռնամուխ եղաւ սեփական սահմանապահ զօրքերու կազմաւորման ռուսական ռազմակայանի առկայութիւնը աճարիոյ մէջ ռուսական ղեկավարութեան հնարաւորութիւն կու տար եթէ չազդելու ապա գոնէ իրադրութեան վերահսկողութիւն աճարիոյ մէջ վրաստան ալ կը ցանկար զօրացնել ազդեցութիւնը պաթումի մէջ բացի այդ կար նաեւ հակամարտութեան տնտեսական լուրջ նախադրեալը մինչ թուականին ինքնավարութեան մէջ վրաստանի վերահսկողութեան սահմանումը աճարիան ինքնուրոյն կը կառավարէր թուրքիոյ հետ սահմանը եւ նաւերէն հիմնականին մէջ ինքնաթիռներէն եւ աւտոտրանսպորտէն գանձուող մաքսային հասոյթները համաձայն թուականին վրաստանի սահմանադրութեան մէջ կատարուած եւ յուլիսի ին չեղարկուած փոփոխութեան միխէիլ սահակաշուի նախագահ ընտրուելուն զուգընթաց սրվեցան յարաբերութիւնները թիֆլիսի եւ ինքնավարութեան միջեւ յունուարի ին սահակաշուիլին յայտարարեց վրաստանը միասնական երկիր է իսկ ով կ ընդդիմանէ թող չքվի այստեղէն ես երկրին մէջ կարգուկանոն կը հաստատեմ այդ թուականին աճարիոյ մէջ աճարական իշխանութիւններու հանդէպ ոչ մէ կ ագրեսիա չկայ եւ չ ըլլար բայց մէկ բան պետք է բոլորը հասկանան վրացական հողի իւրաքանչիւր քառակուսի սանթիմեթր կ ըլլայ վերահսկողութեան ներքեւ յունուար ին սահակաշուիլին ժամանեց պաթում ուր ասլան աբաշիձրի ընդունեց պաշտապանութեան նախարարութեան ստորաբաժանումներու սահմանապահ զօրքերու եւ վրաստանի նգն ներքին զօրքերու մասնակցությեամբ զինուորական շքերթը հազիւ էր վրաստանի նախագահը յգեց պաթումը երբ անոր կողմնակիցները գոչելով միշա միշա եւ լոզունգներ հնչեցնելով ընդդէմ աճարական ղեկավարութեան շարժեցան դէպի գերագոյն խորհուրդի շէնք ուր անոնց ցրեցին աճարիոյ նգն յատուկ ստորաբաժանումները ընդդէմ այս արշաւի ասլան աբաշիձէի կողմնակիցները կազմակերպեցին իրենց բազմահազարանոց ցոյցը այդ ժամանակ գոնիոյէն դէպի պաթում ուղղեւորուեցաւ սահակաշուիլիի համախոհներու եւս մէկ խումբ բայց աճարական իշխանութիւններուն ընդդիմադիր մեր աճարիան կազմակերպութեան ղեկավար դաւիթ բերձենիշուիլիի դիմումէն ետք իրավիճակը կայունացաւ փետրուարին նախագահ միխէիլ սահակաշուիլին այցելեց ամն եւ ելոյթ ունենալով ճոն հոփքինսի համալսարանի մէջ յայտարարեց ես ու աբաշիձէն առանձին դուր չենք գար մարտի ին խորհրդարանի նախագահ նինօ բուրջանաձէի հետ համաձայնութեան արդիւնքով պաթումի մէջ կայացաւ միխէիլ սահակաշուիլիի եւ ասլան աբաշիձէի հանդիպումը որուն ընթացքին սահակաշուիլին համաձայնեցաւ հանել աճարիոյ տնտեսական շրջափակումը իսկ աբաշիձէն զինաթափել զինուած խմբաւորումներն ու չխոչընդոտել ինքնավարութեան տարածքին մէջ խորհրդարանական ընտրութիւններու անցկացմանը բայց չորս օր անց վրաստանի նախագահը աճարիոյ ղեկավարին մեղադրեց ձեռք բերուած համաձայնութիւններու փլուզման մէջ մարտ ին վրաստանի ագ նախարարութիւնը չեղեալ համարեց աճարիոյ բարձրաստիճան պաշտօնեաններու արտերկրեայ անձնագրերը այդ թիւին ասլան աբաշիձէի անոր որդիին գէորգի աբաշիձէի եւ աճարիոյ նգ նախարար ճեմալ գոգիձէի իսկ վրաստանի ազգային բանկը ձեռնամուխ եղաւ պաթումի ծովային բանկի լուծարմանը մարտ ին ելոյթ ունենալով պաթումական հեռուստաընկերութեամբ աբաշիձէն հասկացրեց որ չէ պատրաստուած զինաթափել ընդդիմադիրներու խումբերը ան մասնաւորապէս ըսաւ չնայած դրան մարտ ին ինքնավարութեան մէջ անցան խորհրդարանական ընտրություններ բայց ատոնք ճգնաժամը չթուլացրեցուցին վրաստանի կեդրոնական ընտրական հանձնաժողովը խոլոյսկի եւ քոբուլեթի մունիցիպալիտետներուն մէջ քվեարկութեանն արդիւնքները չեղարկեց որուն արդիւնքին մէջ ասլան աբաշիձէի վերածնունդ կուսակցութիւնը յաղթած էր բայց կրկնակի քվեարկութիւն անցկացնելու փորձի ժամանակ տեղի բնակչութիւնը ընտրութիւններու անցկացման ժամանակաւոր հանձնաժողովի շէնքը քարուքանդ արեցին եւ ոչնչացուցին թիֆլիսէն բերուած բոլոր փաստաթուղթերը այս կրկին սրեց ինքնավորութեան մէջ իրադրութիւնը խորհրդարանական ընտրութիւններու արդիւնքներով աբաշիձէի վերածնունդ կուսակցութիւնը ստացաւ աւելի քան ձայն որմէ ետք լեյբորիստական կուսակցութեան հետ իշխանութիւններուն մեղադրեցին քվեարկութեան արդիւնքները կեղծելու մէջ ապրիլի ին նորընտիր խորհրդարանի առաջին նիստի ժամանակ միխէիլ սահակաշուիլին կոչ արաւ խորհրդականներուն անհանդուրժողական դիրքորոշում որդեգրել աբաշիջէի կլանի հանդէպ որ չի ներկայացներ աճարներու շահերը այլ կը հանդիսանայ հանցագործներու մարդասպաններիու եւ թմրանիւթերու առաքիչներու հանցախումբ ապրիլի կէսերուն ասլան աբաշիձէի ենթակայութեան տակ իր զորամասով անցաւ վրաստանի զինվուած ուժերու պաթումական րդ մոտոհրաձգային բրիգադի հրամանատար ճեներալ ռոման դումբաձէն ապրիլի ին աճարիոյ ղեկավարի ենթակայութեան տակ անցաւ վրաստանի նգ նախարարութեան ներքին զօրքերու րդ վարչութիւնը գնդապետ մուրատ ցինցինաձէի ղեկավարութեամբ ապրիլի ին աբաշիձէն աճարիոյ ինքնավարութեան մէջ հանընդհանուր զորահավաք անցկացնելու հրամանագիր ստորագրեց միեւնոյն ժամանակ ինքնավարութեան ղեկավարի անձնական հրամանատարութեան ներքեւ գտնուող արագ արձագանքման խումբի քանի մը զինծառայողներ ձգեցին աճարիան անցնելով վրացական իշխանութիւններու կողմը ապրիլի ին աճարիոյ յատուկ նշանակութեան խումբը եւ արագ արձագանքման խումբը ցրեցին պաթումի քաղաքային դատարանի մօտ անցկացուող բողոքի ցոյցը մայիս ին աճարիոյ ղեկավարութեան որոշումով պայթեցուցին ճորոխ գետի վրայով անցնող երեք աւտոմոբիլային կամուրջները որոնք կարեւոր կապող օղակ էին աճարիոյ եւ վրաստանի մնացեալ քաղաքներու միջեւ իսկ քոբուլեթի եւ ցիխիսձիրի քաղաքներուն մէջ քանդուեցաւ պաթումը վրաստանի հետ կապող երկաթուղիի գիծը նոյն օրը սահակաշուիլին աճարիոյ ղեկավարին մինչ մայիսի ը երկօրեայ վերջնագիր ներկայացուեցաւ զինաթափել անօրինական զինուած խմբաւորումները հակառակ դէպքին մէջ սպառնալով աճարիոյ կառավարութեան եւ խորհրդարանի լուծարումով վրաստանի գործողութիւններուն հավանութիւն տուաւ ամն ը ամն պետքարտուղարութեան պաշտօնական ներկայացուցիչ ռիչըրտ բաուրեը յայտարարեց որ պաշտօնական ուաշինգթոնը խորապէս մտահոգուած է աջարական առաջնորդ ասլան աբաշիձէի կամուրջները քանդելու որոշումէն եւ մէզի համար հիմնահարց է այն որ ճջարիան վրաստանի մէկ մասն է մենք վճռականօրէն կ աջակցենք վրացական կառավարութեան աճարիոյ մէջ իր իշխանութիւնը եւ գերակայութիւնը հաստատելու ջանքերուն մայիս ին աճարիոյ մէջ կասեցուեցապ վրացական հեռուստաալիքներու հեռարձակումը իսկ ինքնավարութեան մայրաքաղաքին մէջ համալսարանի շէնքի մօտ հազար մարդ բողոքի ցոյց սկսաւ աբաշիձէի պաշտօնանկութեան պահանջով յաջորդ օրը մասնակիցներու թիւը հասաւ հազարի անոնց կողմը անցան զինուորական եւ խորհրդարանի պատգամաւոր իրենց հրաժարականի մասին յայտնեցին աճարիոյ նգ փոխնարար էլղուդա ջինչիրաձէն եւ աճարիոյ առողջապահութեան եւ ընկերային ապահովութեան նախարար գուլիկո շերվաշիձեն նոյն օրը սահակաշուիլին հեռուստաեթերէն յայտնեց աճարիոյ մէջ իր ուղղակի կառավարումը մտցնելու մասին եւ աբաշիձէին անվտանգութեան երաշխիքներ տուաւ եթէ ան առանց բախումներու հրաժարական տայ ինքնավար հանրապետութեան մէջ մեծամասշտաբ զինուած ընդհարումը կանխուեցաւ ռուսոյ եւ վրաստանի բանակցութիւններու արդիւնքին մէջ աճարիա մեկնեցաւ ռուսիոյ անվտանգութեան խորհուրդի քարտուղար իգոր իվանովը մայիս ի լոյս ի գիշերը ասլան աբաշիձէն որդին գէորգիի հետ ձգեց աճարիան ռուսիոյ անվտանգութեան խորհուրդի քարտուղարին հետ մեկնելով մոսկվա շտապ հեռուստաելոյթին մէջ միխէիլ սահակաշուիլին յայտնեց ասլանը փախա ւ աճարիան ազա տ է ռիա նովոստին այդ օրերուն գրեց աբաշիձէի հետ իվանովի դէմ առ դէմ հանդիպումը շարունակուեցաւ չորս ժամ բանակցութիւններու վերջերուն այն շէնքի մօտ ուր ատոնք տեղի կ ունենային կրակոցներ լսուեցան մինչ այժմ այդ միջադէպի մասին ստոյգ տեղեկատուութիւն չկայ մէկ վարկածով այդ աջարական առիւծի մտերիմներու հրաժեշտի հրավառութիւնն էր որոնք իմացած էին աբաշիձէի հրաժարականի մասին իվանովի հետ բանակցութիւններու աւարտէն ետք աճարիոյ նախկին ղեկավարը ձգեց իր նստավայրը եւ ուղղեւորեց պաթումի օդանավակայան ուրկէ գնաց մոսկուա դեռեւս շորեքշաբթի երեկոյեան մինչ ռուսիոյ ախ քարտուղարի հետ բանակցութիւնները պաշտօնապոս հերքելով իր պաշտոնանկութեան մասին լուրերը աբաշիձէն գերադասեց ձգել պաթումնը առանց որեւէ յայտարարութեան այդ առիթ հանդիսացաւ վրաստանի ղեկավարութեան համար անոր հեռանալն անուանել փախուստ աբաշիձէի պաշտօնանկութիւնը պաթումի փողոցներուն մէջ հազարաւոր մարդիկ ընդունեցին խանդավառութեամբ աբաշիձէի բազակաթոռը դուրս բերուեցաւ աճարիոյ գերագոյն խորհուրդի անոր աշխատասենեակէն ջարդուեցաւ եւ հրապարակայնօրէն այրեց անոր պապի մեմեդ աբաշիձեի արձանի մոտ մայիսի ին պաթում ժամանեց նախագահ սահակաշուիլին հենց նոյն օրը ստեղծուեցաւ աճարիոյ ժամանակաւոր խորհուրդը վրաստանի երկաթուղիի դեպարտամենտի ղեկավար լեւան վարշալոմիձէի գլխաւորութեամբ մայիս ին պաթումի մէջ նշանակուեցան շրջանային կառավարման ղեկավարներ եւ քաղաքի ժամանակաւոր քաղաքապետ էտուարտ սուրմանիձէն նոյն օրը սահակաշուիլին մասնակցեցաւ ճորոխ գետի վրայ հսկիչ անցագրային կէտի ապամոնտաժման եւ կառավարելով բուլդոզերով քանդեց շինութիւնը ուր առաջ տեղակայուած էր պահակախումբը եւ կ իրականացուէր քաղաքացիներու ստուգում յայտարարելով ապագային այլեւս երբեք վրաստանի պատմութեան մէջ ճորոխ գետի վրայ աճարիան եւ մնացեալ վրաստանը բաժնող գիծ չ ըլլար աբաշիձէի պաշտօնանկութիւնէն ետք էտուարտ սուրմանիձէն յայտարարեց որ ընդդիմադիր մեր աճարիան շարժումը կը դադարեցնէ իր գոյութիւնը որովհետեւ ան հասաւ իր նպատակին աճարիայէն հեռացուց աբաշիձէին կործանեց անոր ռեժիմը եւ ինքնավարութիւնը վերադարձուց վրաստանի սահմանադրական դաշտ յունիս ին ինքնավարութեան մէջ անցան գերագոյն խորհուրդի ընտրութիւններ որոնց մէջ յաղթանակեց սահակաշուիլի յաղթանակած աճարիա կուսակցութիւնը հաւաքելով մօտ ձայներ յուլիս ին վրաստանի նախագահը ստորագրեց վրաստանի սահմանադրութեան մէջ փոփոխութիւններու հետ կապուած աճարիոյ ինքնավար հանրապետութեան կարգավիճակի փոփոխութեան մասին սահմանադրական օրէնքը որիուն համաձայն ինքնավարութեան մէջ կը գործեն բարձրագոյն ներկայացուցչական մարմինը գերագոյն խորհուրդը եւ գործադիր իշխանութիւնը ի դէմս կառավարութեան որ հաշուետու է վրաստանի կեդրոնական իշխանութիւններուն աճարիոյ ճգնաժամը աւարտեցաւ ինքնավարութեան մայրաքաղաքային իշխանութիւններուն ամբողջական ենթարկումով գէորգ աճեմեան հայ գրող հրապարակախօս եւ հայաստանի ազատագրութեան հայ գաղտնի բանակի հիմնադիրներէն մին ծնած է սուրիա եղեռնէն մազապուրծ եղած սասունցիներու ընտանիքի մը մէջ նախակրթութիւնը ստանալէ ետք հալէպի հայկազեան եւ կիւլպէնկեան վարժարաններուն մէջ միջնակարգ եւ երկրորդական ուսման հետեւած է հալէպի ամերիկեան ալեփփօ գոլէճ ի մէջ մասնագիտական պատրաստութիւնը ստացած է պէյրութի ամերիկեան համալսարանին մէջ ին վկայուելով իբրեւ պսակաւոր արուեստից աշխատակցած է միջին արեւելքի առօրեայ թէ պարբերական մամուլին ու սիմոն սիմոնեանէն ետք խմբագիր եղած է սփիւռք շաբաթաթերթին ան գրական իր արձակին գրադատական թէ քննական տեսութիւններու ինչպէս նաեւ հրապարակագրային բնոյթ ունեցող յօդուածներու մէջ անկախ դատումի եւ աննախապաշար արժեւորումի տրամադիր գրչի մարդն եղած է քննադատական եւ գրական վերլուծական իր տեսութիւնները երկու հատորներով հրատարակուած են ին եւ ին տեսական քննադատական փորձեր անունին տակ հրատարակած է հրապարակագրական երեք հատորներ միակ լուծումը քաղաքական իրապաշտութի ւն թէ անձնատուութեան պատրաստութիւն պիտի յիշե նք երբեւէ արեւմտեան հայաստանը լոյս ընծայած է նաեւ չորս հատոր անգլերէնով սփիւռքահայ գրականութեան նշանաւոր դեմքերէն է իրմա աճէմեան բանաստեղծ աւարտելէ ետք եսայեանը հետեւած է պոլսոյ համալսարանի մանկավարժական եւ հոգեբանական ճիւղերուն աշակերտական գրասեղաններու վրայ իսկ հակած է գրականութեան քերթողական ու արձակ փորձերով աշխատակցած է հետհզետէ օրուան թերթերուն եւ յատկապէս մարմարա օրաթերթին որուն կ աշխատակցի նաեւ ներկայիս իր գլխաւոր ասպարէզը եղած է սակայն ուսուցչական ու դաստիարակակչական մարզը վարած է գատըգիւղի արամեան ունճեան վարժարանի տնօրէնութիւնը իրմա աճէմեան քերթողուհիի իր խօսքը չէ վերջացուցած տակաւին ին իրմէ պոլսահայ գրականութեան փոխանցուած տաղերու փունջը սկիզբ մըն է անկասկած ա յս կ ըսեն այն հարիւդ երեսունէ աւէլի քերթուածները որոնք վկայութիւնը կը ոերեն ամուր տաղանդի վաւերական ու մնայուն գործելու հարիւր երեսունէ աւելի այն քերթուածները որոնք մէկտեղուած են առջինեկ իր հաւաքածոյին մէջ անմիջական մեր գրականութեան կը բերեն իրմէ դէպի աշխարհ բացուելու ընդունակ մտքի մը անժխտելի վկայութիւնը անձնական ապրումէն դէպի ենդհանրական զարկ ու բախում թեւթլու տրամադիր հոգիի մը ենտանի զգայութիւնը վարդան ալեքսանդրի աճէմեան երեւանի կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոցիստեղծագործական ամբիոնի վարիչ փրոֆեսոր ալեքսանդր վարդանի աճէմեանի որդին է բեմադրիչ վարդան աճէմեանի եւ դերասանուհի արուս ասրեանի թոռը ծնած է ապրիլ ին երեւան արուեստագէտներու ընտանիքի մէջ փոքր տարիքէն կապուած եղած է թատերական աշխարհին հետ մեծցած է թատրոնի մէջ մշտապէս ըլլալով պապուն վարդան աճէմեանի կողքին եւ շրջապատուած ականաւոր ու տաղանդաւոր արուեստագէտներով ուսման տարիներու գեղարուեստական աճին լուրջ ապացոյցը կիկոսի մահը օփերան էր որ նուագայարդարը ներկայացուց որպէս դիպլոմային աշխատանք առաջին անգամ երաժշտանոցի պատմութեան մէջ դիպլոմային աշխատանքը գնահատուեցաւ ով որուն մասին գրուեցաւ փրաւտա թերթին մէջ կիկոսի մահ էն ետք երիտասարդ նուագայարդարին երեք ուղեգիր տրուեցաւ առաջինը օփերայի բեմադրութեան հնարաւորութիւնն էր երկրորդը ասպիրանտուրայի ուսումը շարունակելու հնարաւորութիւնը երրորդը աճէմեան դարձաւ կոմպոզիտորներու միութեան անդամ թուականին աճէմեան աւարտած է երեւանի կոմիտասի անվան պետական երաժշտանոցի ասպիրանտուրան ղ սարեանի ղեկավարութեամբ գրած է կիկոսի մահը օփերան տասներկուերորդ գիշեր միւզիքլը սիմֆոնիա տօնական նախերգանք սայեաթ նովա նախերգանք լարային նուագախումբի համար պոէմ նուագախումբի համար պալլատ զինուորի մասին ձայնի եւ նուագախումբի համար գործիքային քոնչերթօներ սոնէթներ արտամետեան գիշերներ ըստ գուրգէն մահարիի վոկալ շարք ձայնի եւ դաշնամուրի համար խմբերգեր ռոմանսներ թատերական երաժշտութեան թովմաս աճէմեան սպայ ռումանական բանակի գրող աճէմեան նախնական ուսումը առած է տեղւոյն ազգային վարժարանին մէջ հանդուցեալ տէր ներսէս արքեպ խուտավերքեանի առաջնորդութեան օռով յետոյ նոր նախիջեւանի թեմական դպրոցը աւարտելէ ետք ին օտեսայի թնդանոթաձիք ռուսական վարժարանը կը մտնէ եւ ին համաշխարհային պատերազմի երկրորդ տարին նոյեմբերի մէջ իբրեւ սպայ ռուսական բանակի կը մասնակցի բոլոր կռիւներուն այլ եւայլ ճակատներու վրայ մինչեւ ին կը ստանայ սպայի երկու աստիճանները եւ չորս ռազմական շքանշաններ տարի իբր թղթակից կ աշխատակցի ռուսական թերթերուն հայ պատմութեան ու մշակույթի մասին զանազան յոդուածներ գրելով մամուլի մէջ հասարակ թղթակցէն մինչեւ դեր խմբագիր ու պատասխանատու խմբագիր ալլալով ին ռումանական բանակի սպայ կ անուանուի քիշնեւի հայ որբերու կոմիտէի ոգնութեան քարտուղար իսկ ին քիշնեւի պատգամաւոր ռումանահայ թեմականի կը մասնակցի ժողուներուն պ թ աճէմեան քանի մը տարի առաջ ռումանական լեզուով ու գրերով ն վ կաբոլոս թգ ի եւ իշխան միհայ վօյվօտի դէմքերը առանձին հրատարակեց այնպէս որ ընթերցողը երբ վերոյիշեալներու կենսագրութիւնը կը կարդայ միեւնոյն ատեն այդ կենսագրութեան տառերով գծուած դէմքը իր առջեւ կ ունենայ ռումանական կառավարութիւնը գնահատեց պ աճէմեանի այս գործը նիւթապէս վարձատրեց եւ հրամայեց որ պաշտոնական վայրերում էջ դրուին անոնք յարութիւն արիէլ ստեփան աճէմեան նկարիչ ճարտարապետ քանդակագործ ստեփան գալֆայեանի զաւակն է ծնած է պրուսա թուրքիա ութը տարեկանին կ ուղարկուի վենետիկ ուր մխիթարեան միաբանութեան մէջ կը ստանայ նախնական կրթութիւնը զինադադարի յաջորդ երեք տարիներուն վենետիկի մ ռափայէլեան վարժարանին կ աշակերտէ եւ այդ շրջանին է որ ցոյց տուած ըլլալով անսովոր կարողութիւն եւ ձիրքեր գծագրութեան նկարչութեան արժանացած է վարժարանին վարչութեան գնահատանքին որուն առաջարկութեան վրայ մխիթարեան ուխտի վարչութիւնն ալ քաջալերած է տաղանդաւոր պատանին եւ յատուկ թռչակով զինք դրած է վենետկոյ արուեստի բարձրագոյն հաստատութեան մէջ քսանըմէկ տարեկանին ին աւարտած է ակադեմիի ընթացքը ի վկայականով եւ ոսկի մետալով շրջանաւարտ եւ երկու տարի վերջ ին պետական փայլուն քննութիւնէ մը վերջ հռչակուած է ուսուցչապետ նկարչութեան իտալիոյ պետական դասախօսի իրաւունքով աճեմեան ստեղծած է ազգային թեմաներով պատկերներ բնանկարներ դիմանկարներ հոգեւոր ու աշխարհիկ թեմաներով որմնանկարներ ֆրանսայի ամերիկայի միացեալ նահանգներու հայկական եւ օտար եկեղեցիներու ու վարժարաններու համար պատկերազարդած է գիրքեր ունի դիմանկարներ կանացի դիմանկարը և հայ մամիկը երկուսն էլ պահվում են հայաստանի ազգային պատկերասրահում պատկերազարդել է գրքեր մահացել է նոյեմբերի ին նյու յորքում վարուժան աճէմեան հայ գրագէտ արձակագիր թատերագիր վարուժան աճէմեան ծնած է պոլիս իր ուսումը ստացած է մխիթարեան վարժարանին մէջ զոր աւարտելէ ետք ընդգրկած է հաշուակալութեան ասպարէզը կանուխէն հետեւած է գրականութեան իր առաջին գրութիւնը որ պատմուածք մըն է լոյս տեսած է ին պոլսոյ ժամանակ թերթին մէջ իր հրատարակուած գործերն են առաջին երկուքը նէրկայացուած են պոլսոյ մխիթարեան սանուց միութեան մէջ իսկ երրորդը պուէնոս այրէսի մէջ պուէնոս այրէսի մէջ ին կը հրատարակուի լռութենէն անդին թատերգութիւններու եւ պատմուածքներու հատորը մեկենասութեամբ տէր եւ տիկ գրիգոր դերձակեանի նախկին պոլսահայ մխիթարեան սանուց միութեան բեմին վրայ ներկայացուած է նաեւ ներսէն ու դուրսէն թատերախաղը որ ցարդ չէ տպագրուած վ աճէմեան ունի անտիպ բազմաթիւ թատերգութիւններ աշխատակցած է պոլսոյ գրեթէ բոլոր թերթերուն եւ հանդէսներուն նաեւ աշխատակցած է պէյրութի մէջ հրատարակուող շարժում եւ սարտարապատ շաբաթաթերթերուն տուած է երգիծական դիմանկարները հանրածարօթ մտաւորականներու բագարատ թեւեանի երջանիկ տարեգիրքերուն մէջ տաղանդաւոր գրող մըն է վարուժան աճէմեան գիտէ պարզ նիւթ մը շահեկան դարձնել ինքնատիպ յղացումներով եւ հաճելի սրամտութիւններով համեմելով զայն վարպետօրէն կը ներկայացնէ իր ստեղծած հերոսները տալով անոնց ինքնուրոյն դիմագիծ եւ նկարագիր առ հասարակ անոնք ժողովուրդին խոնարհ խաւէն սերած տիպարներ են կլանուած իրենց առօրեայ հոգերով ոճը անսեթեւեթ է ու վճիտ նրբամիտ ու գունագեղ է տարօն աճէմօղլու հայկական ծագումով ամերիկացի տնտեսագէտ ծնած է ին իսթանպուլին մէջ ին աւարտած է կալաթասարայի վարժարանը որմէ ետք ուսումը շարունակած է անգլիոյ եորք համալսարանի տնտեսագիտութեան բաժինին մէջ գիտական աստիճան ստացած է լոնտոնի տնտեսագիտական համալսարանին մէջ ուր դասաւանդած է թուականներուն էն սկսեալ կը դասաւանդէ ամն ու մասաչուսէթսի համալսարանի ճարտարագիտական ուսումնարանին մէջ ան ին գլխաւորած է տնտեսագիտական հետազօտութիւններու հրատարակութիւններով զբաղող ակադեմական հարթակին կողմէ հրապարակուած տնտեսագէտներու վարկանշային ցանկը ան շրջանցելով բաւական նշանաւոր գիտնականներ ինչպէս հարուըրտ համալսարանի տնտեսագէտ անտրէյ շլէյֆըրը շիքակոյի համալսարանի փրոֆեսէօր նոպէլեան մրցանակի դափնեկիր ճէյմզ հեքմանը եւ հարուըրտ համալսարանի փրոֆեսէօր ռապըրթ պարօն առաջատար նկատուած է հարթակի անդամ հանդիսացող տնտեսագէտներու տրուած գնահատականներուն հիման վրայ աճուկային աղեթափութիւնը հիւանդագին կացութիւն մըն է ուրուն պարագային ներորովայնային ճարպի մաս մը կամ բարակ աղիքի բաժին մը դէպի դուրս կը ցցուի փորի ամէնէն վարի բաժինէն աճուկէն անցնելով աճուկի տկար մկաններու մէջէն աճուկային աղեթափութիւնը կը յայտնուի միակողմանի կամ երկկողմանի անիկա կը պատահի որեւէ մէկ տարիքի մանկութեան շրջանէն մինչեւ չափահասութիւն եւ տարեցութիւն անիկա աւելի շատ տղամարդոց մօտ կը պատահի քան կիներու անիկա կը զարգանայ եւ կը ծաւալի կամաց կամաց կայ երկու տեսակի աճուկային աղեթափութիւն անիկա ընդոծին է եւ կը պատահի ընդհանրապէս տղոց մօտ բայց ինչո ւ առաւել տղոց մօտ հետեւեալ բացատրութիւնը կը լուսաբանէ վերոյիշէալ հաստատումը տղոց մօտ սաղմնային կեանքի վերջաւորութեան իններորդ ամսուն երկու սերմնածորանները եւ ամորձիքները կը տեղափոխուին որովայնէն եւ կը հաստատուին փոշտին մէջ անցնելով աճուկային անցքէն ընդհանրապէս այս անցքը ծնունդէն առաջ կը խցուի անիկա երբեմն ամբողջովին չի խցուիր եւ փորի աճուկային պատը կը մնայ տկար այս պատճառով որովայնի ճարպի կտոր մը կամ բարակ աղիքի բաժին մը կը սահի դէպի վար աճուկային բաց մնացած անցքէն յառաջացնելով աճուկային աղեթափութիւն թերաճ մանուկներ առաւել հակամէտութիւն ունին զարգացնելու այս կացութիւնը ուղղակի աղեթափութիւնը կը յառաջանայ երբ փորի աճուկային բաժինի մկանները կը թուլնան եւ կը տկարանան անիկա կը պատահի միայն տղամարդոց մօտ ուղղակի աղեթափութիւնը կը զարգանայ շատ դանդաղ աճուկային մկաններուն վրայ կատարուած շարունակական ներորովայնային ճնշումով որ կը յառաջանայ հետեւեալ ազդակներով աղեթափութեան ախտանշանները հետեւեալներն են աճուկային աղեթափութեան ախտաճանաչումը կը կատարուի բժշկական քննութեան ընթացքին աղեթափութիւնը ընդհանրապէս տեսանելի կ ըլլայ քննող բժիշկին անյայտ աղեթափութիւնը կը նշմարուի երբ անհատը ուժգին հազայ կամ ներորովայնային ճնշում բանեցնէ երկու տեսակ աճուկային փոքր աղեթափութիւններ կրնան անյայտանալ ինքնաբերաբար եւ կամ մարձումով աճուկային աղեթափութիւնը կը դարմանուի վիրաբուժական գործողութեամբ գոյութիւն ունին տարբեր վիրաբուժական միջոցառումներ յաճախ արուեստական պատեան մը կը տեղադրուի որովայնին մէջ զօրացնելու համար աճուկի մկանային պատը չափահասներու մօտ վիրաբուժական գործողութիւն պարտադիր կը դառնայ երբ ուռեցքը կը ծաւալի եւ ախտանշանները կը սկսին իսկ մանուկներու մօտ աղեթափութիւնը պէտք է շուտով դարմանուի որպէսզի աղիքի արգելաբակում չպատահի եւ վտանգաւոր կացութեան չմատնուի մանուկը վիրաբուժական գործողութենէն ետք ենթական որոշ շրջան մը պէտք չէ ծանր առարկաներ շալկէ հազայ ծխէ փորի պնդութիւն ունենայ որպէսզի աղեթափութիւնը չվերանորոգուի աղեթափութեան վիրաբուժական գործողութիւնը այլ գործողութիւններու նման ունի իր բարդութիւնները օրինակ վէրքի եւ թոքերու բորբոքում արիւնահոսում եւ մօտակայ օրկաններու վնաս սակայն այս բարդութիւնները հազուագիւտ են աճուկային աղեթափութիւնը կրնայ յառաջացնել հետեւեալ անակնկալ բարդութիւնները վերոյիշեալ բարդութիւններուն ախտանշաններըն են այս ախտանշաններու զարգացումով վիրաբուժական շտապ միջոցառումը պարտադիր կը դառնայ ամալ նասէր անգլ սեպտեմբեր իրպիտ յորդանան յորդանանցի գրող գրական քննադատ եւ ակադեմիկոս յորդանանի համալսարանին մէջ պաշտպանած է գրականութեան ու քննադատութեան նուիրուած դոկտորական աշխատանք ան յորդանանի մէջ առաջին կինն է ով յորդանանի համալսարանին մէջ գրած է այս ոլորտին նուիրուած դոկտորական աշխատանք նասէր ծնած է սեպտեմբեր ին յորդանանի իրպիտ քաղաքը միջնակարգ դպրոցը աւարտած է նոյն քաղաքին մէջ ին ին ստացած է արաբերէն լեզուի եւ գրականութեան պսակաւոր արուստից վկայական եարմուք համալսարանէն ին ստացած է մագիստրոսական աստիճան իսկ ին յորդանանի համալսարանին մէջ պաշտպանած է իր դոկտորական աշխատանքը աշխատած է ալժերիայի մոստեղանեմիի համալսարանին մէջ ուր նաեւ եղած է համալսարանին կիրառական գիտութիւններու հոգաբարձուներու խորհուրդին անդամ անդամ է յորդանանի գրողներու միութեան ինչպէս նաեւ իրպիտի մշակութային ֆորումին անդամ է ամմանի կիներու ուսումնասիրութիւններու կեդրոնին եւ լիբանանի արաբական լեզուներու միջազգային խորհուրդին մայիս ին եարմուք համալսարանի նախագահ դոկտոր ռիֆատ ֆաըուրին նասէրին նշանակած է իր օգնականը ինչպէս նաեւ լեզուներու կեդրոնի տնօրէն ին նասէր պարգեւատրուած է կնոջ կերպար կոչումով արաբ արտադրողներու միութեան կողմէ մակ ի բնակչութեան հիմնադրամի հետ համագործակցութեամբ իրականացուցած հեռուստատեսային աշխատանքին համար նոյն տարին ան արժանացած է կատարեալ արաբ մայր տիտղոսին քուէյթի պետութեան կողմէ սեպտեմբեր ին լոս անճելըսի քաղաքապետը նասէրին պարգեւատրած է յորդանանի կրթութեան ոլորտին մէջ անոր ունեցած ներդրումներն ու ջանքերը գնահատող վկայականով կաղանդ պապա կաղանդի գիշեր մեծ ուրախութեամբ կը բանաս կաղանդի ծառին տակ շարուած նուէրները սակայն ուրկէ կու գայ նուէրներ բաժնելու այս սովորութիւնը արդէն քրիստոտէ առաջ յոյները իրարու նուէրներ կը բաժնէին տարուան ամէնէն կարճ օրը կամ դեկտեմբերին հռոմի մէջ դեկտեմբերին տեղի կ ունենային սատուռնեան տօները ի պատիւ սթրենիա աստուածուհիին հռոմէացիները կը փոխանակէին ոսկիէ կամ արծաթէ առարկաներ մաղթելու համար հարստութիւն կը փոխանակէին նաեւ մեղր իբրեւ մեղմութեան նշան առասպելները շատ են նաեւ հիւսիսային եւրոպայի մէջ օրինակի համար կը պատմեն թէ օտէն աստուած հոյակապ ձիու մը վրայ նստած տունէ տուն կ երթար եւ նուէրներ կը բաժնէր բարի պզտիկներուն նորվեկիոյ անտառներուն մէջ բնակող երեւակայական թզուկներ ամէն ձմեռ կ ելլէին իրենց քարայրներէն նուէրներ բաժնելու համար սակայն կամաց կամաց քրիստոնեայ սուրբերը առին հեթանոս չաստուածներու տեղը այս ձեւով սպանացիները կը մտածէին թէ սրբուհի քաթրին օդին մէջ կը տեղափոխուէր մեծ անիւով մը եւ նոյեմբերին պատուհաններուն ծայրը նուէրներ կը զետեղէր պզտիկներուն համար մինչ աւստրիոյ մէջ սրբուհի պարպ նուէրները կը բաժնէր դեկտեմբերին այս կրօնական հաւատալիքներէն քանի մը հատը տակաւին մինչեւ այսօր գոյութիւն ունին ասոնցմէ ծնած է նաեւ նշանաւոր սուրբ նիքոլան պելժիոյ աւստրիոյ հոլանտայի եւ ֆրանսայի մէջ կը պատմեն թէ սուրբ նիքոլա կու գայ սպանիայէն նարիջներով եւ նուէրներով լեցուն նաւով մը դեկտեմբերի գիշերը անոր կ ընկերակցի իր օգնականը սեւ փիեռը որուն երեսը ծածկուած է մուրով երկուքը միասին նուէրներ կը զետեղեն կրակարաններուն առջեւ կամ դուռերուն առջեւ դրուած կողովի մը մէջ քրիստոնեայ սուրբերու նկատմամբ հաւատքը շատ զօրաւոր մնացած է դարերու ընթացքին սակայն անոնց կու գան միանալու նաեւ առասպելներուն բարի կամ չար վհուկները պարիկները թզուկները այս ձեւով կը պատմեն թէ ֆուէթար ծեծող պապան խարազաններ կը զետեղէր ծոյլ պզտիկներու տուներուն մէջ մինչ արիէ մօրաքոյրը ունէր երկաթէ ակռաներ եւ սազի ոտքեր իշու մը վրայ նստած ան կը շրջէր եւ նուէրներ կը բաժնէր պզտիկներուն իսկ զուիցերիոյ մէջ չար պզտիկները գետը կը նետէր վերջապէս կը հասնի կաղանդ պապան այդ տարին պատուելի մը քլեմըն քլարք մուր բանաստեղծութիւն մը կը յօրինէ իր պզտիկներուն համար սուրբ նիքոլան կը ներկայացուի իբրեւ ծեր զուարթ եւ գիրուկ թզուկ մը կարմիր քիթով եւ ճերմակ մօրուքով այդ շրջանի գծագրիչները զինք կը ներկայացնեն կարմիր կարճ բաճկոնակ մը եւ փակած տաբատ մը հագած բանաստեղծութիւնը յաջորդ տարին կը տպուի թերթի մը մէջ եւ մեծ յաջողութիւն կը գտնէ ժամանակի ընթացքին կաղանդ պապան շատ ժողովրդական կը դառնայ եւ իւրաքանչիւր երկրի մէջ կը ստանայ տարբերակ անուն մը ֆատըր քրիսմըս պապօ նաթալ սանթա քլաուս վէյնախթման ան եւրոպա կը հասնի ական թուականներուն այդ շրջանին առաջին անգամ ըլլալով հսկայական լուսաւորուած եղեւիններ կը զետեղուին քաղաքներու փողոցներուն մէջ կաղանդ պապաներ կ երեւին մեծ խանութներուն մէջ ուր կ ընդունին երեխաներուն ապսպրանքները ամերիկայէն եկած այս կաղանդ պապան անմիջապէս կ առնէ տեղը սուրբ նիքոլային կամ յիսուս մանուկին որ արդէն նուէրներ կը բաժնէր կարգ մը շրջաններու մէջ ամանորը ամէնէն հին տօներէն մէկն է բոլոր ազգերու կողմէ կը նկատուի նաեւ ուրախութեան ու տօնախմբութեան կարեւոր օր շատ հին ժամանակներուն զանազան ազգեր ամանորը տարբեր ժամանակներու կը տօնէին եւ ունէին իրարմէ տարբեր աւանդութիւններ յունուար ը իբրեւ ամանորի առաջին օր շատ ուշ ընդհանրացած է հին եգիպտացիներու մօտ նոր տարին կը սկսէր յուլիս ին հռոմէացիներու մօտ մարտ ին բիւզանդացիներուն սեպտեմբեր ին իսկ հայերը տարբեր ժամանակներու ընթացքին կը տօնէին նախաքրիստոնէական շրջանին նոր տարին հայկական տոմարի առաջին ամսուան անունով կոչուած էր նաւասարդ որ կազմուած է նաւա նոր եւ սարիթա տարի բառերով եւ կը տօնուէր օգոստոսին որպէս հունձքի բերքի հասունութեան եւ երախտագիտութեան արտայայտութիւն արեւմուտքի մէջ յունուար ը որպէս նոր տարուան առաջին օրը ընդունելութիւն գտած է ժդ դարու վերջաւորութեան իսկ հայաստանի մէջ հաւանաբար ընդհանրացած է ական թուականներուն այդ թուականներուն հայերը հետեւելով հռոմէացիներու նոր տարին յիսուսի ծննդեան տօնի հետ կապելուն սկսած են ամանորը յունուար ին տօնել աւելի ուշ հայաստանի մէջ ընդհանրացած է ամանորի նոր անունը եւ կոչուած կաղանդ որ կը նշանակէ կանչել կոչել ամսուան մուտքը կը տօնուէր մեծ հանդիսութեամբ որուն կը մասնակցէին թագաւորներ իշխաններ եւ ժողովուրդ այդ առթիով կը կատարուէին խրախճանքներ գուսանական թատերախաղեր չաստուածներուն կը մատուցէին զոհեր եւայլն համայն աշխարհի հասարկութեան մէջ տօնածառը եւ ձմեռ պապը կամ կաղանդ պապան դարձած են նոր տարուան խորհրդանիշներ հայ ժողովուրդի համար սօսին բարտին եղեւինը արդէն վաղուց եղած էին կենաց ծառեր որոնք հայ կեանքի մէջ բնութեան պաշտամունքը բարօրութիւնը եւ առատութիւնը կը խորհրդանշեն հայերը հեթանոսական շրջանէն ի վեր կը զարդարէին տօնածառը խնձորով նուռով կաղինով եւ գունաւոր լաթերով ու կը կատարէին իրենց ուխտը եւ սրտի ցանկութիւնը բարօրութեան առողջութեան եւ խաղաղութեան խնդրանքով հին ժամանակներէն ի վեր հայ կեանքի մէջ սովորութիւն էր նաեւ դեկտեմբերի գիշեր երիտասարդները տունէ տուն երգելով ու պարելով պտըտիլ ու նոր տարուան նուէրներ խնդրել ըստ կարգ մը աղբիւրներու առաջնորդուելով նաւասարդեան տօնի սովորութիւններէն որուն վերապրուկները մինչեւ այսօր դեռ կան հայկական մեր ընտանիքներու կենցաղին մէջ կաղանդ բառի ծագումնաբանութիւնը կապուած է կախանդ բառի հետ որ կախել կախելու գործընթացէն յառաջացած է այսօր յաճախ կը հանդիպինք տօնածառի զարդերու որոնք տարբեր պտուղներու տեսքով են հայկական տօնածառի զարդերը հանդիսացած են մարաններէն բերուած տանձ խնձոր նուռ ինչպէս նաեւ չիրերու կապոցներ ու շարաններ որոնք կախած են տօնական սեղանի մօտ դրուած ծառի մերկ ճիւղէն երկրորդ կախելու արարողութիւնը աւելի հին արմատներ ունի երբ դեռ օճախ կը վառէին եւ տան երդիքի վրայ ծխատար անցք կար ամանորի գիշերը պատանիները կը պտըտէին տունէ տուն և իրենց գուլպան ամրացնելով գօտիի ծայրին կամ պարանին երդիքէն կ իջեցնէին տուն որպէսզի տանտիկինը լեցնելով գուլպան իրենց կաղընդէր խմորեղէնով կամ չիրերով ու պտուղներով որոշ շրջաններու մէջ կաղանդ բառին հոմանիշ է գօտեկախ բառը որ աւելի հաւաստի կը դարձնէ այդ սովորութեան գոյութիւնը չիրերով եւ պտուղներով ինչպէս նաեւ խանծուած արմտիքներով նախկին աղանձը այժմ պիստակեղէնը կաղանդչէքի եւ սեղանը զարդարելու աւանդութիւնը եկած է նախահեթանոսական շրջանէն երբ աստուածներուն հաճոյանալու համար անոնց կը նուիրէին վերոյիշեալ ուտելիքները աղերսելու անոնց բարեացակամութիւնը ընթացիկ տարուան բերքը ապահովելու պաշտպանելու բնութեան արհաւիրքներէն եւ առատութիւն պարգեւելու համար նոյնպիսի միտում ունի նաեւ կաղանդին պահքային լիցքերու տոլմաներու պատրաստումը չիրերով եւ եօթը տարբեր արմտիքներով որոնք կը խորհրդանշեն բնութեան եօթը ուժերը ասիկա անուղղակիօրէն գոյատեւման պայքար էր նախորդ տարուան վերջին մնացուկներով դարձեալ հիւրասիրելու աստուածներուն եւ վերջապէս արմտիքներու կիրառութիւնը կը կապուի մեռնող եւ յառնող աստուածութիւններու հետ հողի մէջ մեռնող հատիկէն ծիլ եւ բերք հին դարերուն ամանորը կը տօնուէր երկրագործական տարեշրջանի սկզբին այսինքն գարնան մարտին եւ կ աւարտէր աշնան նաւասարդով որպէս բերքի եւ գոհաբանութեան տօն հայ երիտասարդները կաղանդի գիշեր տոպրակ մը իրենց ձեռքին տունէ տուն երգելով ու պարելով դռները կը զարնէին ու կը խնդրէին իրենց կաղանդի նուէրը կաղանդի գիշեր փոքրիկներուն եւ հարսնցուներուն կը բաժնուէին բարի մաղթանքներով տարբեր տեսակի նուէրներ իսկ մեծերը զիրար շնորհաւորելով իրարու կը մաղթէին առողջութիւն բարօրութիւն եւ երջանկութիւն հայու ամանորը ցնծութեամբ եւ մեծ ուրախութեամբ կը տօնուէր հայ ընտանիքի բոլոր անդամները բոլորուած կ ըլլային ճաշասեղանի մը շուրջ որ զարդարուած կ ըլլար եօթը տեսակի ուտելիքներով առհասարակ չորցուած պտուղներով չամիչ թուզ կաղին նուռ պիստակ արմաւ փշոտ սիսեռածաղ ցորեն նաեւ որպէս ճաշ հարիսա լիցք ապուր թոփիկ անուշապուր նաւասարդի կորկոռ ձաւարի եղինձի տեսակ մը խմորեղէն քաթա բոկեղ պանրածաղ պէօրէկ եւ այլ տեսակի ուտեստեղէններով ճաշասեղանը կը լուսաւորուէր նաեւ մոմերով սեղանի գլուխը բազմած կ ըլլար տան մամիկը որ գինիի կամ օղիի գաւաթը ձեռքին բաժակը կը բարձրացնէր օրհնաբեր ձայնով բարի մաղթանքներ կատարելու հայ ժողովուրդը ունէր նաեւ նոր տարուան իւրայատուկ սովորութիւններ ինչպէս դեկտեմբերին իւրաքանչիւր հայ տան մէջ կը թխուէր մեծ քանակութեամբ նոր տարուան հաց ը նոր տարին նոր հաց ով սկսելու մտադրութեամբ հայ տան մէջ կը պատրաստուէր նաեւ հայոց նշանաւոր տարի հաց ը չէօրէկի նման տափակ հաց մը որու երեսը կը զարդարուէր չամիչով ընկոյզով եւ խաչով կամ զանազան պատմական ու աւանդական նկարներով ինչպէս նաեւ տարուան թուականով տարի հաց ին մէջ դրամ կը դրուէր դրամը որու որ վիճակուէր անիկա ընտանիքին բախտաւորը կը նկատուէր եւ անկէ կ ակնկալուէր տան բարօրութիւնը տարեհացը կը պատրաստուէր ընկոյզով եւ չիրերով վրան կը ցանէին քունջիթ սըմսըմ կամ այլ սերմեր դարձեալ նոյն աղերսով եւ բացատրութեամբ տարեհացի վրայ յաճախ կը նկարէին երկնային մարմինները ծիածանը արեւը լուսինն ու աստղերը եւ համաստեղութիւնները սա փաստ մըն էր որ տարեհացի սովորութիւնն ալ հին էր եւ նախաքրիստոնէական կաղանդի հացերու երկրորդ տեսակը մարդակերպ քաթաներն են ի դէպ քաթա բառը անցնելով ֆրանսերէնին դարձած է հետագային ձեւափոխուելով դարձած անգլերէն ը ասիլ վասիլ կամ բասիլ անուններով այս քաթաներն ալ գուշակութեան համար են նախատեսուած հիմա ալ յատկապէս եւրոպական ամսագրերու մէջ կը հանդիպինք խմորեղէններով զարդարուած տօնածառերու այս երեւոյթն ալ կապուած է հնագոյն ժողովուրդներու աւանդութիւններու հետ իսկ երրորդ տեսակի հացերը կլկալ կամ սամսա կը կոչուէր եւ կը պատրաստուէր երկրագործական գործիքներու տեսքով կամ հիւսք անահիտի ծամերու տեսքով կամ կլոր հորի բերանի տեսքով վրան ցանուած հորի պարունակութեան համեմատ ցորեն գարի քունջիթ կանեփ եւ այլն որպէսզի արմտիքներու հորերը առատ ըլլան այսօր եւս տանտիկինները խմորեղէնները կը պատրաստեն նմանատիպ ձեւերով վրան քունջիթ ցանելով հետագային երբ ամանորը դարձաւ քրիստոնէական նոր տարին եւ կապուեցաւ յիսուս քրիստոսի ծննդեան հետ դեկտեմբեր ը հեթանոսական դիցարանին մէջ միհրին նուիրուած տօն եղած է եկեղեցին ժողովրդական տօնախմբութիւնները սանձելու եւ ժուժկալ դարձնելու համար ամանորի շրջանը պահք սահմանեց որ կը լուծարուի յունուար ին սուրբ ծննդեան օրը ուրեմն հայկական ամանորի սեղանի ճաշերը պահքային էին մարդիկ գաղտնաբար պահպանելով հին աւանդութիւնները կը պատրաստէին արմտիքներով եւ չիրերով ուտելիքներ որու արմատները դարձեալ կ երկարին մինչեւ նախահեթանոսական պաշտամունքի բնորոշ տարրերուն այնպէս ինչպէս անահիտ դիցուհիի կերպարը կը յամենայ հիւսկերու խորհրդանիշով կամ կին աղամաններու տեսքով կաղանդի օրերուն մինչեւ այսօր ալ կ եփուի աւանդական անուշապուրը որ դարձեալ տօնածիսական ճաշ է եւ որ իրարու նուէր կը տանէին տուն այցելելու ժամանակ իսկ տուն եկողներուն տան աւագ անդամը նահապետը կը նուիրէր կարմիր խնձոր մէջը դրամ խրած կամ մարդակերպ գաթաներ ամանորի նախօրէին սովորութիւն եղած է թոնրատան սեւցած առաստաղին ու պատերուն վրայ ալիւրով նկարել երկնային լուսատուները հիմա ալ տօնածառի խաղալիքներ կան այդ պատկերներով ու խորհրդանիշերով անդրադառնալով տօնի կարմիր գոյնի գործածութեանը ընդգծենք այն փաստը որ գիւղացիները կը կաղանդէին նաեւ տան անասունները անոնց կոտոշներէն անցնելով տօնածիսական հացեր կամ կախելով կարմիր երիզներ ինչպէս նաեւ տարեհացէն բաժին կը հանէին տան բոլոր անասուններուն ընդհուպ մինչեւ հաւերուն եւ երդիքի ծիտիկներուն կանայք ուխտի երթալով սրբազան ծառերու ճիւղերէն կը կապէին կարմիր ժապաւէններ կամ թելեր որպէսզի ամբողջ տարին ուրախ եւ յաջողակ ըլլայ կարմիր ուրախ բախտաւոր օրերը շատ ըլլան գիւղերու մէջ կար այն հաւատալիքը որ կաղանդի գիշեր ժամը ին գետերու ջուրերը մէկ ակնթարթ կանգ կ առնէին եւ ով որ այնտեղ գտնուէր եւ բան մը խնդրէր աստուծմէ կը կատարուէր կամ եթէ խմէր այդ ջուրէն կը հարստանար կանայք աղբիւրի ջուրին մէջ ցորենի հատիկներ կը լեցնէին առատութիւն հայցելով իսկ ոմանք ալ մարդակերպ վատը խորհրդանշող գաթաները կը նետէին գետին մէջ որպէսզի գետը իր հետ տանէր նախորդ տարուան վատն ու դժբախտութիւնը այս բոլոր արարողութիւնները ջուրի պաշտամունքային ծէսերէն մնացած վերապրուկներ են որոնք այսօր եւս կ արտայայտուին սուրբ ծննդեան եւ մկրտութեան ջրօրհնէքի արարողակարգի ընթացքին երբ եկեղեցականները օրհնելով ջուրը կը բաժնեն հաւատացեալներուն որոնք իրենց հերթին տուն կը տանին սովորութիւն եղած էր նաեւ տօնի նախօրէին մաքրել եւ լուալ տունն ու շրջակայքը լոգնալ եւ նոր հագուստներ հագնիլ ներել եւ հաշտուիլ բոլոր խռովածներու հետ որպէսզի մաքուր սրտով դիմաւորէին ամանորը իրարու շնորհաւորել իրարու նուէրներով ուրախացնել ճոխ սեղաններ պատրաստել եւ հիւրեր ընդունիլ լիարժէք ուրախանալ որպէսզի ամբողջ տարին ուրախ անցնէր ճիշդ կէս գիշերին աղբիւրներէն վազող ջուրերը մէկ ժամ ոսկի կը հոսէին ուստի ով որ կրնար ճիշդ ժամուն աղբիւրէն ջուր առնել այդ ջուրը ոսկիի կը փոխուէր աղբիւր կը վազէին աղջիկ թէ տղայ դոյլը կը լեցնէին եւ կը դառնային տուն առանց մէկու մը հետ խօսելու ոմանք աղբիւր կ երթային մկրատով ամանին մէջ լեցուած ատեն ջուրը մկրատով կը կտրէին աղջիկներ հաւկիթ մը կը լուային եւ թոնիրին բերանը կը դնէին ամանի մը մէջ եղած ածուխի եւ հինայի մէջտեղ երբ հաւկիթը ածուխէն սեւցած կը գտնէին կը տխրէին որ իրենց բախտն ալ սեւ պիտի ըլլար եթէ հաւկիթը հինայէն կարմրէր կ ուրախանային բախտը իրենց ժպտած կ ըլլար աղջիկներ աւելով թոնիրը երեք անգամ կ աւլէին աւելը իրենց բարձին տակ կը դնէին առտու եթէ աւելէն ճղիկ մը կոտրուած չըլլար իրենք զիրենք բախտաւոր կը զգային իւրաքանչիւրը առարկայ մը կը դնէր սեղանին վրայ եւ կ երթար քնանալու յաջորդ առտու կանուխ կ երթար ստուգելու առարկաները եթէ մէկուն առարկան տեղէն շարժած ըլլար կը նշանակէր թէ ինքն էր բախտաւորը եթէ աղջիկ էր առարկային տէրը բախտը շուտով պիտի բացուէր խարբերդի մէջ նոր տարուան երեկոյեան ճաշասեղանը շատ հարուստ պէտք է ըլլար պահքի յատուկ կերակուրներով պտուղներով օղիով ու գինիով մանաւանդ քաղցրեղէններով ինչպէս գաթա բոկեղ անուշապուր դեկտեմբեր ը նուէրներ բաշխելու օրն էր բարեկամներ ու ազգականներ ընծաներ կը փոխանակէին հարսներ իրենց ձեռքով հիւսուածքները գդակ քսակ թաշկինակ եւայլն իսկ փեսաներն ալ պտուղներ տանձ նուռ խնձոր հայելի պարսկական շալ ակնի լաջակ ոսկեղէն զարդարանք գուլպայ կօշիկ եւ այլ բաներ կը նուիրէին մտերիմներու պատանիներ գօտեկախ կ ընէին այսինքն տուներու երդիքներէն վար կ իջեցնէին չուաններ որոնց ծայրը անցուած կ ըլլար տոպրակ մը տանտիկիններ անոնց մէջ կը լեցնէին շաքարեղէն մրգեղէն ձմերուկի կամ սեխի խարկուած կուտ եւայլն գօտեկախ ի այս սովորութեան կը հանդիպինք դատեմ դատըմ գիւղին մէջ բազմաշէնի պիզմիշին սարըչուպուք մէջ նոյն բանը կը կատարուէր ծննդեան գիշեր իսկ գոմք ենիքափը գիւղին մէջ նոր տարուան յաջորդող արշալոյսին կաղանդի օրը հիւրը միշտ պայման էր որ յիշէր նաեւ կաղընտելը կաղանդել այսինքն երեխաներուն անուշեղէններ նուիրելը իսկ փոքրիկները նոր տարուան առաջին առտուն երբ կ արթննային իրենց նուէրները չամիչ ընկոյզ չոր թութ նուշ պաստեղ ռոճիկ կաղանդ պապային կողմէ լեցուած կը գտնէին տան պատին ցիցերէն կախուած իրենց գուլպաներուն եւ գոգնոցներուն գրպաններուն մէջ ինչպէս նաեւ անկողինի կողքի սեղանիկին վրայ խարբերդ քաղաքին մէջ նոր տարուան նախորդած այդ իրիկունը տան պատանիները պատրաստութիւններ կը տեսնէին նաեւ իրենց հայրը կախելու այսպէս երբ իրիկունը հայրը տուն կը վերադառնար պատանի զաւակները վրան կը յարձակէին մէջքին հաստ չուան մը կ անցնէին ու առաստաղէն կախել կը փորձէին հօր չարչարանք ը վերջ կը գտնէր միայն այն ատեն երբ ան կը համաձայնէր իրեն հետ բերած քաղցրեղէն նուէրները բաժնել տնեցիներուն չափահասներուն համար տօնական խրախճանքը ծայր կ առնէր նոր տարուան երեկոյեան իսկ կէս գիշերին գիւղերուն մէջ օրինակ բազմաշէն դատեմ բարջանճ սովորութիւն էր աղբիւր երթալ եւ նոր տարուան ջուրը կուժերու մէջ լեցուած բերել տուն այսպէս ամբողջ գիւղի երկսեռ երիտասարդութիւնը երգելով կ ուղղուէին դէպի գիւղի աղբիւրները ոմանք նոյնիսկ այդ ցուրտ օդին աղբիւրներու աւազաններուն մէջ լոգանք կ առնէին որովհետեւ ըստ տեղական աւանդութեան այդ օրը ջուրերը կախարդիչ յատկութիւն կ ունենային եւ անհատը կրնար բժշկել ֆիզիքական զանազան ցաւերէ ասիկա նաեւ կը համարուէր աղբիւրներու ոգիներէն նոր տարուան համար բարի մաղթանքներ խնդրելու արարողութիւն մը այսպէս գիւղացիներ յատկապէս աղջիկները այդ օրը աղբիւրի ակին ու գուռին վրայ ինչպէս նաեւ ասոնց բոլորտիքը կը ցանէին ցորենի գարիի սիսեռի հատիկներ նոր ծննդաբերած կովու կամ ոչխարի առաջին կաթով պատրաստուած պանիր տեղական բարբառով խեր բամպակի կուտ ոլոռն եւ պայտ նալ նոր տարուան այդ իրիկունը սովորութիւն է նաեւ որ գիւղացիներ իրենց հետ աղբիւր բերէին բկեղներ բլիթ որոնք օղակաձեւ շինուած հացեր են նախ կը թաթխէին զանոնք աղբիւրին ջուրին մէջ ապա տուն կը դառնային ու բկեղները կը կերցնէին ախոռի ու գոմի անասուններուն անոնց բեղմնաւորութիւն շնորհելու յոյսով գիւղերուն մէջ սովորութիւն էր նաեւ որ նորապսակ հարսները իրենց ամուսնութեան յաջորդած առաջին նոր տարիէն ետք միայն արտօնութիւն կ ունենային այցելելու իրենց ծնողներուն տուները այնպէս որ անոնք եւս իրենց կարմիր կուժերը շալկած կ երթային նոյն այդ գիշերը դէպի աղբիւր եւ այնտեղէն ջուր առնելով կը տանէին իրենց ծնողներուն այդ յատուկ օրուան համար նոր հարսները կը հագուէին իրենց լաւագոյն հագուստները խրախճանքը կը կրկնուէր նաեւ նոր տարուան առաւօտուն սեղաններուն վրայ կը դրուէին բազմազան անուշեղէններ ինչպէս նաեւ առատ գինի մեծ ու պզտիկ փոխադարձ այցելութիւններու կ երթային շնորհաւորելով նոր տարին իսկ հապուսի իքիզտեմիր եւ բազմաշմէն գիւղերուն մէջ կաղանդի յաջորդած օրը զանազան ուրախութիւններու շարքին տեղի կ ունենար նաեւ գոմէշներու մարտ ձիարշաւ եւ ըմբշամարտ ծննդեան օրը կը կատարուէր ջուրին մէջ մխրճուած խաչը դուրս հանելու աւանդական արարողութիւնը ճրագալոյցին յաջորդող օրը յունուար ին առտու կանուխ կը ղօղանջէր եկեղեցւոյ զանգակը ու ժողովուրդը դարձեալ կը փութար այնտեղ տօնելու համար քրիստոսի ծնունդը այդ օրը կը կատարուէր խաչը ջուրէն հանելու աւանդական արարողութիւնը ասոր համար դարձեալ կ ընտրուէր ամէնէն մեծ նուիրատուութիւն ընողը խաչը դրուած կ ըլլար ջուրով լեցուած մեծ կաթսայի մը մէջ քահանան կը ձայնէր ո վ պիտի ըլլայ ս խաչին կնքահայրը եւ աճուրդը ծայր կ առնէր մէկը կ առաջարկէ տասը ղուրուշ ուրիշ մը մէկ օխա օխա քկ մանած մէկ ուրիշ մը մէկ օխա մոմ կամ մէկ լիթր ձէթ ի վերջոյ տէր հայրը իր ընտրութիւնը կը կատարէր ընտրեալ կնքահօր եկեղեցական շապիկ կը հագցնէին եւ կնքահայրը ջուրէն դուրս կը հանէր խաչը եկեղեցական արարողութիւնը հազիւ աւարտած աշակերտները իրենց վարժապետին ընկերակցութեամբ կ այցելէին տուները աւետիս երգելու համար վարժապետը այս ձեւով ամէն տունէ կը ստանար քանի մը ղուրուշ նուէր նոյն աւետիս ները շահութաբեր ձեռնարկներ էին նաեւ պատանիներուն համար այսպէս երկար թելի մը կապուած պայուսակ մը իրենց ձեռքին անոնք կ ելլէին տուներու տանիքները ու երդիքներէն վար իջեցնելով ծրարը կը սկսէին աւետիս երգել տանտիկինները պայուսակները կը լեցնէին հաւկիթով իւղով խաւուրմայով փոքրիկները այս պաշարը տուն կը տանէին կ եփէին ու կ ուտէին ծննդեան այդ օրը նաեւ տօնապետ անունը կրող տղամարդոց անուանատօնն է այնպէս որ բոլոր տօնապետներուն տուներուն սեղանները այդ օրը ճոխ կ ըլլային ու տան մէջ կը կատարուէին հիւրընկալութիւն ու խրախճանք ռումտիկինի մէջ նոր տարին եւ ս ծնունդը գրեթէ միասին կը տօնէին նոր տարուան առաջին օրը տան տիկինը աղբիւր կ երթար իրեն հետ տանելով բոկեղ հաց ցորեն ու գարի բոկեղ հացը աղբիւրին գլուխը կ անցընէր իսկ ցորենը եւ գարին աղբիւրին գուռը կը ցանէր ու կ ըսէր տան տիկինը կը կաղընդէր նաեւ տան եզներն ու կովերը մասնակից դարձնելու զանոնք կաղանդի բարիքներուն նոր տարուան իրարու տուն կ երթային ու կ ըսէին բարկ գինին կը հոսէր ջուրի փոխարէն եւ իրարու կ ըսէին ծնունդին ամէն ընտանիք կը պատրաստէր աղով քաթա եւ բոկեղ հաց քաթային խմորը ընտիր ալիւրով կը պատրաստուէր զայն կը շաղէին հաւկիթով իւղով ու կաթով խմորը գունդերու վերածելով մէջը առատ աղով խորիս կը լեցնէին երեսը կը նաշխէին հաւկիթի դեղնուց կը քսէին ու կ եփէին թոնիրին մէջ իսկ բոկեղ հացը կը պատրաստուէր առանց խորիսի կը պատրաստուէր շիրիկով թահին խմորին վրայ չամիչ կը դնէին ու դարձեալ կ եփէին թոնիրին մէջ պատանիներ սրածայր կեռ ձողի մը ծայրը գունաւոր թաշկինակ մը կը կապէին ու խթման գիշեր տուներու բուխերիկներէն վար կը կախէին ու կ ըսէին տան մեծ մայրը կամ տանտիկինը աւետման լուրը առնելով կը փութար տղոց թաշկինակը լեցնելու քաթայով եւ մրգեղէններով կէս գիշերին եկեղեցւոյ զանգը կը ղօղանջէր ու ժողովուրդը եկեղեցի կը հրաւիրէր տուն վերադարձին այր մարդիկ կը նստէին օտա ն տան երեխաները հարսներն ու աղջիկները կու գային անոնց ձեռքերը համբուրելու եւ ստանալու իրենց նուէրները նոր հարսներուն ընդհանրապէս ոսկեղէն կը նուիրէին անոնց կուրծքերէն կամ ճակատներէն կախելու համար հայկական ու հայաբնակ բոլոր շրջաններուն նման մարաշի մէջ եւս բոլոր տօները կ ուղեկցուէին ծիսական աւանդոյթներով ինչպէս կաղանդի գիշերը աւետիս երգող խումբերու շրջայցերը եւ նուէրներ պահանջելը մարաշցի հայոց տօնականիին առաւել ուշագրաւ բաժինը տօներուն նուիրուած բանահիւսական նիւթերն էին ժողովրդական տօնախմբութիւնները կ ուղեկցուէին տօներուն նուիրուած յատուկ երգերով երգային մրցոյթներով նուագածութիւններով զուարճախօսութիւններով որոնք տօնական հանդիսակարգին մաս կազմելով լաւագոյնս կ արտացոլէին ժողովրդական ստեղծագործութեան կենսուակ ջիղը մարաշահայոց մէջ շրջանառուած են բազմաթիւ քառեակներ որոնք այնքան պատկերաւոր կերպով կը ցոլացնեն մարաշցի հայուն սրտին բաղձանքներն ու հոգեկան կարօտները այս երգ քառեակները թէեւ թրքերէն սակայն կը հնչէին հայ ժողովրդական տաղերու խորքով ու շունչով բոլորին ալ շարայարողները մարաշի հայ ժողովրդական աշուղները եղած են ժամանակակիցներու վկայութեամբ բոլոր երգերը բերնուց կը սորվէին եւ կ երգուէին ժողովուրդին կողմէ բնականաբար տօնական հանդիսութիւններէն ու տօնախմբութիւններէն անբաժան էին մարաշցի հռչակաւոր աշուղներն ու նուագածուները բնատուր ձիրքերով օժտուած քաղցրաձայն երգիչներ նուագածուներ զուարճախօսներ եւ աշուղական տաղեր արտասանողներ կը շրջէին տեղէ տեղ եւ կը ճոխացնէին ժողովրդային տօնախմբութիւնները իսկ կրօնասէր ու եկեղեցասէր մարաշցին աւելի կարեւորութիւն կ ընծայէր տօնին կրօնական նշանակութեան եւ եկեղեցական ծիսակարգին սակայն ինչպէս միշտ եւ ամէն տեղ կրօնական տօնը կը շարունակուէր ժողովրդական աւանդութիւններով ու սովորութիւններով հայկական գրեթէ բոլոր շրջանակներու նման մարաշի հայը նոր տարուան սկիզբը տարեմուտը կը տօնէր յունուար ին ուր այս տօնը ժողովուրդին կողմէ գործածուող գաւառաբարբառով անուանուած էր կաղընտէս որ կաղանդ նոր տարի ամանոր բառի բարբառային աղաւաղուած ձեւն է կաղընտէսի տօնակատարութիւնը կը սկսէր նախորդ օրուընէ դեկտեմբեր ի ընթրիքի սեղանին շուրջ եկեղեցական կանոնացուած սովորութեամբ ծնունդի նախորդող շաբաթը պահք է եւ նոր տարուան տօնն ալ այդ շաբթուան մէջ զուգադիպելով մարաշցի հայեր խստօրէն կը հետեւէին պահքի յատուկ կերակուրներ ճաշակելու կանոնին նոյնիսկ նոր տարուան տօնին մսեղէն եւ կենդանական ծագում ունեցող մթերքներ չէին ուտեր այդ շաբաթ խստօրէն արգիլուած էր նաեւ իրիկնամուտին եւ գիշերը որեւէ գործ աշխատիլ այլապէս քրիստոսը կը նեղուէր նոր տարուան սեղանի զարդն էր ըռպէվ շորվոն անուշապուր ծեծածով սիսեռով եւ ռուպով պատրաստուած ապուրը մարաշցի տանտիկինը կը պատրաստէր ձէթով եւ չոր բանջարեղէններով ճաշեր ու աղանդերներ այս բոլորին կողքին յատուկ տեղ ունէին մառանի մէջ պահ դրուած չոր եւ թարմ մրգերն ու զանազան քաղցրեղէնները շարոց բանդակ պաստեղ գըրմա սամսա եւայլն մարաշի մէջ այս տօնին բնորոշ համահայկական սովորութիւններէն կարելի է համարել նոր տարուան գիշերը տարեկան տղոց շրջայցերը եւ տօնը շնորհաւորելու աւանդոյթը ընտանիքին անդամները հազիւ ընթրիքի սեղանին շուրջ բոլորած կը սկսէին կաղընտէս պտտող տղոց այցելութիւնները պատանի տղաք իրենց տան մեծերէն կաղընտուելէն այսինքն իրենց կաղանդի նուէրները ստանալէ ետք տանիք կ ելլէին եւ ուրախ զուարթ ձայներ կ արձակէին կանչելով կաղընտէ ս պապուդ քէսէն եէս այսպէս տանիքէ տանիք ցատկելով տուներու բուխերիկներէն պզտիկ տոպրակ մը կամ քսակ մը պարանով վար իջեցնելով նոր տարուան գալուստը կ աւետէին աւետիս ներ երգելով ծննդեան տօնը կ ուղեկցուէր եկեղեցական եւ ժողովրդական արարողութիւններու յատուկ ծիսակարգով որ սերտ աղերսներ ունէր բուն հայաստանի գաւառներուն մէջ տարածուած ծէսերուն եւ սովորութիւններուն հետ սուրբ ծնունդը հայկական տարբեր շրջանակներու մէջ կը կոչուէր նաեւ պզտիկ զատիկ որ մարաշի բարբառով հանդէս կու գար համանման պտիկ զատակ ձեւով կաղընտէսի նման ծննդեան տօնակատարութիւնը եւս կը սկսէր նախորդ օրուընէ քանի որ տօնին կը նախորդէր թաթախման երեկոն խթման գիշերը եւս հայ ընտանիքները կը դիմաւորէին առատ սեղաններու շուրջ ծննդեան նախապատրաստութիւնը կը սկսէր նախորդ օրուընէ նաեւ այն պատճառով որ ծիսական ընդունուած կարգով կը լուծուէր ծննդեան նախորդող պահքի շաբաթը յատուկ հանդիսաւորութեամբ եւ համապատասխան արարողութիւններով ծննդեան նախորդող օրը ընդունուած էր կենդանի զենել յատկապէս հարուստ ընտանիքներ յատուկ այդ օրուան համար խնամուած ոչխար կամ ուլ կը մորթէին եւ անով կը պատրաստէին ծննդեան տօնի մսեղէններով յագեցած կերակուրները ծննդեան տօնի բուն ժողովրդական հանդիսակարգը կը կեդրոնանար խթման գիշերուան յատուկ ճաշատեսակներով եւ զանազան խորտիկներով բեռնաւորուած ընթրիքի սեղանին շուրջ սովորաբար երեկոյեան ժամերգութենէն վերադառնալով ծնունդին նախորդող մէկ շաբաթեայ պահքը կը բանային կէսօրին մատաղի կամ պարզ մսաջուր խմելով այդ երեկոյ տօնական սեղանը կը զարդարէին մսեղէնները ոչխարի լիցքը քիւֆթէի տեսակները խաշուած կամ սաճի վրայ խորովուած մէջէվ քիւֆտօ միջուկով կշկուռ նաեւ հում քիւֆտօ առատ իւղով պատրաստուած բրինձի կամ ծեծածի փիլաւները վրան միսի կտորներ պիստակ եւ նուշ սեղանի զարդերն էին չոր միրգերով չամիչով եւ ռուպով պատրաստուած խոշապը եւ զանազան անուշեղէնները ընդունուած սովորութեան համաձայն ծննդեան տօնին տան փոքրերը իրենց գոց սորված քանի մը համար աւետիս ները երգելով նուէրներ կը ստանային իրենց մեծերէն տօնի առիթով բոլոր մանուկները նոր պարեգօտ գդակ կօշիկ կը հագուէին որ մեծ ուրախութիւն կը պատճառէր անոնց սովորոյթ մը որ պահպանուած է մինչեւ մեր օրերը եւ ծննդեան տօն կամ զատիկ ըսելով կը հասկնանք նաեւ մանուկներու տօն սուրբ ծննդեան տօնը կը շարունակուէր առաւօտեան սուրբ պատարագին մասնակցութեամբ փառաբանութեան երգերով եւ սաղմոսերգութեամբ ժամանակակից հեղինակներ կը մատնանշեն մարաշի մէջ կիրակի կամ տօն օրերուն եկեղեցական արարողութեանց ժողովուրդի խուռներամ ներկայութիւնը նաեւ մարաշցիներու խոր յարգանքն ու ակնածանքը եկեղեցական կանոնացուած տօներուն եւ ծիսական արարողութիւններուն հանդէպ նոր տարուան առաջին օրը վանեցիները կը զգուշանային անհաճոյ վարմունքէն եւ ձախորդ գործերէն հաւատալով որ տարին ինչպէս կը սկսէր նոյն ձեւով ալ կը վերջանար իրենց յատուկ խմորեղէններէն էին բօկեղ կլոճ որոնք կը տրուէին աղքատներուն կերակուրներուն հետ իսկ յունուար ին երիտասարդները տօնին հացը կը տանէին աղբիւր կը թրջէին եւ կը պահէին մինչեւ տարեվերջ հացակարօտ չմնալու մտադրութեամբ կարնոյ մէջ կէս գիշերին ընտանիքի անդամները կը հաւաքուէին տան մեծ հայրը ծալլապատիկ հանդիսաւոր դիրքով ծխամորճը ձեռքը կը նստէր սէտիրին վրայ ընտանիքին անդամները կարգով կը համբուրէին ծերունիին ձեռքը իսկ ինք կը համբուրէր անոնց աչքերը ու մինտերին տակէն արծաթ մանր դրամներ կը հանէր եւ անոնց ափը կը դնէր հազարաւոր օրհնութիւններով տարի հացը որուն մէջ կը զետեղուէր դրամ սեղանին մէջտեղը կը դրուէր ընտանիքին ամենամեծ անդամը ընտանիքին թիւին համեմատ ներկայ թէ բացակայ կը բաժնէր նկանակը բախտաւորը կ ըլլար ան որուն շերտին մէջէն կ ելլէր դրամը զէյթունցի ընտանիքը նահապետական էր մէկ յարկի տակ կ ապրէին ընտանիքի բոլոր տղաները իրենց ծնողներու կանանց եւ զաւակներուն հետ դեկտեմբեր ի գիշերը շատ յաճախ ձիւն ու ցուրտ ընտանիքի բոլոր անդամները բուխերիկի շուրջ հաւաքուած ուրախութիւն կ ընէին կանայք պատրաստած կ ըլլային օրուան յատուկ ուտելիքները ոսպնաթան տաքապուր հափուսա փոշեջուր մառաններէն կը բերէին չամիչ ընկոյզ սուճուխ պաստեղ լեպլեպու նարինջ նուռ սերկեւիլ եւայլն եւ կը շարէին սուֆրիին ցածլիկ սեղան վրայ շատ յաճախ տան մեծ հայրիկը կամ մեծ մայրիկը հեքիաթ կը պատմէր յանկարծ ծխնելոյզէն տոպրակ մը կը կախուէր զէյթունի մէջ ինչպէս հայկական բոլոր շրջաններուն մէջ կաղանդի գիշերը տարեկան պատանիները քանի մը հոգիէ բաղկացած խումբեր կը կազմէին եւ շրջելով տունէ տուն իրենց պարկը կը կախէին ծխնելոյզէն եւ տան անդամներէն կաղընտաս կաղանդչէք կաղանդի առիթով տրուած նուէր կ ուզէին զէյթունի տուները շինուած ըլլալով աստիճանաձեւ մէկուն տանիքը միւսին բակը կը հանդիսանար հետեւաբար դիւրին էր կրակարանի անցքէն յարաբերիլ տանտէրերու հետ տնեցիները կը լեցնէին պարկը սեղանի բարիքներով երբեմն նաեւ չորս կամ ութ մէթէլիւքնիւց մեթելիք ղուրուշ փարա մը կը նուիրէին իւրաքանչիւր հայ կը հաւատար որ տան բարիքներէն կաղանդչէք տալով իր տան բարիքները կ աւելնային ուրախութիւնն ու կերուխումը կը շարունակուէր մինչեւ կէս գիշեր առտու տան բոլոր անդամները կը շտապէին եկեղեցի տարուան առաջին պատարագին ներկայ գտնուելու վերադարձին կը սկսէին իրար շնորհաւորել մեծահասակները տունը նստած կը սպասէին իրենց զաւակներուն եւ թոռներուն որոնք հերթաբար կը մօտենային եւ կը շնորհաւորէին զանոնք կը շնորհաւորէին եւ կ օրհնէին նաեւ տան անասունները եւ թռչունները ապա այցելելով դրացիներուն կը շարունակէին շնորհաւորանքները սովորութիւն կար այս առիթով յատուկ այցելել եւ շնորհաւորել քահանան իւրաքանչիւր տան մեծ մայրիկը կամ մեծ հարսը աման մը ցորեն կամ ձաւար կամ իփմոն ծեծմոն եփած ծեծած սիսեռ կամ ձէթով օռուզ ապուր բրնձապուր կամ տապկուած հացիկներ երբեմն ալ հալվօ հալվա հրուշակ վերցնելով կ երթար երէցի տունը ուր հիւրասէր երէցկինը իւրաքանչիւր նոր հիւրը կը դիմաւորէր եւ կը հիւրասիրէր զայն իր պատրաստած ոսպնաթանով եւ տաքապուրով մինչ մանուկները հաւաքուելով իրարու հետ կը խաղային եւ կը զուարճանային դեկտեմբեր էն մինչեւ յունուար ը պահքի շրջան է յունուարի ին տան բոլոր անդամները պարտաճանաչօրէն կը յաճախէին եկեղեցի մասնակցելու պատարագին եւ յիսուս մանուկի ջրօրհնէքին իւրաքանչիւր հաւատացեալ կ օրհնուէր խմելով այդ ջուրէն եւ վերադարձին ամէն ընտանիք իր հետ կը տանէր քիչ մը օրհնուած ջուր պահքը կը լուծարէին ճաշակելով չոր նուիկի վայրի բանջար տապակայ այն յիշողութեամբ որ յիսուս ծնած ըլլալով մսուրի մէջ աստուածածինը իրեն պարուրած էր այդ բանջարի տերեւներով ապա երեքական գաւաթ կը խմէին իրենց տնական օղիէն եւ կը ճաշակէին մատաղի միսն ու արգանակը բրինձ ապուր ձուածեղ քամած մածուն կարագ ու մեղր զէյթունցիները կը հաւատային թէ կաղանդի օրը լոյսի եւ խաւարի ոգիները կը գտնուէին դէմ յանդիման սոյն հաւատալիքը կը ջանային փոխանցել իրենց զաւակներուն ընդհանրապէս խօսակցութեան նիւթը կ ըլլար վարդանանց պատերազմը եթէ օրը նպաստաւոր ըլլար ճիրիտ կը խաղային եւ հրացանաձգութիւն կը կատարէին ուրֆացիները անհրաժեշտ կը զգային իրենց տուներէն ներս հիւրեր ընդունիլ բոլորը պէտք էր կաղանդի գիշերը ուրախ անցնէին վա յ անոր որ այդ գիշեր տխուր ըլլար որովհետեւ կը հաւատային որ ան կրնար ամբողջ տարի անյաջողութիւններու հանդիպիլ ուրֆացիները միայն հարսնցուներուն կաղանդչէքներ կու տային ոսկի արծաթ թաւիշ զերտէ կամ հալվա քեսապի նշանաւոր ուտելիքներն էին բախլաւան զանազան հացեր ճիֆթ ծոթրին պանիր բոկեղ բոված սիսեռ բոված ցորեն բոված բովեկ մանանկիչ ազգականներով կը հաւաքուէին կէս գիշերին կը հնչէր եկեղեցւոյ կոչնակը հրացանները կ որոտային գիւղացիները դուռը կը բանային հին տարուան չարիքները դուրս դնելու եւ նոր տարուան բարիքները ընդունելու համար ապա կարգով կը շնորհաւորէին իրարու նոր տարին տան աւագը նախ կը բարձրացնէր առաջին բաժակը կ օրհնէր սեղանը եւ կ առաջարկէր նախ մեղր ուտել նոր տարուան առիթով մաղթանքներ կատարելը շատ հին սովորութիւն մըն է յստակ չէ թէ ան ե րբ սկիզբ առած է կամ ուրկէ եկած է բայց մարդկութեան պատմութեան ընթացքին մենք կը հանդիպինք անոր տարբեր դարերու եւ տարբեր շրջաններու մէջ գտնուած են պապիրոսի վրայ գրուած մաղթանքներ եգիպտոսի փարաւոններու օրերէն չինաստանի մէջ երկար ժամանակ սովորութիւն էր բարձր դասակարգի ընտանիքներուն ղրկել բրինձի թուղթէ պատրաստուած այցելութեան քարտեր որոնց վրայ գունաւոր մելաններով եւ գեղեցիկ ձեռագիրներովով գրուած կ ըլլային ղրկող անձին անունը եւ պաշտօնը որքան հասցէատէրը բարձր դասակարգի պատկանող անձ մը ըլլար այնքան քարտը մեծ կ ըլլար եւրոպայի մէջ ժե դարուն հարուստները նոյնիսկ իրենց քարտերը երբեմն գունազարդարել կու տային այս գաղափարը շատ շուտ կը տարածուի յատկապէս տպագրական կարգ մը աժան միջոցներու շնորհիւ ապա ին անգլիական դրոշմաթուղթին յայտնաբերումը անոր բաշխումը անոր մեծ յաջողութեամբ կը պսակէ ամանորը աւստրիոյ մէջ տօն անիկա կը նշուի դեկտեմբեր ի գիշերէն մինչեւ յունուար տօնը աւստրիոյ մէջ առաջին անգամ նշուած է թուականին ինոքենտիա գ պապի հրամանով նոր տարին աւստրիոյ մէջ կը կոչուի սուրբ սիլւեստթրի օր այդ սուրբի պատիւին աւստրիացիները կը պատրաստեն տարչինով շաքարաւազով եւ կարմիր գինիով փունջ կէս գիշերին կը հնչեցնեն շեփորներ եւ ամբողջ աշխարհին կը յայտնեն որ սկսած է նոր տարին իսկ տօնական հրավառութեան ձայներով կը վտարեն հին տարուան չար ոգիները աւստրիացիներու ամանորեայ գլխաւոր ճաշատեսակը կաթնակեր խոզուկնէ որ նոր տարուան յաջողութեան խորհրդանիշն է որպէսզի յաջողութիւնը ուղեկցի ամբողջ տարին պէտք է այդ ճաշատեսակէն առնուազն մէկ կտոր ճաշակել սեղանը կը զարդարեն մարցիպանէ տուրմէ եւ խմորէ պատրաստուած խոզուկներով երջանիկ ճաշատեսակներէն մէկն ալ կանաչ ոլոռն է տօնական ժամանցի ձեւերէն մէկը հալած կապարով գուշակութիւնն է կապարը կը հալեցնեն կը լեցնեն սառը ջուրին մէջ եւ ըստ այն տեսքի որ ինք կ ընդունի կը գուշակեն թէ ինչ կը սպասուի տուեալ մարդուն նոր տարուան ընթացքին վատ նախանշաններ են թիւը եւ տարիքով կնոջ կերպարը իսկ արեւը եւ սրածայր գլխարկը կը խորհրդանշեն ընտանիքի առողջութիւնն ու հարստութիւնը իսկ ինչպէս պատկերացնել աւստրիան առանց երաժշտութեան եւ պարահանդէսներու տարիներ շարունակ դեկտեմբեր ին եւ յունուար ին վիեննական օփերային մէջ կը բեմադրուի եոհան շտրաուսի չղջիկ օփերան վասիլի ամաշուքելի վրացի կինոբեմադրիչ վրացական կինոարուեստի առաջին գործիչներէն մէկը վրացական խսհ ժողովրդական արուեստագէտ քութայիսի մէջ սորված է վասիլ թամարաշվիլիի արուեստի դպրոցին մէջ թուականին մոսկուայի մէջ աւարտած է ֆրանսական գոմոն կինոընկերութեան կազմակերպած դասընթացը առաջինն է որ վրաստանի նկարահանած է վաւերագրական ֆիլմեր վասիլի ամաշուքելին որպէս կինոմեխանիկ աշխատած է պաքուի մէջ թուականին վասիլի ամաշուքելի պաքուի մէջ նկարահանած է նաւթի արդիւնաբերութիւնը եւ նուիրած քանի մը ֆիլմեր ածխի տեղափոխումը աշխատանքը նաւթահորերուն մէջ եւ նաւթի հանումը նոյն թուականին ան նկարահանած է նաեւ պաքուի շուկաներու տիպերը վավերագրական կարճ ֆիլմն ու ծովափին զբոսնելիս ֆիլմը չէ պահպանուած պահպանուած է մայիս ով թուագրուած փաստաթուղթ մը որով տպարանի տնօրէնը կը դիմէ ամաշուքելիի խնդրելով տպարանի աշխատողներուն թոյլ տալ անվճար ներկայ գտնուիլ կինոցուցադրութիւններուն այդ օրը կը նշուի որպէս վրաստանի կինեմատոգրաֆիայի ծննդեան օր ամառնային ողիմպիական խաղեր պաշտօնապէս նաեւ կը կոչուին ամառնային ողիմպիական խաղեր երեսունմէկերորդ ամառնային ողիմպիական խաղերը որ տարբեր տեսակի մարզաձեւերու մեծագոյն իրադարձությունն է որ տեղի կ ունենայ չորս տարին անգամ մը ի ողիմպիական խաղերը նաեւ կը կոչուին ռիօ քանի որ անիկա կայացաւ ռիօ տէ ժանէյրոյի մէջ պրազիլ ռիօ տէ ժանէյրօն յայտարարուած է ի ամառնային ողիմպիական խաղեր ընդունող քաղաք հոկտեմբեր ին դանիոյ մայրաքաղաք քոփընհակընի մէջ մօկ ի հերթական րդ հանդիպման ժամանակ եզրափակիչ դուրս եկած քաղաքներն էին մատրիտը չիքակօն եւ թոքիօն ռիօն դարձաւ առաջին հարաւային ամերիկայի քաղաքը ուր տեղի ունեցաւ ամառնային ողիմպիական խաղեր եւ երկրորդ քաղաքը լատինական ամերիկայի մէջ մեքսիքոյէն ետք ուր ն արդէն տեղի ունեցած էին ամառնային ողիմպիական խաղեր եւ սկսած էն առաջին անգամ տեղի կ ունենան հարաւային կիսագունդին վրայ խաղերը տեղի ունեցան օգոստոս էն մինչեւ ը եւ ավելի քան մարզիկ երկրէ մասնակցեցան խաղերուն մրցումները տեղի ունեցան մարզաձեւերով ներառեալ ռեկբի եւ կոլֆ որոնք ներառուած են ողիմպիական խաղերու ցանկին մէջ մօկ ի կողմէ ին մարզական իրադարձութիւնները տեղի ունեցան վայրի մէջ որոնք բաժնուած են քաղաքի չորս տարածաշրջաններու մէջ նաւալ էլ մուտավակելը մարոքէն գլխաւորեց հոգինոց գնահատման յանձնաժողովը որ նաեւ գլխաւորած էր ի ողիմպիական խաղերու մասնակիցներու գնահատման յանձնաժողովը յանձնաժողովը իրականացուց գնահատման գործընթացը ի երկրորդ եռամսեակում անոնք ներկայացուցին գնահատման արդիւնքները մօկ ի անդամներուն սեպտեմբեր ին ընտրութիւններէն մէկ ամիս առաջ ընտրութիւններուն պիտի մասնակցէին մօկ ի անդամ որեւէ թեկնածու երկիր իրաւունք չունէր այս անդամները հրաւիրել իր մօտ կամ նուիրէր որեւէ իր որ կրնար դիտարկուիլ որպէս կաշառք սակայն թեկնածու երկիրները միջոցներ չէին խնայեր զանգուածային լրատուական միջոցներով ծանուցումի տեսքով ներկայացնելու իրենց քաղաքը լաւագոյն կողմերով եզրափակիչ ընտրութիւնները կայացան հոկսեմբեր ին քոփընհակընի մէջ ռիօ տէ ժանէյրօն եւ չիքակօն կը համարուէին հիմնական հաւակնորդները չիքակօն եւ թոքիօն դուրս մնացին քուէարկութեան առաջին եւ երկրորդ փուլերուն մինչդեռ ռիօ տէ ժանէյրօն յառաջացաւ մատրիտէն զգալի տարբերութեամբ եզրափակիչ փուլին ռիօ տէ ժանէյրօն պաշտօնապէս յայտարաուեցաւ ի ողիմպիական խաղերը ընդունող երկիր պարա տա տիժուկայի մէջ կայացան ողիմպիական եւ պարալիմպիական հիմնական մրցումները միւս մասը տեղի ունեցաւ քոփապլանքա լողափի մակարենայի եւ տեօտորոյի մէջ պարա տա տիժուկայի մէջ տեղակայուած էր նաեւ ողիմպիական գիւղը ռիոյի պատմական կեդրոնին մէջ տեղի լայնածաւալ շինարարական աշխատանք որ կը կոչուի անիկա կը ներառէ քմ քառակուսի տարածք նախագիծի նպատակն է զարգացնել կեդրոնի տնտեսական նշանակութիւնը եւ ինֆոհամակարգը քաղաքի նորամուծութիւնը իր մէջ կը ներառէ քմ երկարութեամբ ջրամատակարարման ջրահեռացման ելեկտրական կազի եւ հեռատեսիլի եւ հաղորդակցոթեան կապի գիծերու տեղադրում քմ ստորգետնեյա անցումներ քմ մայրուղիներ քմ քառակուսի մայթեր քմ հեծանիւի ուղի հատ ծառատունկ եւ այլն մինչեւ ի ողիմիական խաղերու վայր ընտրելը ռիօ տէ ժանէյրոյի մէջ յանցագործութիւններու քանակին մեծ ուշադրութիւն կը դարձուէր ոստիկանութեան ուղղաթիռներէն մէկը խոցուեցաւ ռիոյի փողոցի պատերազմներու ժամանակ օդաչուն մահացաւ քաղաքի քաղաքապետը խոստացաւ մեծ ջանքեր գործադրել որպէսզի առաւելագոյն չափով նուազեցնէ յանցագործութիւններու թիւը նախքան խաղերու սկիզբը ռիոյի մարզի նահանգապետը նշեց որ լոնտոնը որ ընդունած էր ի ողիմպիական խաղերը նոյնպէս ունէր անվտանգութեան խնդիրներ անոր վառ օրինակն էր ի ահաբեկչութիւնները սակայն նկատի ունենալով որ ողիմպիական խաղերը տեղի ունեցան առանց միջադէպի մօկ լաւատեսօրէն տրամադրուած է անվտանգութեան հարցին մէջ եւ համոզուած որ եօթը տարին բաւական ժամանակ է լուծելու բոլոր անվտանգութեան խնդիրները պրազիլի նախկին նախագահ լուիս ինասիօ լուլա տա սիլվան իր հերթին նշած է որ ռիօն մինչ այդ ընդունած է կարեւոր միջազգային մրցաշարքեր առանց միջադէպի օրինակ փանամերիկեան խաղեր ը ռիօ տէ ժանէյրոյի մէջ կը ծրագրուի զսպել տեղի աղքատ թաղամասերը եւ ֆաւելաները յատուկ ոստիկանական ջոկատներ կը հսկեն փողոցները եւ քաղաքի բանուկ հատուածները քաղաքացիական անվտանգութեան տարածքային ստորաբաժանման հաշուետուութեան համաձայն ի առաջին հինգ ամիսներուն յանցագործութիւններու թիւը եղած է ամենաքիչը վերջին տարուան ընթացքին իւրաքանչիւր հոգիի կ իյնայ յանցագործութիւն այսուհանդերձ նկատի ունենալով սպանութիւններու թիւին էականօրէն նուազումը ը յորդորած է պրազիլին հետաքննել արտադատական մահապատիժները ազգային ծախսեր մասնաւոր ծախսեր նշում բալանցի մնացորդը օգտագործուեցաւ ռիօ կոմիտէի կողմէ առաջին հինգ ամիսներուն փողոցներու մէջ կազմակերպուող մրցումները եղան անվճար պրազիլի մէջ ողիմպիական կրակի երթը սկսաւ մայիս ին կրակը հանգրուանեց աւելի քան քաղաքներու մէջ ներառեալ նահանգներու կեդրոնները յունաստանի մէջ վառելէ ետք կրակը տեղափոխուեցաւ մայրաքաղաք պրազիլիա վերջինը հանգրուանեց ռիօ տէ ժանէյրօ քաղաքին մէջ բացման հանդիսութիւնը տեղի ունեցաւ մարաքանա մարզադաշտին վրայ օգոստոս ին նախապէս ներկայացուած եօթը մարզաձեւերէն միայն երկուքը ընտրուեցան որպէս նոր մարզաձևեր ի ողիմպիական խաղերու ծրագիրի ծիրին մէջ ընդգրկուելու համար ներկայացուած մարզաձեւերն էին պէյսպոլը եպ սոֆթպոլը քարաթէն սկուոշը կոլֆը չմշկելը եւ ռեկպին այս եօթը մարզաձեւերը ներկայացուեցան մօկ ի ի յունիսին կայանալիք քննարկման օգոստոսին մօկ ը համաձայնութիւն տուաւ ռեկպիի եօթը տղամարդով խաղի տարբերակին որ դուրս ձգեց պէյսպոլը չմշկեթը եւ սքուոշը միւս երեքին մէջէն ընտրուեցաւ կոլֆը դուրս ձգելով քարաթէն եւ սոֆթպոլը երկու նոր մարզաձեւերը վերջնական հաստատուեցան հոկտեմբեր ին մօկ ի րդ նստաշրջանի վերջին օրը կոլֆի միջազգային ֆետերասիոնի նախագահ էնթոնի սքենլոնը ըսաւ որ շատ մեծ կոլֆիստներ ինչպէս թայկըր վուտսը եւ աննիքա զերենշտամը կը սատարեն կոլֆին ողիմպիական մարզաձեւի կայացման հարցին մէջ ամասիա քաղաք եւ շրջան ներկայիս թուրքիայի հիւսիսային մասին մէջ սեւ ծովը թափուող իրիս այժմ եշիլ իրմակ գետի վրայ որը քաղաքը կը բաժնէ երկու մասի ամասիայ նահանգի վարչական կենդրոնն է պատմական առումով կը գտնուի արեւմտեան հայաստանի մէջ փոքր հայքի մէջ հիմնադրման օրէն մինչեւ հիմա ամասիան համարուած է քաղաք քաղաքը աւելի քան տարի է ինչ պահպանած է ամասիայ անունը ամասիան ոմանք ենթադրաբար կը նոյնացնեն խեթական կարախանայ բնակավայրի հետ հին ժամանակ կը մտնէր փոքր հայքի առաջին հայք շրջանը իսկ յուստինիանոս կայսեր վարչական վերափոխութիւնիէն յետոյ երկրորդ հայքի մէջ այժմ ամասիայ գաւառի սանջակ եւ գաւառակի կ ազայ կենդրոնն է որոնք կը պատկանին սեբաստիայի սվազի նահանգին երկարաձիգ ու հարուստ պատմութիւն ունի ամասիան պատմագիրները անոր հիմնադրումը վերագրում են ալեքսանդր մակեդոնացիի ժամանակներուն մ թ այ դ անոնք կը հաղորդեն որ քաղաքը կառուցուած է ալեքսանդր մակեդոնացիի հրամանով անոր հօրեղբայր ամասիայի կողմէն իսկ յետագային ընդարձակած ու վերակառուցած էր միհրդատ պոնտացին մ թ այ դ դարձնելով իր մայրաքաղաքը այդ ժամանակներուն ամասիան փոքր հայքի ամենանշանաւոր քաղաքներէն էր եւ բանուկ ճանապարհներով կապուած էր եւդոկիայյի սեբաստիայյի ու խարբերդի հետ ստրաբոնը գրած է որ իր հայրենի քաղաք ամասիան ամուր քաղաք էր շրջափակուած ամրակուռ պարիսպներու մէջ իսկ յովհաննէս դրասխանակերտցին կը վկայէ որ քաղաքը կը գրաւէր հսկայական տարածութիւն տիեզերասահման քաղաք էր այստեղ կառուցած էին արքունի պալատներ կերտած վանի ուրարտական կառոյցներու նման ձեռակերտեր ստեղծած վիմափոր դամբարաններ ամասիան որ իր ընդհանուր համայնապատկերով նման էր հսկայական ամֆիթատրոնի մը հին աշխարհի ամենագեղեցիկ քաղաքներէն մէկն էր կոստանդին ծիրանածինի յիշատակած հայկական բանակաթեմի նշանաւոր քաղաքներէն մէկը յետագայ ժամանակներուն նոյնպէս ամասիան խոշոր ու ծաղկուն քաղաք էր արաբական հեղինակ իբն բաթուտան գրած է որ ամասիան մեծ ու գեղեցիկ քաղաք է ունի գետէր պարտէզներ ծառեր եւ շատ պտուղներ գետերու վրայ կան անիւներ պարտէզները ջրելու եւ խմելու համար ունի լայն փողոցնէր ու շուկաներ իբրեւ ծաղկուն քաղաք ամասիան իր վրայ կը գրաւէր շատ նուաճողներու ուշադրութիւնը այն իշխած են հռոմէացիները բիւզանդացիները սելճուկները մոնկոլները լենկթեմուրը ամիս շարունակ պաշարած է այդ քաղաքը բայց չէ յաջողած այն գրաւել ամասիան թուրքերու կողմէն նուաճուած է պայազիտ սսուլթանի օրօվ թուականին երբ այդ ժամանակներէն ալ սկսած է վայրէջք ապրել վաղեմի շէն ու ծաղկուն քաղաքը դարերուն վերածուելով սովորական գաւառական անշուք կենդրոնի այն կարող է պարծենալ միայն իր անցեալի փառքով եւ յուշարձաններու ու հնութիւններու մնացորդներով որոնց մասին յիշատակութիւններ ունին եւրոպական ճանապարհորդները տաւերնիեն տուրնեֆորը մորիերը համիլտօնը եւ ուրիշներ ամասիայի մէջ կնքուած է սուլթանական թուրքիայի եւ շահական իրանի միջեւ թուականի հաշտութիւնը որով հայաստանն առաջին անգամ բաժանուած է այդ երկու գիշատիչ պետութիւններու միջեւ դարի ական թուականներուն քաղաքն ունէր աւելի քան հազար հայ թուրք եւ յոյն բնակիչ դարու սկիզբին անոր բնակչութեան թիւը կը հասնէր մօտ հազար մարդու որու աւելի քան ը կը կազմէին հայերը այստեղի հայերը երկու անգամ թթ եւ թ ենթարկուեցան բնաջնջման ու տեղահանման թթ կոտորածներու ժամանակ զոհ գացին աւելի քան հայեր իսկ մնացածը մեծ եղեռնի ժամանակ տեղահան եղան եւ ցրիւ եկան տարբեր կողմեր ըստ թուականի վիճակագրական տւեալների ամասիային մէջ կային միայն հայ բնակիչ իսկ թուականին նոր ժամանակներուն ամասիայի բնակչութեան զբաղմունքները կը կազմէին արհեստները տնայնագործութիւնն ու մանուֆակտուրային արտադրութիւնը առեւտուրը երկրագործութիւնն ու այգեգործութիւնը հայերն այստեղ ունէին երկաթագործական ատաղձագործական կօշկակարական կարի մանածագործական թիթեղագործական արհեստանոց խանութներ թէպէտ ամասիան շատ տուժած է եւ թթ տեղի ունեցած աւերիչ երկրաշարժերէն այնուամենայնիւ այստեղ տարբեր վիճակի մէջ պահպանուած են հին եւ միջնադարեան յուշարձաններ տարբեր կառոյցներու աւերակներ զանազան հնութիւններ հնադարեան բերդի աւերակները գտնւում են քաղաքի դիմաց վեր խոյացող մերկ անձրեւներէն լուացուած մ բարձրութեամբ ժայռի վրայ որու կատարը պսակուած է հսկայական դղեակի խարխլուած պարիսպներովէ հին արքունական պալատի աւերակներով իսկ բերդի ոտքերու տակ փռուած էր երբեմն հռչակուած բուն քաղաքը բերդի պատերուն վրայ կան շատ մակագրութիւններ եւ արձանագրութիւններ ենթադրւում է որ միհրդատ րդը այստեղ կը պահէր իր գանձերը պատմաճարտարապետական առումով յատկապէս յիշատակութեան արժանի են հնադարեան ժայռակերտ քարայր դամբարանները որոնք կը գտնւուին բերդակիր լեռան լանջին եւ կը վերաբերին հելլէնիստական ժամանակներուն ատոնցմէ ամենաշքեղները միհրդատի վիմափոր դամբարաններն են թուրքերու կողմէն այնալը մաղարայ կոչուած քարայրները որոնք թիւով հատ են մեծութեամբ սենեակի չափ իրարմէ անջատուած միջանցքներով եւ իրար հետ կապուած քարեղէն սանդուղքներով իրենց հնութեամբ ու ճարտարապետութեամբ քաղաքի յայտնի կառոյցներէն էին հայկական եկեղեցիները ս աստուածածինը որ կը համարւուէր քաղաքի մայր եկեղեցին ս նիկողայոսը կառուցուած թ ս յակոբը կառուցուած թ եւ ս գէւորգը քաղաքին մէջ եւ անոր շրջակայքին մէջ կային մի քանի ուխտավայրեր եւ երկու վանք մզկիթներէն յայտնին սուլթան պայազիտի ջամին էր երկու մինարէով մարմարեայ սիւներով արաբական նկարներով ու քանդակներով շէնք մը որ ընդգծուած էր քաղաքի ընդհանուր համայնապատկերուն մէջ իբրեւ գաւառի իսկ այժմ վիլայեթի կենդրոն ամասիայի մէջ կառուցուած են վարչական զանազան շէնքեր որոնք իրենց մեծութեամբ ու յարմարանքներով կը տարբերւուէին սովորական բնակելի տներէն ամասիայում իրիս եշիլիրման գետի վրայ կառուցուած էին կամուրջ որոնք իրար հետ կը միացնէին քաղաքի երկու մասերը եւ որոնց վրայէն կ անցնէին դէպի եւդոկիայ ու սեբաստիայ տանող ճանապարհները այդ կամուրջներէն մէկուն հիմքն ունի աւելի քան տարուայ հնութիւն ամասիան հայկական մշակոյթի նշանակալի կենդրոն էր այստեղ դարի երկրորդ կէսին եւ դարի սկզբներուն կը գործէին հայկական դպրոցնէր որոնցմէ ը եկեղեցիներուն կից էին մանկապարտէզ ազգային հիւանդանոց կանանց կար ու ձեւի ուսումնարան իրիսէ թատերական ընկերութիւնը մշակութային եւ կրթական բազմաթիւ ընկերութիւններ պարթեւական ներսիսեան կանանց կրթասիրաց եւ այլն որոնք նպաստում էին քաղաքի մշակութային կեանքի առաջադիմութեանը կ ենթադրուի որ այստեղ ծնած է նաեւ պոնտոսի թագաւոր միհրդատ եւպատորը մ թ այ թթ ամատեան գարեգին հայ բժիշկ բանասէր եւ ազգային հասարակական գործիչ նախնական ուսումը մեծ մասամբ ստացած է երզնկա երկրորդական ուսումը պէրպէրեռն եւ յետոյ վենետիկի մ ռափայէլեան վարժարաններուն մէջ երկուքէն ալ շրջանաւարտ ըլլալով պէյրութ անցնելով հբը միութիւեան որբանոցներուն բժիշկ եւ տնօրէն կրկնակ պաշտօնները կը վարէ կարճ շրջան մը կիպրոսի մէջ բժկութեամբ պարապելէ ետք կ անցնի փարիզ ուր երեք տարիէն աւելի կը նուիրուի ներքին եւ ընդհանուր բժշկութեան կատարելագործումին եւ նոր մասնագիտութիւններ ձեռք կը բերէ գրական մարզին մէջ հրատարակած է այլ եւ այլ թերթերու մէջ քերթուածներ ազգային հասարակական մարզին մէջ եւրոպա գտնուած միջոցին հայկական դատի եւ մշակոյթի վրայ ֆրանսերէն լեզուով բանախօսութիւնները կատարած է եւ աշխատակցած է զուիցերիական բազմաթիւ թերթերու հրատարակած է թերթերդու մէջ հայկ խնդրին պատմութիւնը եւ այլ նիւթերու շուրջ աշխատակցած է գլխաւորաբար եւ թերթերդու մէջ բացի վերոյիշեալ գիտական յօդուածներէն գրած է նաեւ բազմաթիւ ազգային հասարական հրատապ խնդիրներու մասին յօդուածներ եւ ուսումնասիրութիւններ եղած է անդամ իզմիրի ուսումնական խորհուրդին եւ հոգաբարձու վարժարաններու նիկոսիա եւ գահիրէ ինքն է որ առաջին անգամ հայոց մէջ ֆրոյտիզմ ը ծանօթացուցած է իր հրատարակութիւններով տոքթ ամատեան սահուն կերպով կը խօսէր եւ կը գրէր ֆրանսերէն եւ այս լեզուով հրատարակած է բազմաթիւ ուսումնասիրութիւններ հայ թերթերէն գլխաւորաաբար աշխատակցած է հօկ ի փարիզի թերթերուն արեւի հ կոչնակի լիբանանի արեւելեան մամուլի արաքսի եւ բազմաթիւ այլ թերթերու ան կը մահանայ թուականին երեւան զարեհ ամատունի բնիկ եոզղատցի հօր անունը համբարձում մօրը վարդենի ծնած եոզղատ ին շրջանաւարտ պէյրութի ֆրանսական բժշկական համալսարանէն ին շրջանաւարտ ըլլալէ յետոյ կ երթայ փարիզ մասնագիտութեան համար ապա կը վերադառնայ պէյրութ ուրկէ կ անցնի ատանա յետոյ պոլիս ուր կը նշանակուի քարանթինայի պետական բժիշկ մէտրսէս քարանթընէր դարձեալ կու գայ պէյրութ ուր կ ամուսնանայ եւ կ անցնի քամարան կարմիր ծով հոն երկար տարիներ կը պաշտօնավարէ յաճախ գալով պէյրութ պատերազմի բերմամբ կ անցնի եէմէն հօդէյտա ուր պատերազմի ընթացքին կղզիացած է եւ ապա գերի ինկած անգլիացիներուն ձեռքը ին հօդէյտայի մէջ զուրկ ընտանեկան խնամքէ թանջքէ կը բռնուի որ մեծապէս կե հիւծէ իր մարմինը ի վերջոյ իր մահուան պատճառ ըլլալով ին կը վերադառնայ պէյրութ եւ անմիջապէս ֆրանսական իշխանութեանց կողմէ սանճագի մէտըսէն քարանթընէր կը նշանակուի հոն կը պաշտօնավարէ մինչեւ իր մահը կը մեռնի պէյրութ գերմանական հիւանդանոցը տօքթ ամատունիի զաւակներն են եգուարդ զաւէն սեպուհ նուարդ եւ ալիս ամէր շաֆի մուհամետ սապպահ ամման յորդանան յորդանանցի ֆութպոլիստ յորդանանի ֆութպոլի ազգային հաւաքականի եւ ալ վիխդատ ֆութպոլային ակումբի դարպասապահ ամէր շաֆի մեծցած է ճապալ ալ հաշմի ալ շամալիի մէջ ուր ան յաճախած է դպրոց ապրած է իր երիտասարդութեան տարիները եւ ֆութպոլ խաղացած ֆութպոլիստներու հետ ինչպիսին էր ռամի էլ հինտին ամեր շաֆին սկսած է իր ֆութպոլային աշխատանքը որպէս կիսապաշտպան իսկ յետոյ դարձած է դարպասապահ ալ եարմուք ակումբին մէջ քանի մը տարի խաղալէ ետք ընտրուած է յորդանանի ֆութպոլի ազգային հաւաքականի դարպասապահ եւ թուականներուն ասիոյ բաժակի մրցաշարքերուն իր յաջող խաղերէն ետք ան կը ցանկար երթալ եւրոպա սակայն ընտանեկան պայմանները թոյլ չեն տուած հեռանալ յորդանանէն ամեր շաֆին իր առաջին միջազգային խաղը խաղացած է յորդանանի ազգային հաւաքականին հետ օգոստոս ին քենիայի ֆութպոլի ազգային հաւաքականի հետ եղած ընկերական հանդիպումին ժամանակ որ աւարտած է սպիտակ հաւասարութեամբ յորդանանի ֆութպոլի ազգային հաւաքականի կազմին մէջ իր անցուցած խաղերուն խաղ քանակը կը համարուի մրցանիշ ալ ֆայսալ ամերիկա կը տարածուի հիւսիսէն արջային ովկիանոսէն մինչեւ մեքսիքայի հարաւը հոն կը գտնուին ձիւնածածկ լեռներ կիզիչ անապատներ հսկայ տարածութեամբ դաշտեր խիտ անտառներ եւ ծովանման ընդարձակ լիճեր հիւսիսային ամերիկա կ ընդգրկէ ալասքան գանատան միացիալ նահանքները եւ անթիլիան կղզիներու խումբը արեւմուտքը ռոքի լեռնաշղթան կ երկարի ալասքայէն մինչեւ մեքսիքա ռոքիէն անդին կը տարածուի մեծ ընդարձակութեամբ դաշտ մը որ կը հասնի մինչեւ ափալաշներու շղթան դէպի արեւէլք եւ մեծ լիճերը դէպի հիւսիս ափալաշներուն արեւելքը ծովափնիայ դաշտը կը տարածուի մինչեւ ատլանտեան ովկիանոսը գանատայի եւ միացիալ նահանքներու միջեւ գտնուող սիւփիրիոր միշիկըն հիւրօ էրիէ եւ օնթարիօ լիճերը կը համարուին մոլորակի ամենամեծերը հիւսիսային ամերիկայի առաջին բնակիչները հնդիկներն էին անոնք կը պատկանէին տարբեր ցեղախումբերու որոնք կ ապրէին որսորդութեամբ ձկնորսութեամբ եւ երկրագործութեամբ շեյէններն ու սիուները կ ապրէին կոնաձեւ վրաններու տակ շինուած վայրի եզի մորդէ այսօր հիւսիսային ամերիկայի բնակչութիունը կը բաղկանայ էսգիմոներէ զտարիւն ամերիկացի հնդիկներէ խառնուածներէ սպիտակամորդերէ եւ սեւամորդներէ միացիալ նահանգներ հիւսիսային ամերիկայի երկիրներէն է կը հաշուէ դրացի նահանգներ առաւել երկու հեռաւոր նահանգ ալասքա որ կը գտնուի ծայրագոյն հիւսիսը արջային շրջանին մէջ ինչպէս նաեւ հաւայեան կղզեխումբը խաղաղականին մէջ միացիալ նահանգներու ֆիզիքական տեղագրութիւնը կը նմանի ընդարձակ խեցիի մը որուն ցցուն եզերքները կը համապատասխանեն լեռնաշղթաներու եւ մէջտեղ ը հսկայ տարածութեամբ դաշտագետինի մը արեւմուտքէն ռոքի լեռները զուգահեռ կ ընթանան խաղաղականի ափին արեւելքէն ատլանտեանի երկաճնքին կը տարածուի ափալաշներուն շղթան այս երկու շղթաներուն միջեւ կը տարածուի հսկայ տարածութեամբ դաշտ մը կեդրոնական տափաստան այդ կեդրոնական դաշտին մէջէն կը հոսին հիւսիսէն դէպի հարաւ միսուրի եւ միսիսիփի գետերը մանրամասն տեկղեկութիւն ֆրանսացիներուն կողմէ ամերիկացիներուն նուիուած ազատութեան արձանը կը գտնուի նիւ եորքի նաւահանգիստը ռաշմոր լեռան ժայրին վրայ հարաւային տաքոթա կարելի է տեսնել ամերիկայի չորս նախագահներուն քանթակուած կիսանդրիները կեդրոնական ամերիկա բաղկացած է երկիրներէ գոսթա ռիֆա սալվատոր կուաթեմալա հոնտուրաս նիքարակուա փանամա եւ պելիզ այս շրջանը հրափխային եւ երկրաշարժային է կեդրոնական ամերիկա շրջապատուած է արեւմուտքէն խաղաղական եւ արեւելքէն ատլանտեան ովկիանոսներով անձրեւները առատ են հոն կլիման տաք է անտարռերը խիտ են բնակչութեան մեծ մասը խառնուածններ են հնդիկ եւրոպացի եւ ափրիկեցի նախնիներէ հարաւային ամերիկա կը բաղկանայ երկիրներէ պրազիլ որ կը համարուի իբրեւ մեծագոյնը եւ բնակչութեամբ ամենահոծը ֆրանսական կիւյանա սիւրինամ վենզուէլլա չիլի փարակուէյ ուրուկէյ գոլոմպիա էգուատոր փերու եւ արժանթին հոն կը գտնուին հրաբխային լեռներ եւ արեւադարձային խոնաւ անտառներ արեւմտեան ափի երկայնքին կը տարածուի մօտաւորապէս քմ երկարութեամբ անտեան լեռնաշղթայ այս լեռներու ստորոտին դէպի արեւելք կը տարածուին մեծ դաշտեր ամազոնեան եւ փամփայի ամբողջութիւնը խոտաւէտ դաշտագետին մը ամազոն աշխարհի ամէնէն երկար երկրորդ գետն է իր քմ ով կը բխի անտեաններէն եւ կ անցնի ամազոնայի արեւադարձային անտառներուն մէջէն թիթիքաքա լիճը որ կը գտնուի փերուի եւ պոլիվիայի միջեւ հարաւային ամերիկայի ամենամեծ լիճն է հարաւային ամերիկա կը ներկայացնէ կլիմայի մեծ զանազանութիւններ կրնայ հոն շատ տաք ըլլալ կամ շատ պաղ հարաւային ամերիկա կ արտադրէ յատկապէս թէյ սուրճ պանան բամպակ շաքար քաքաօ եւ ձգախէժ ամերիկայի հայկական թանգարան հայաստանի պատմութեան թանգարանէն եւ երուսաղէմի հայոց պատրիարքութեան թանգարանէն ետք հայկական թանգարանային ամենակարեւոր հավաքածոն է հիմնադրուած է թուականին թանգարանը նախապէս կոչուած է ամերիկայի հայկական գրադարան և թանգարան անգլ թուականին թանգարանը վերանուանուած է եւ ներկայիս կը կոչուի ամերիկայի հայկական թանգարան որպէսզի անցնի խոշոր թանգարաններու կարգավիճակին եւ որպէս այդպիսին ճանչցուի թանգարանի նպատակն է հաւաքել և պահպանել հայկական մշակութային արժէքները ապահովել անոնց փոխանցումը յաջորդ սերունդներուն ամերիկայի հայկական գրադարանի եւ թանգարանի պատմութիւնը սկսած է թուականին երբ խումբ մը հայեր նախաձեռնեցին հայերէն գիրքերու ու հայկական եկեղեցիին պատկանող տարբեր իրերու հաւաքագրումը մասաչուսէթս նահանգի պելմոնտ քաղաքին մէջ թուականին երբ արդէն հաւաքուած էր հարուստ հավաքածոյ մը ներկայացուեցաւ հանրութեան թանգարանը թուականին տեղափոխուած է քաղաքի կեդոնը գտնուող քառայարկ շէնք մը ի յիշատակ ստեփան բաբգէն մուպարի եւ անոր կնոջ մարիամ մուգարի թանգարանը ունի շուրջ հազար նմոյշ որոնց կարգին հնադարեան և միջնադարեան հայկական մետաղադրամներ ազգային տարազներ աւելի քան ձեռագործ հայկական գորգեր ուրարտական և կրօնական նմուշներու ընդարձակ հաւաքածոներ ձեռագրեր նոթաներ քարտէսներ լուսանկարներ թանգարանի հաւաքածոն յարատեւ կ ընդլայնի թանգարանը բազմաթիւ հաւաքածոներ ձեռք բերած է պետուքայեան ընտանիքէն մեծ թիւով նշագրուած հայկական գորգեր արթիւր կրէկորեանէն ղարաբեան ընտանիքէն կիւթախիոյ խեցեգործական ապրանքներ թանգարանը ձեռք բերած է լուսանկարիչ եուսոֆ քարշի հաւաքածոն նորթան դոձի հաւաքածոյէն յետխորհրդային շրջանի նկարներ և շատ այլ ցուցանմոյշներ մեսրոպ պոյաճեանի անուան հետազօտական գրադարանին մէջ կան է շուրջ հազար գիրքեր հայերէն անգլերէն և այլ լեզուներով պարբերականներ պաստառներ փաստաթուղթեր և քարտէսներ գրադարանի հպարտութիւնը եւ ամէնէն նշանակալից նմոյշը ի մեծ եղեռնէն փրկուած հայորդիներու պատմածներու ձայնագրութեան հաւաքածոնն է թանգարանը ստեղծած է շարժական շարք մը ցուցահանդէսներ որոնցմէ հիմնական երեքը կը կրեն ովքեր են հայերը կամաւոր և հայոց շարունակուող ցեղասպանութիւն մահ հերքում և պղծում անուանումները ամերիկայի հայկական համագումար տեղեկ ամերիկայի հայկական համագումար անգլ համաամերիկյան հայկական կազմակերպութիւն հիմնադրուած է թուականին կեդրոնը վաշինգտոն գրասենեակներ ունի լոս անճելեսի և երեւանի մէջ հիմնադիր անդամներն են ձեռնարկատերեր ստեփան մուկարն ու հրայր յովնանեանը ճարտարապետ լիոնել գալստեանը իրաւաբաններ ռոբերտ մրամ գալուստեանն ու հայկ տէր մանուէլեանը գիտնականներ ջան հաննեսեան կրտսերը հայկազ գրիգորեանը և ռիչըրտ յովհաննիսեանը հայկական համագումարի նպատակն է համախմբել ամերիկահայերուն սատարել ամն ին մէջ հայ մշակութային աւանդի և պատմական ինքնութիւն գիտակցութեան գնահատման զարգացմանը հայկական յուշարձաններու ու մշակութային նիւթերու պահպանման րախուսել գիտական հետազոտութիւնն ու տեղեկահաւաքը և ճշգրիտ տեղեկութիւններ տարածել հայ ժողովուրդի պատմական կրթական կրօն ու մշակութային կեանքի ամերիկահայութեան մասին խրախուսել ամերիկահայերուն աւելի լայն մասնակցութիււնը ամերիկեան ժողովրդավարական գործընթացին պաշտպանել ամերիկահայերուն մարդկային և քաղաքացիական իրաւունքները այդ նպատակներն իրագործելու համար հայկական համագումարը մշակած է շարք մը ծրագրեր կառավարական իրաւագիտական հասարակական ուսանողական համալսարանական եւ գաղթականակա կազմակերպութիւնը կը ղեկավարէ տնօրէններու խորհուրդը դրամական միջոցները կը հայթայթեն հայկական համագումարի ծրագրերուն աջակցող ամերիկահայերը հայկական համագումարի ուշադրութեան կեդրոնին կը գտնուի ամերիկեան կառավարութեան քաղաքականութիւնը և յատկապէս անոր անմիջական հեեւանքները հայութեան համար ուստի կազմակերպութեան կառավարական և իրաւագիտական մասնաբաժինը մշտապէս կ աշխատի ամն ի քոնկրէսի և վարչակազմի անդամներու հետ ամերիկահայերուն հետաքրքրող հարցերու շուրջ հայկական համագումարը կը ծրագրէ հաղորդագրութիւններ ամն ի հայ համայնքին տեղեակ պահելով ամն ի կառավարութեան քաղաքականութեան այն դրսեւորումներուն որոնք կրնան անդրադառնալ հայկական հարցի վրայ հայկական համագումարը կը պահպանէ հայերու ցեղասպանութեան մասին կարեւոր փաստաթւղթերու հաւաքածուներ ցեղասպանութեան մասին թուականէն ի վեր ամն ի կառավարութեան հրապարակած պաշտօնական փաստաթուղթեր օսմանեան կայսրութիւնը առաջին աշխարհամարտի ժամանակ ամն ի դեսպանի և հիւպատոսներու տեղեկագրութիւններ և այլն տեղեկութիււններ տրամադրել ամերիկեան պաշտօնատար անձանց ցեղասպանութեան վերաբերեալ հայկական համագումարի հասարակական հարցերու մասնաբաժինը որ կ աշխատի աւելի լայն իրազեկութիւն տարածել հայկական հարցի վերաբերեալ լույս կ ընծայէ համագումարի միջոցառումներ ամենամսուայ լրագիրը և եռամսուայ համագումարի հանդեսը որն կ արագուի հազար ամերիկահայ ընտանիքներու ամն ի քոնկրէսականներու ու վարչակազմի անդամներու հեռատեսիլներուն համար կը պատրաստէ շաբաթական լրատուութիւն ժողովրդավարական գործընթացքին երիտասարդ ամերիկահայերու մասնակցութիւնը խրախուսելու նպատակով հայկական համագումարի ուսանողական հարցերու մասնաբաժինը ամէն ամառ վաշինգտոն կը հրաւիրէ համալսարանական ուսանողներ որոնք կ աշխատին դաշնակցային ֆետերալ կառավարութեան զանազան գործակալութիւններու ու հաստատություններու մէջ ծրագրին ամէն տարի կը մասնակցի ամն ի տարբեր ծայրերէն եկած հայ ուսանող մասնաբաժինը նիււթեր կը հայթայթէ նաև ամն ի համալսարաններու մէջ գործող աւելի քան հայ ուսանողական միութիւններու համար հայկական համագումարի համալսարանական ակադեմիական հարցերու մասնաբաժինը մշակել և տարածել է հայկական հարցի վերաբերյալ նյութեր հանրային և մասնաւոր դպրոցներու մէջ օգտագործելու համար ուսուցիչներուն համար պատրաստուած է հայկական ցեղասպանութեան աղբեւրներու ուղեցույցը դաստիարակչական տեսաժապաւէն մը որոն մէջ կը քննարկուին հայերու ցեղասպանութիւնը ևանոր դասերը թուականին կալիֆոռնիայի նահանգային խորհրդարանը նահանգապետ ճորճ տոքմեճեանի ղեկավարութեամբ վաւերացուց նահանգի կրթական համակարգի մէջ մարդու իրաւունքներու և ցեղասպանութեան ներառեալ հայերը վերաբերեալ պարտադիր ուսուցման օրինագիծը հայկական համագումարը կը հակազդի հայերու ցեղասպանութիւնը հերքելու փորձերին կ անդրադառնայ ցեղասպանութիւնը մերժելու ուրանալու թրքական կառավարութեան բոլոր ճիգերին և կը պայգարէ որպէսզի ամն ի կառավարութիւնը հայերու ցեղասպանութիւնը ճանչնայ որպէս անհերքելի պատմական փաստ հայկական համագումարի գաղթականական հարցերու մասնաբաժինը կը ջանայ օգնել իրենց երկիրներէն տեղահան եղած հայ գաղթականներուն կը զբաղուի անոնց ապաստանի և մշտական վերաբնակեցման խնդիրներով համագործակցութիւն հաստատել գաղթականներուն օգնող ամերիկահայ բարեսիրական և հասարակական սպասարկութեան կազմակերպութիււններու միջև և այլն հայկական համագումարը մասնակցած է հայերու ցեղասպանութեան վերաբերեալ միջազգային գիտաժողովներու կազմակերպմանը կը հրապարակուի եւ կը տարածուի նաև ցեղասպանութեան մասին գիտական գրականութիւն հայաստան թբւականին սկսված քաղաքական իրադարձութիւնները և դեկտեմբերեան երկրաշարժը դարձան հայկական համագումարի հիմնական ծրագիրները նպատակ ունենալով ապահովել ամն ի կառավարութեան լայն ուշադրութիւնն ու օժանդակութիւնը այդ գործին մէջ հայկական համագումարը բազմաթիւ դիմումներ հղած է ամն ի կառավարութեանը արցախի հանրապետութեան հայերու ծանր վիճակի ազրպէյճանի կողմէ հայաստանին պարտադուած շրջափակման վերաբերեալ երկրաշարժէն տուժած հայաստանին սատար կանգնելու նպատակով հայկական համագումարը հաստատեց օգնութեան հիմնադրամ որ մինչև թուականի դեկտեմբեր ը հանգանակեց միլիոն տոլար և հայաստանի իշխանութիւններու հետ ստորագրեց վերակառուցումի համաձայնագիր մը թուականի փետրուարին երեւանի մէջ բացուաւ հայկական համագումարի գրասենեակը ամէլ պենթ ֆրանսացի երգչուհի է իր նշանաւորութիւնը եղաւ երբ կիսաւարտականին հասաւ ֆրանսական հեռատեսիլի վրայ նոր աստղ յայտագիրին ամէլ պենթ մեծցած է լա քուրնովի մէջ իր ալճերիացի հօր հհետ եւ մարոքացի մօրը հետ ան եղբայր եւ քոյր ունի իր երգի ընթացքը սկսաւ երբ ինք կիսաաւարտական մասին մէջ անցաւ հեռատեսիլի նոր աստղի յայտագիրին մէջ նոյնիսկ ինք աւարտականին չի հասաւ բայց տնօրէները իրմով հիացան իր ձայնին եւ իրեն ալպոմ հանեցին մէկ տարի ետք անունն էր ամառուայ օր մը արձակուեցաւ այս ալպոմը ի վերջերը ալպոմը ծախուեցաւ աւելի քան օրինակէ միայն ֆրանսայի մէջ բայց ալպոմի յաջողութիւնն էր իմ փիլիսոփաս երգը որ ծախուեցաւ աւելի քան օրինակ ըլլալով առաջինը ֆրանսայի մէջ աւելի քան շաբաթ պարել աստղերու հետ յայտագիրին մասնակցեցաւ եւ երկրորդ դիրքը գրաւեց իր ընկերակիցին հետ քրիսթոֆր լիսադա ամէն ինչի տեսութիւն անգլ թուականի արտադրութեան անգլիական կենսագրական ֆիլմ ֆիլմը բեմարկուած է անթոնի մաքքարթենի կողմեն ճէյն ուայլդ հոքինգի գրած ճանապարհորդութիւն դէպի անսահմանութիւն կեանքս սթիվընի հետ հուշագրութեան հիման վրայ անգլ որ կը պատմէ ճէյնի հարաբերութիւններուն մասին իր նախկին ամուսինին տեսական բնագէտ սթիվըն հոքինգին հետ սթիվընին կողային ամիոտրոֆիկ սկլերոզով հիվանդութեան եւ բնագէտին յաջողութեան մասին ֆիլմի բեմադրիչն է ճէյմս մարշն է ֆիլմի գլխաւոր դերակատարներն են էտի ռետմեյնը ֆըլիսիթի ճոնսը չարլի քոքսը էմիլի վաթսոնը սայմոն մաքբերնը դեյվիդ թյուլիսը եւ քրիստիան մաքքեյը ֆիլմը կը պատմէ տեսական բնագէտ սթիվըն հոքինգի եւ անոր սիրահարված քէմպրիջ համալսարանի ուսանողուհի ճէյն ուայլդ հոքինգի փոխհարաբերութիւններուն մասին ժամանակի համառոտ պատմութիւն ամըլ էյսան ամին անգլիացի դերասան մըն է ճանչցուած իր դերով իբրեւ թրէվըր ֆիլմին մէջ իբրեւ լուիս հարտի ֆիլմին մէջ իբրեւ մալքըմ ֆիլմին մէջ քաֆէըս կայանի հեռուստաշարին մէջ եւ իբրեւ ալպի ֆիլմին մէջ ամինը ծնած է լոնտոնի մէջ ճամայքացի եւ վինսէնդացի ծնողքի մը ան սորված է դերասանագիտութիւնը վարժարանին մէջ լոնտոնի մէջ իբրեւ մանուկ ան եղած է քանի մը հեռուստաշարներու մէջ ինչպէս եւ հեռուստաշարներուն մէջ ան տարեկանին բեմի վրայ մասնակցած է մայքըլ ճեքսընի ներկայացումներէն մէկ հատին մէջ ի երաժշտական եւ անգլիական մրցանակափաշխման ելոյթ մը ամինի ընտանիքը շատ կարեւոր դեր խաղցած են իր կեանքին մէջ անոնք եղած են քոյր եղբայր միքել ալիշա նատինա ճիզէլ ճէյսըն եւ պայլընս ամինի առաջին դերասանական առիթը ստեղծուած է ին երբ ան ներկայացաւ ֆիլմին մէջ իբրեւ թէրի անունով կերպար մը իր յաջորդ դերը եղաւ մէկ դրուագային դեր մը կայանի հեռուստաշարին մէջ ան նաեւ գլխաւոր դեր մը ունեցաւ անգլիական հեռուստաշարին մէջ իբրեւ թրայֆ եւ ներկայիս ան իբրեւ հիւր կը ներկայանայ եւ ֆիլմերուն մէջ ան ստանցնեց լուիս հարտի կերպարը կայանի ոստիկանական հեռուստաշարին մէջ ինչ որ մինչեւ այսօր իր ամէնէն հռչակ տուող դերը եղած է լուիս հարտի կերպարը անձ մըն է ով կեանքը անցուցած է փողոցները սակայն ուզելով կեանքի ուղղին դարձնել դէպի ճիշդ ուղղութիւնը կը դառնայ ոստիկան ան տարբեր տեսակի հարցերու դէմ կը գտնուի ինչպէս իր գործընկերներուն եւ բանտարկեալներուն հետ անհասկացողութիւններու պատճառաւ օր մը հարտի կը ստանայ փամփուշտ մը որմէ ետք իրեն կու տան աւելի թեթեւ կարքի ոստիկանական գործեր ամինը նաեւ դեր ունեցած կայանի վրայ անունով ֆիլմի մը մէջ թերթի կարծիքով այդ դերը ամինի ամէնէն յիշատակելի դերն էր ամին ներկայացաւ նաեւ իբրեւ էյ ճէյ հեռուստաշարի բաժիններուն մէջ ան ներկայացաւ իբրեւ պատանի գործաւոր մը ով կը փորձէ տարբերութիւն մը ընել հարաւային լոնտոնի անապահով բաժիններուն մէջ ուր կը ծանօթանայ լէոյի ով պատճուած էր գինով քշելու պատճառավ ամինը ելոյթ ունեցած է թատերասրահին մէջ եղանակին հոկտեմբեր տեսնուած իբրեւ յատկապէս բեմավարժ ամըլ ամին ամէնէն թարմը եւ ներշնչող ձայնը բեմին վրայ պարբերաթերթին կողմէ ան նաեւ ստացաւ շատ լաւ արձագանքներ տեղական լրատուական քննադատներէ ամին գլխաւոր դեր ստացաւ ճէսըն պարէթի անգլիական ֆիլմին մէջ որուն մէջ իր դերն էր ռայըն անունով տղայ մը այդ դերին համար ան յաղթեց լաւագոյն դերասանի մրցանակը մրցանակափաշխման ելոյթին ին ամին նաեւ գլխաւոր դեր ունէր տէյվիտ է քէլիի քաղաքական եւ դատական տրամա հեռուստաշարի առաջին եղանակին մէջ որ կայանի վրայ սկսաւ թողարկուիլ ին ամլ առաջին հոլիոուտեան իր դերը ունեցաւ ճորճ լուքըսի ֆիլմին մէջ որ առաջին ափրիկեցի ամերիկացի օդաչուին մասին էր որ համաշխարհային առաջին պատերազմին մաս կազմած է օդաչուներու մարտող կազմին ամըլի ֆիլմընկերներէն էին քուպա կուտինկ եւ թէրընս հաուըրտ ան խաղցած ալպի անունով տղու մը կերպարը երեւակայական գիրքի ֆիլմի պատրաստութեան մէջ իր ֆիլմընկերներէն էին ուիլ փուլթըր տիլիըն օպրայըն քայա սքոտէլարիո եւ թոմըս սէնկսթըր ֆիլմը թողարկուեցաւ ի սեպտեմբերին խաչիկ ամիրեան գրագէտ ծնած է պոլիս թուականին աւարտած է պէզազեան լիսէն դպրոցին մէջ տարի խմբագրած է կոհակ խմորատիպ պարբերականը որմէ օրինակ մը պահպանուած է երեւանի եղիշէ չարէնցի անուան գրականութեան ու արուեստի թանգարանին թորոս ազատեանի արխիւին մէջ իր առաջին բանաստեղծութիւնը մթնշաղ լոյս տեսած է թուականին աւետիս ալիքսանեանի հրատարակած պատկեր շաբաթաթերթին մէջ աշխատակցած է պոլսահայ ֆրանսահայ եւ ամերիկահայ մամուլին տալով պատմուածքներ բանաստեղծութիւններ եւ քրոնիկներ գործածած է ճառագայթ վարդ աշունի արա միրեան շրջիկ ճաթօ թատերասէր եւ այլ գրչանուններ երեւանի մէջ լոյս տեսած են իր քանի մը բանաստեղծութիւններն ու պատմուածքները գրական թերթ երեւան սովետական գրականութիւն եւ սովետական հայաստան պարբերաթերթերուն մէջ հրատարակուած են իր հետեւեալ գրական ստեղծագործութիւնները խմբազրական աշխատանքներն են ովասիս տարեգիրք գրականութեան եւ արուեստի պոլիս ճառագայթ շաբաթաթերթ քաղաքական հասարակական գրական պոլիս անիւ ամսագիր գրականութեան խմբագրական կազմի անդամ պոլիս կատարած է նաեւ թարգմանական աշխատանքներ թրքերէնէ հայերէնի թարգմանած է հ հ մարտիրոսեանի հետ թուրք գրագէտ եաշար քեմալի ձախ մէմէտ վէպը հայաստան հրատ երեւան նաեւ հայերէնի թարգմանած է թուրք դասական եւ յառաջդիմական գրողներու ֆուզուլիի եունուս էմրէի նազըմ հիքմէթի օրհան քէմալի եաշար քէմալի եւ ուրիշներու արձակ եւ չափածոյ ստեղծագործութիւններէն մեծ մասամբ անտիպ թրքերէնի թարգմանած է եղիշէ չարենցի ես իմ անուշ հայաստանի պարոյր սեւակի կանք պիտի լինենք ու գժւում եմ յովհաննէս շիրազի դարդս տուի հովերին ու մայրս եւ աւետիք իսահակեանի մօր սիրտ եւ այլ բանաստեղծութիւնները որոնք լոյս տեսած են ին երեւանի պետական համալսարանի արեւելագիտութեան ֆակիւլթէի թուրքերէնի ընթերցարան գիրքին մէջ որուն խմբագրութիւնը նոյնպէս կատարած է խաչիկ ամիրեան դարձեալ թրքերէնի թարգմանած է շահան շահնուրի երուխանի գրիգոր զոհրապի յակոբ մնձուրիի եւ հրաչեայ քոչարի պատմուածքներէն բոլորն ալ անտիպ զորս յանձնած է պոլսահայ հանրածանօթ բառարանագիր բարսեղ թուղլաճեանի ունի ուսումնասիրութիւններ գրական եւ բանասիրական նիւթերու շուրջ որոնք ցրուած են հայաստանի եւ սփիւռքի մամուլին մէջ ան հրատարակած է նաեւ թուրքալեզու հայ աշուղներ օսմանեան կայսրութիւն րդ դարեր լայնածաւալ հատորը խաչիկ ամիրեանի արձակը հաճելի է եւ ինքնաբուխ կու տայ իր ապրած կեանքէն տպաւորիչ պատկերներ ջերմ ու հաղորդական ոճով գրիգոր ամիրեան հայ յեղափոխական գործիչ մասնակցած է հայաստանի հանրապետութեան ստեղծման գրիգոր ամիրեան ծնած է յունիս ին թուրքիոյ պայպուրդ քաղաքին մէջ ամիրեաններու ընտանիքը բաւական ազդեցիկ էր պայպուրդի մէջ գրիգոր մեծցած է համիտեան ջարդերու ընթացքին որ հայոց պատմութեան ամենէն գէշ դրուագներէն էր ի սկզբը սուլթան ապտուլ համիդ հրամայեց ոչնչացնել օսմանեան կայսրութեան մէջ գտնուող հայկական շրջանները հայերու համատարած ջարդեր իրագործելով ան հրաման տուաւ որ թրքական զօրքի մեծաքանակ մէկ մասը հսկողութեան տակ պահէ պայպուրդը քանի որ այս մէկը օսմանեան կայսրութեան արեւելեան մասին մէջ ամենէն շատ բնակուած հայկական քաղաքներէն մէկն էր երբ թրքական զօրաբանակը քաղաք մտաւ հոկտեմբեր ին զանգուածային ապստամբութիւններ տեղի ունեցան անողոք պայքարէն ետք ինքնապաշտպանութեան հայ մարտիկները պահանջեցին ոտնձգիչներու հետ խաղաղութեան դաշինք կնքել եղիա ամիրեան գրիգորի հայրը քաղաքի ներկայացուցիչ ընտրուեցաւ որպէսզի օսմանեան պաշտօնեաներու հետ զինադադարի բանակցութիւններ վարէ սակայն անոր կրակեցին եւ ճամբուն վրայ ձգեցին որպէսզի մեռնի յաջորդ օրը ան ի վերջոյ գտնուեցաւ եւ պատշաճ կերպով հողին հանձնուեցաւ գրիգոր ամիրեան կրթութիւն ստացած է տեղի հայկական դպրոցին մէջ ապա գացած է թրքական բանակի ռազմական ակադեմիա ուսանելու ին ան աւարտած է ակադեմիան եւ ստացած է լեյտենանտի աղա կոչում պալքանեան առաջին պատերազմի ընթացքին ծառայած է որ տեւած է էն մինչեւ վաղ ին ամիրեան ձերբակալուած է պուլպար զինուորներու կողմէն եւ բանտարկուած է ի կեսերուն լոնտոնի դաշնագիրի կնքումէն ետք ամիրեան եւ շատ ուրիշներ ազատ արձակուած են բեկլար ամիրջան եան հայ երգիչ պարիթոն ծնած է տփխիս թիֆլիս կրթութիւնը ստացած է ներսէսեանի մէջ էն աւարտելէ ետք կ երթայ բեթերսպուրկ ու ին կը մտնէ երաժշտանոց կոնսերվատորիա այնտեղ կ աշակերտէ էվերարդիին գաբելին եւ ուրիշներու մինչեւ սակայն օդի վատ ազդեցութենէն ստիպուած կը ձգէ բեթերսպուրկը եւ ին կ անցնի իտալիոյ միլանօ քաղաքը ուր նոյնպէս երաժշտանոց կը մտնէ եւ մինչեւ թուական կը զբաղի իտալական ուղղութեամբ իսկ նոյն տարուան յունիս ին կ աւարտէ առաջին մրցանակով եւ սեպտեմբեր ին բեմ կը բարձրանայ վենետիկի մէջ ռօսինի թատրոնին մէջ կատարելով ֆաուսթի մէջ վալենդինի դերը տասնեչորս ամիս խաղալով եւ երգելով իտալիոյ մէջ ին կ անցնի ռուսաստան մոսկուա ու կը սկսի խաղալ իտալական խումբի մը մէջ ապրիլ ին կը հրաւիրուի արքունիք թատրոնի վարչութեան կողմէն երեք տարի պայմանագրով եւ այնուհետնեւ կը սկսի երգել քիչ բացառութեամբ միայն արքունական թատրոններու մէջ այցելելով ռուսաստանի լեհաստանի սիպերիոյ եւ այլ կողմերու մեծ եւ փոքր քաղաքները ամիրջանը տուած է համերգներ եւ մասնակցած է այլեւայլ բարեգործական երեկոյթներու միայն ռոստովի եւ տփխիսի մէջ երգելով նաեւ հայերէն երգեր անոր ռուսերէն երգացանկն էր դեմոն օնեգին ռումշան իշխան իկոր յուղա քալաշնիքով գրիգ գրեազնրիյ գրաֆ տօմսկիյ տրօեկուրով վեազոմսկիյ իշխ կուրլեատեւ եանուշ մուցիօ պօրիս գօդունով իշխան ելեցկի եւ այլն օտար լեզուներով ամոնասրօ նելուսկօ էսկամիլիօ մեֆիստոֆել վալենդին րիգօլետտօ բարնարա եագօ թօնիօ վօլ ֆրամ ֆիկարօ բեպպօ մարսէլ նիլականտա րենատօ կարլ ե մերկուցիօ քապուլեթ ջիանշիոտտօ ամիրտովլաթ ամասիացի հայ բնագէտ բժիշկ մատենագիր բառարանագիր ծնած է ամասիա քաղաքին մէջ շրջած արեւելքի տարբեր երկրներ ծանօթացած ժամանակի առաջաւոր գիտութեան բժշկութիւն սորված է հաւանաբար միջագէտքի մէջ տիրապետած է արաբերէն թրքերէն պարսկերէն յունարէն եւ լատիներէն լեզուներուն ուսումնասիրած հին եւ միջնադարեան բժշկութիւնը երկար տարիներ ապրած է կ պոլսոյ մէջ մահացած է դեկտեմբեր ին պուրսայի մէջ իր կեան քին մե ծա գոյն մա սը ա ա մա սիա ցի ան ցուցած է կոս տանդ նու պոլ սոյ մէջ ուր եւ գրած է իր կա րե ւո րա գոյն աշ խա տու թիւն նե րը մաս նա գէտ նե րու վկա յու թեամբ ա միր տով լաթ ա մա սիա ցի հայ բժշկա գի տա կան գրա կա նու թիւ նը հարս տա ցուցած է ար ժէ քա ւոր եր կե րով ո րոնք կ ընդգր կեն միջ նա դա րեան բժշկա գի տու թեան եւ դե ղա գի տու թեան գրե թէ բո լոր ճիւ ղե րը հո գե բու ժու թեան բնա գա ւա ռէն ներս մնա յուն ար ժէք կը ներ կա յաց նեն ա ա մա սիա ցիի մշա կած տե ղե կու թիւն ներն ու տե սու թիւն նե րը մո լու թիւններու ցնո րամ տու թիւններու մե լա մաղ ձու թեան ընկ ճո ւա ծու թեան եւ անք նու թեան օ րի նա կով ախ տան շան նե րու եւ հի ւան դու թիւններու վե րա բե րեալ ամլութեան մասին պէտք է մտածել երբ ամուսինները կ ունենան բնական սեռային յարաբերութիւն եւ երեխայ ունենալու ցանկութիւնը սակայն կինը չի յղանար մինչեւ մէկ տարի ամլութեան պատճառները կրնան ի ծնէ ըլլալ կամ յառաջացած տարբեր հիւանդութիւններէ ինչպէս նաեւ նախորդ յղութիւններէն ետք ամլութեան պատճառ կրնան ըլլալ թէ այր մարդը եւ թէ կինը պատճառները յայտնաբերելու նպատակով պէտք է դիմել մասնագէտ բժիշկի եւ կատարել մարմնական ու յատուկ քննութիւններ սկիզբը կը կատարուի սերմի քննութիւն որ աւելի դիւրին է ապա կնոջ ամլութեան պատճառները յայտնաբերող քննութիւնները սերմի քննութիւն կատարելէ առաջ անձը օր պարտաւոր է սեռային յարաբերութիւն չունենալ քննութիւնը կը կատարուի սերմի արտադրութենէն ետք մինչեւ ժամ սերմի բնական չափանիշներն են ծաւալը մլ քանակը միլիոն մլ շարժուն սերմնաբջիջներու քանակը տոքոսէն ոչ պակաս այր մարդու ամլութեան պատճառները քրնան ըլլալ սեռային անկարողութիւնը գաղտնամորձութիւնը փոշտի երակներու լայնացումը մանկական տարիքին հանդիպող խոզուկ հիւանդութենէն ետք յառաջացած բարդութիւնները ինչպէս նաեւ երիտասարդ տարիներու ունեցած վեներական կամ կարգ մը բորբոքային հիւանդութիւններ ամուլ այր մարդուն մօտ առնականութիւնը պահպանուած կ ըլլայ եւ ան կը շարունակէ բնականոն կերպով յարաբերիլ ամլութիւն կը յառաջանայ սերմնաբջիջներու հետ կապուած երբ ընդհանրապէս սերմ չ արտադրուիր երբ սերմի մէջ սերմնաբջիջ չկայ երբ սերմնաբջիջներ քան բայց անոնց քանակը բեղմնաւորման համար բաւարար չէ եւ այլն կնոջ ամլութեան պատճառները բազմազան են անոնք քրնան ըլլալ սեռային օրկաններու ի ծնէ եղած արատներ վեներական կամ այլ բնոյթի բորբոքումներ հորմոններու անբաւարարութիւն ձուազատման հետ կապուած խանգարումներ ուռեր կնոջ անբաւարար սնուցում երբեմն ամլութիւն կը պատահի նաեւ առողջ զոյգերու մօտ երբ սերմնաբջիջի եւ ձուաբջիջի միջեւ տեղի ունեցող հակազդեցութիւնները քամ կնոջ օրկանիզմին մէջ առկայ հակամարմինները անհնար կը դարձնեն բեղմնաւորումը որոնք պատճառ կըլլան որ երկար տարիներ միասին ապրած առողջ ամուսիններ զաւակ չունենան սակայն բաժանումէն ետք անոնք առանձին առանձին ընտանիք կազմելով երկուքն ալ զաւակ կ ունենան համապատասխան բուժումէ ետք երբ կինը չի յղանար կարելի է դիմել արհեստական բեղմնաւորման նորագոյն մեթոտներու որոնց օգնութեամբ երջանկացած են բազմաթիւ ընտանիքներ աւելի քան քառորդ դար անցած է առաջին փորձանօթային մանուքին ծնունդէն արհեստական բեղմնաւորման համար կնոջ ձուարաններէն առնուած հասուն ձուաբջիջը տարրլածարանին մէջ կը մեղմնաւորուի այր մարդու սերմին հետ ապա կը տեղադրուի կնոջ արգանդին մէջ եւ յղութիւնը կը շարունակուիբնական ընթացքով կը կիրառուի նաեւ արհեստական յղացման մէկ այլ մեթոտ երբ արական սերմը որ կրնայ ըլլալ ինչպէս ամուսինին այնպէս ալ մէկ այլ այր մարդու յատուկ յարմարանքներու միջոցով կը ներարկուի արգանդին վզիկէն ներս եւ տեղի կ ունենայ բնական բեղմնաւորում եւ յղութիւն արհեստական բեղմնաւորման պարագային յղութիւններուն տոկոսը բազմասաղմ կ ըլլան ամերիկայի միացեալ նահանգներ ամն կամ միացեալ նահանգներ դաշնային սահմանադրական հանրապետութիւն բաղկացած նահանգներէն եւ դաշնային քոլումպիա մարզէն երկիրը մեծամասամբ տեղակայուած է հիւսիսային ամերիկայի կեդրոնական մասին մէջ նահանգներ եւ ուաշինկթընի մայրաքաղաքային մարզը հիւսիսէն այն սահմանակից է քանատային հարաւէն մեքսիքային ամն ի նահանգները ցամաքային սահման չունին ամն ի հիմնական տարածքին հետ ատոնք են ալասքան հիւսիսային ամերիկայի հիւսիս արեւմտեան հատուածին մէջ եւ հաուայեան կղզիները խաղաղ ովկիանոսին մէջ ամն ի բնակչութէան թիւը կը կազմէ միլիոն այդ ցուցանիշով աշխարհի րդ պետութիւնն է տարածքի մեծութեամբ աշխարհի րդ պետութիւնն է քիչ մը կը զիջէ չինաստանին լայնամաշտաբ ներգաղթի պատճառաւ այն աշխարհի ամենաբազմազգ պետութիւններէն մէկն է ամերիկայի միացեալ նահանգները ստեղուեցաւ երբ բրիտանական նահանգները միաւորուեցան եւ թուականի յուլիսի ին հռչակեցին իրենց անկախութիւնը ամն ն կը համարուի աշխարհի առաջին միջուկային տէրութիւնը եւ ունի ամենահզօր տնտեսութիւնը ամն ը մակ ի անվտանգութեան խորհուրդի մշտական անդամ է մինչեւ եւրոպացիներու կողմէն գաղութացուիլը ամն ի ներկայ տարածքի հիմնական բնակչութիւնը հնդկացիներն ու էսկիմոսներն էին որ կ ապրէին նախնադարեան համայնական կարգերով այդ ժողովուրդներու պատմութիւնը մինչեւ եւրոպացիներու հետ անոնց հանդիպիլը դ զարգացած է ինքնուրոյն միւս մայրցամաքներու ժողովուրդներէն գրեթէ անկախ դ ամն ի տարածքին մէջ կը բնակէր մօտ միլիոն հնդկացի գաղութացման ընթացքին հնդկացիները մասամբ կ ոչնչացուէին մասամբ ալ կը քշուէին դէպի արեւմուտք մինչեւ դ ական թթ անգլիան զաւթեց գրեթէ ամբողջ հիւսիսային ամերիկան դ սկզբին հիմնուեցան առաջին անգլիական գաղութները ատոնք հիւսիսէն սահմանակից էին ֆրանսական քանատա տիրոյթին որը դ ական թթ անցաւ անգլիային իսկ հարաւէն իսպանական ֆլորիտային ներկայիս ամն ի տարածքին մէջ անգլիացիները առաջին բնակատեղին վիրճինիայի մէջ հիմնած են ին յետագային հիմնուած են մերի լենտը հիւսիսային եւ հարաւային քարոլինաները զօրճիան այստեղ առաջ եկաւ խոշոր փլանթացիոն տնտեսութիւն ծխախոտի բրինձի եւ ինտիկոյի մշակութեամբ ին ափրիկէէն վիրճինիա բերուեցաւ նեկր ստրուկներու առաջին խումբը նեկրերու ստրկութիւնը առաջին անգամ պաշտօնապէս ճանչցուեցաւ ին իսկ անգլիոյ մէջ ին ընդունուած օրէնքը կը նախատեսէր ստրուկներու կանոնաւոր մատակարարում հիւսիսամերիկեան գաղութներուն դ րդ կէսէն հարաւային գաղութներու փլանթատորները սկսան լայնօրէն կիրառել նեկր ստրուկներու աշխատանքը դ վերջին ամերիկեան քափիթալիզմը թեւակոխեց իմփերիալիզմի փուլը ի իսպանաամերիկեան պատերազմի ժամանակ ասն գրաւեց ֆիլիփինները փուերթօ րիքոն եւ կուամը քուպան փաստօրէն վերածուեցաւ ամն ի գաղութի ին ասն չինաստանի մէջ հռչակեց բաց դռներու քաղաքականութիւն ին ամերիկեան իմփերիալիստները յեղաշրջում կազմակերպեցին փանամայի մէջ այն անջատելով քոլումպիայէն նոյն թուականին ասն իր իսկ ստեղծած փանամայի հանրապետութեանը պարտադրեց ստրկացուցիչ պայմանագիր յաւերժ օգտագործման համար այդ երկրի տարածքին մէջ ձեռք բերեց կմ լայնութեամբ գօտի մը ջրանցք կառուցելու նպավակով ան միաժամանակ իրաւունք ստացաւ հոդ ամրութիւններ շինել զօրք պահել իրականացնել իր իշխանութիւնը ին եւ ին ասն զբաղեցրեց քուպան ին ոչ մեծ ընդհատումներով նիքարակուան ին հայիթին ին տոմինիքեան հանրապետութիւնը ին եւ ին ասն ինթերուենցիայ կազմակերպեց մեքսիքայի ին քուպայի դէմ ամն ի ռազմատնտեսական կարողականի աճին համար կարեւոր խթան հանդիսացաւ առաջին համաշխարհային իմփերիալիստական պատերազմը պատերազմի սկիզբին ան յայտարարեց որ չէզոքութիւն պիտի պահպանէ սակայն ամերիկեան մոնոփոլիաները ստանձնեցին պատերազմող երկրիներուն գլխաւորապէս անտանտի պետութիւններուն սննդամթերք ռազմամթերք եւ փոխառութիւններ տրամադրելու գործը պատերազմի շնորհիւ ի տնտեսական անկումը տեղի տուաւ վերելքի եւ ամերիկեան մոնոփոլիաները վիթխարի շահոյթներ կորզեցին զէնքի ու զինամթերքի վաճառքէն չէզոքութեան տարիները ամն ի կառավարութիւնը օգտագործեց պատերազմին նախապատրաստուելու համար յետին փլան մղուեցան սիացեալ նահանգներու եւ անտանտի պետութիւններու տարաձայնութիւնները եւ սուր բնոյթ ստացան հակասութիւնները գերմանիոյ հետ գերմանիան կը սպառնար յաղթանակի դէպքին հաստատել գրեթէ անբաժան տիրապետութիւն համաշխարհային շուկային մէջ միաժամանակ անտանտի պարտութեան դէպքին ամն կը կորսնցնէր անոր տրամադրած զգալի վարկերն ու փոխառութիւնները բացի այդ չէզոքութիւնը ամերիկեան իմփերիալիզմին կը զրկէր աշխարհի վերաբաժանմանը մասնակցելու իրաւունքէն ի ապրիլի ին ամն հրաժարուեցաւ չէզոքութիւնէն եւ պատերազմ յայտարարեց գերմանիային որու հետ յարաբերութիւնները յատկապէս սրուաշ էին գերմանացիներու մղած ստորջրեայ պատերազմի հետեւանքով պատերազմէն յետոյ ըլլալով յաղթող պետութիւններու թիւին մէջ ամն ամենագործունեայ մասնակցութիւն ունեցաւ հաշտութեան պայմանագրերու վերսաչ ուաշինկթընեան սիսթեմի ստեղծմանը որ կոչուած էր հաստատելու ուժերու նոր հաւասարակշռութեան քափիթալիստական աշխարհին մէջ ի յունուարին նախագահ ուուտրօ ուիլսոնը հանդէս եկաւ կէտերով յետպատերազմեան կարգաւորման ամերիկեան ծրագրով իմպերիալիստական միւս տէրութիւններու հետ ամն փորձեց փարիզի հաշտութեան քոնֆերանսը օգտագործել խորհրդային ռուսաստանի դէմ ինթերուենցիան ընդլայնելու եւ պլոքատ կազմակերպելու նպատակով ուիլսոնը հասաւ այն բանին որ վերսալի հաշտութեան պայմանագրին մէջ մտցուեցաւ ազգերի լիկայի կանոնադրութիւնը սակայն ամերիկեան քոնկրէսը չվաւերացրեց այդ պայմանագիրը չնայած ատոր միացեալ նահանգները շարունակեցին ամենաաքթիւ միջամտութիւնը միւս աշխարհամասերու գործերուն ատոր համար օգտագործելով իրենց ֆինանսատնտեսական հզօրութեանը առաջին համաշխարհային պատերազմի հետեւանքով հարստացած ամն պարտապանէն վերածուեցաւ պարտատիրոջ որուն եւրոպայի երկիրները պարտք էին աւելի քան մլրդ տոլար ամն ի մէջ կուտակուած էր ոսկու համաշխարհային պաշարի աւելի քան կէսը ամերիկեան միլիարդատէրերը գրեթէ բոլորէն հարուստ էին եւ կը գտնուէին ամենաապահով աշխարհագրական դիրքին մէջ անոնց ամենէն աւելի հարստացան անոնք իրենց հարկատուներ դարձրեցին բոլոր նոյնիսկ ամենահարուստ երկիրները անոնք կողոպտեցին հարիւր միլիարդաւոր տոլարներ եւ ամէն մէկ տոլարի վրայ կ երեւին կեղտի հետքեր անգլիոյ եւ անոր դաշնակիցներու գերմանիոյ եւ նրա վասալներու միջեւ կնքուած կեղտոտ գաղտնի պայմանագրերի կողոպտուած աւարը բաժանելու պայմանագրերի բանուորներուն ճնշելու եւ սոցիալիստ ինթերնացիոնալիստներուն հալածելու ասպարէզին մէջ միմեանց օգնելու պայմանագրերու յետպատերազմեան շրջանին մէջ բուռն վերելք ապրեց բանուորական շարժումը այդ վերելքի պայմաններուն մէջ ի սեպտեմբերին ստեղծուեցաւ ամերիկայի միացեալ նահանգներու քոմունիստական կուսակցութիւնը ամն մասնակցեց խորհրդային ռուսաստանի դէմ կազմակերպուած ռազմական ինթերուենցիային հիւսիսին մէջ եւ հեռաւոր արեւելքին մէջ միաժամանակ ամերիկեան բանուորները ստեղծեցին խորհրդային ռուսաստանի բարեկամներու լիկա եւ ձեռքերդ հեռու ռուսաստանէն քոմիթէներ որոնց անխոնջ պայքարը բողոքները եւ պահանջները ստիպեցին ամն ի կառավարութեանը ին իր զօրքերը յետ կանչել ռուսաստանէն առաջին համաշխարհային պատերազմէն յետոյ սրուեցան հակասութիւնները ամն ի եւ անգլիոյ ամն ի եւ ճափոնիոյ միջեւ գերմանիային խսհմ ի դէմ ուղղելու նպատակով ամերիկեան մոնոփոլիաները օժանդակեցին գերմանիոյ ռազմա արդիւնաբերական կարողութեան վերածնմանը տնտեսական ճգնաժամը ամն ի մէջ արտայայտուեցաւ բացառիկ ուժով մը ճգնաժամի աւերիչ հետեւանքներու դէմ պայքարելու հաւերու կառավարութեան փորձերն անցան ապարդիւն նորընտիր նախագահը ֆ ռուզվէլթ շարք մը բարեփոխումներով փորձեց յաղթահարել տնտեսական ճգնաժամին հետեւանքները եւ պետական քափիտալիզմի ուժեղացման ճանապարհով ամրապնդել քափիթալիստական կարգերը ռուզվէլթի օրօք ի նոյեմբերի ին դիւանագիտական յարաբերութիւններ հաստատուեցան ամն ի եւ խսհմ ի միջեւ համաշխարհային երկրորդ պատերազմին նախորդած շրջանին մէջ ասն կը վարէր չմիջամտելու քաղաքականութիւն որ կը նշանակէր թողտուութիւն ֆաշիսթական նախայարձակներուն ի օգոստոսի ին քոնկրէսն ընդունեց չէզոքութեան մասին օրէնքըէ որ փաստօրէն նպաստեց սպանիոյ հանրւսպետութեան դէմ գերմանա իտալական ինտերուենցիային ասն իր դիրքով նպաստեց նաեւ ի միւնխենեան համաձայնութեանը ամն ի ինչպէս նաեւ անգլիոյ եւ ֆրանսայի քաղաքականութիւնը հող նախապատրաստեց րդ համաշխարհային պատերազմի սանձազերծման համար պատերազմի սկիզբէն ի վեր ձեւականօրէն մնալով չէզոք ամն կը պաշտպանէր անգլիային եւ ֆրանսային ընդդէմ գերմանիոյ ի նոյեմբերին քոնկրէսը վերանայեց չէզոքութեան մասին օրէնքը որ փաստացի կը նշանակէր անգլիա եւ ֆրանսա զէնք արտահանելու թոյլտուութիւն ի մարտին ընդունուեց լենդլիզի մասին օրէնքը միաժամանակ ամն ձգտում էր օգտագործել անգլիոյ դժուարին կացութիւնը նոր շարք մը տիրոյթներու եւ ազդեցութեան ոլորտներու մէջ իր վերահսկողութիւնը հաստատելու նպատակով այսպէս ին ստորագրուած համաձայնութեամբ ի մարտի ին վերջնականապէս ձեւակերպուեցաւ որպէս պայմանագիր հին էսքատրային ականակիրներու դիմաց ամն անգլիայէն վարձակալական հիմունքներով աթլանթեան ովկիանոսի շարք մը կարեւոր ռազմավարական կէտերուն մէջ տարուայ ժամկէտով տարածքներ ստացաւ ռազմական պազաներ կառուցելու համար խսհմ ի վրայ հիթլերեան գերմանիոյ յարձակումէն յետոյ ի յունիսի ին ֆ ռուզուելթի կառավարութիւնը յայտարարեց խորհրդային միութեանը աջակցելու պատրաստակամութեան մասին նոյն թուականի օգոստոսի ին ստորագրուեցաւ աթլանթեան խարթիան ամն ի եւ անգլիոյ կառավարութիւններու յայտագիրը պատերազմի նպատակներու մասին իսկ սեպտեմբերի էն հոկտեմբերի ը մոսկուայի մէջ տեղի ունեցաւ խսհմ ի ամն ի եւ անգլիոյ ներկայացուցիչներու խորհրդակցութիւնը ուր որոշումներ ընդունուեցին խսհմ ին զէնքի սարքաւորման ու պարէնի մատակարարումը ընդլայնելու եւ խսհմ կողմէն ամն ին ու անգլիային հումք տրամադրելու վերաբերեալ ստեղծուեցաւ հակահիթլերեան քոալիցիայ խսհմ ի ամն ի եւ անգլիոյ գլխաւորութեամբ պատերազմի սկիզբէն սրուեցան ամերիկա գերմանական եւ ամերիկա ճափոնական յարաբերութիւնները ի դեկտեմբերի ին ճափոնիան յարձակուեցաւ ամն ի եւ անգլիոյ խաղաղովկիանոսեան տիրոյթներու եւ պազաներու վրայ ամն ի նաւատորմը ծանր կորուստնէր կրեց յատկապէս փիրլ հարպորի մէջ ի դեկտեմբերի ին գերմանիան եւ իտալիան պատերազմ յայտարարեցին ամն ին ի յունիսին սսհմ ի ամն ի եւ անգլիոյ միջեւ համաձայնութիւն ձեռք բերուեց ին եւրոպայում երկրորդ ճակատ բացելու մասին սակայն ամն եւ անգլիան ձգձգեցին երկրորդ ճակատի բացումը մինչեւ ը երբ պարզ դարձաւ որ խսհմ ի վիճակի է սեփական ուժերով ջախջախել հիթլերեան գերմանիան եւ եւրոպական երկիրներն ազատագրել ֆաշիսթական լուծէն պատերազմի ժամանակ ամն մասնակցեց երեք մեծ տէրութիւններու կառավարութիւններու ղեկավարներու քոնֆերանսներուն թեհրանի եալթայի իսկ գերմանիոյ կապիտուլեացիայից յետոյ պոտստամի մէջ որտեղ ընդունուեցան պատերազմի եւ յետպատերազմեան կարգաւորման հարցերու հետ կապուած համաձայնեցուած որոշումներ ին ամերիկեան ինքնաթիռները առաջին աթոմային ռումբերը նետեցին ճափոնիայի հիրոսիմա օգոստոսի ին եւ նակասաքի օգոստոսի ին քաղաքներու վրայ տասնեակ հազարաւոր զոհեր պատճառած այդ գործողութիւնը թելադրուած չէր ռազմական անհրաժեշտութեամբ եւ կը հետապնդէր քաղաքական նպատակներ ճափոնիան քափիթուլեացիան ստորագրեց ի սեպտեմբերի ին այն բանէն յետոյ երբ խսհմ զինուած ուժերը ջախջախեցին անոր հիմնական ցամաքային բանակը ամն ի գրեթէ ողջ տարածքը կը գտնուի հյուսիսային ամերիկայում բաղկացած է երեք մասէ ամն ի բուն տարածքէն ալասքա նահանգէն և հաուայեան կղզիներէն խաղաղ ովկիանոսին մէջ ամն ը գաղութատէր պետութիւն է անոր տիրապետութիւններն են փուերթօ րիքոն և վիրճինեան կղզիները քարիպեան ծովին մէջ արեւելեան սամոան կուամը եւ շարք մը փոքր կղզիներ խաղաղ ովկիանոսին մէջ ատոնց մէջ տեղաբաշխուած են ամն ի ռազմաօդային եւ ռազմածովային յենակէտեր ամն ի արեւելեան ափերը կ ողողեն աթլանթեան իսկ արևեւմտյանը խաղաղ ալասքայի հիւսիսը հիւսիսային սառուցեալ ովկիանոսներու ջուրերը ասն կը գտնուի հիւսիսային ամերիկայի բարեխառն ու մերձարեւադարձային իսկ հիւսիս արեւմուտքը արքթիքական մերձարքթիքական գօտիներու մէջ անոր ափերը կ ողողեն աթլանթեան խաղաղ եւ հիւսիսային սառուցեալ ովկիանոսներու պերինկի ծովի ու մեքսիքական ծոցի ջուրերը արեւմտեան ափերու երկարութեամբ կ անցնի քալիֆորնիական սառը հոսանքը հարաւ արեւելքի ափերով կոլֆսթրիմ տաք հոսանքը հիւսիս արեւելքին մէջ լապրատորեան սառը հոսանքը կը սառչին ոչ ամէն տարի միան հիւսիս արեւելեան ծոցերը աթլանթեան եւ մեքսիքական ափերը ցածրադիր են շրջապատուած մայրցամաքային ծանծաղուտի լայն շերտով աթլանթեան ափի հիւսիս արեւելքին մէջ շատ են մանր ծոցերը մասսաչուսէթս ու մերձափնեայ կղզիները լոնկ այլընտ մարթաս վինեարտ նանթաքիթ եւ այլն գետաբերանները ձագարաձեւ են հուտսոն հիւսիսային լայնութեան էն հարաւ խաղաղովկիանոսեան ափերը լեռնոտ են ուղղագիծ կղզիներէ զուրկ մայրցամաքային ծանծաղուտի շերտը նեղ է տարածքի արեւելեան եւ ներքին շրջաններու ռելիեֆի մօտ կէսը հարթավայրային է արեւմտեան մասը եւ ալասքան լեռնային արեւելքին մէջ ապալաչեան լեռներն են մինչեւ մ իսկ անոնցմէ արեւմուտք լաուրենթինեան սարահարթը լաուրենթինեան սարահարթը ունի մ բարձրութեամբ ալիքաձեւ մակերեւոյթ եւ չորրորդական ժամանակաշրջանի սառցադաշտերու հետքեր ներքին մասերը կ ընդգրկեն կեդրոնական ու մեծ հարթավայրերը եւ մերձմեքսիքական դաշտավայրը կեդրոնական հարթավայրերը մ բարձրութեամբ սառցադաշտային կուտակումներով բլուրապատ հարթութիւններ են հարաւին մէջ կտրտուած ձորակներով եւ հովիտներով մեծ հարթավայրերը կը գտնուին արեւմտեան երկայնութեան էն արեւմուտք քորտիլիերաներու նախալեռնային սարահարթին մէջ մ բարձրութեան վրայ մակերեւոյթն այնքան խիստ կտրտուած է գետահովիտներով ու ձորակներով որ առանձին շրջաններ պիտանի չեն գիւղատնտեսութեան համար մերձմեքսիքական տափարակ դաշտավայրն ունի մինչեւ մ բարձրութիւն ափամերձ մասերուն մէջ ճահճակալուած է եզրաւորուած մակընթացութիւններու եզրաբազուկի գօտիով մերձմեքսիքական դաշտավայրի եւ կեդրոնական հարթավայրերու սահմանագլուխին կը բարձրանսն օզարքի սարաւանդը մինչեւ մ եւ օուչիթա մանրաբլուրները մինչեւ մ ապալաչեան լեռներու եւ աթլանթեան ովկիանոսի միջեւ տարածուած է մերձաթլանթեան նեղ ու տափարակ դաշտավայրը երկրաբանական կառուցուածքի տեսակէտէն երկրի ներքին եւ հիւսիսային շրջանները ամբողջ տարածքի կէսէն աւելին կազմուած են հիւսիսամերիկեան փլաթֆորմէն արեւելեան եւ հարաւ արեւելեան շրջանները փալէոզոյեան ապարներէն մեքսիքական ծոցի ափերը փալէոզօ չորրորդական հասակի եւ նստուածքային հզօր շերտերէն արեւմտեան շրջանները կորդիլիերեան կէոսինքլինալի տարբեր հասակի ապարներէն քլիմայի վրայ մեծ ազդեցութիւն ունին ովկիանոսները ալասքայի մէջ քլիման արքթիքական եւ մերձարքթիքական է հիւսիսային լայնութեան էն հիւսիս բարեխառն մերձարեւադարձային ֆլորիտայի հարաւին մէջ արեւադարձային ձմրանը ալասքայի մեծ մասի վրայ կը տարածուի արքտիքական օդը եւ կ առաջացնէ պարզ ու սառնամանիքային եղանակ ալասքայի հարաւային ափերուն եւ արեւմտեան խաղաղովկիանոսեան ափին օդը կը յառաջացնէ տաք եւ խոնաւ քլիմայ պարբերաբար թափանցող արքթիքական սառը եւ մեքսիքական ծոցի տաք օդային հոսանքները կեդրոնական եւ արեւելեան շրջաններուն մէջ եղանակը կը դարձնեն անկայուն յունուարի մէջ ջերմաստիճանը կը տատանուի էն կեդրոնական հարթավայրերի հիւսիսում մինչեւ երկրի հարաւին մէջ ֆլորիտայի հարաւային մասին մէջ առաւել ցածր ջերմաստիճաններ կ ըլլան մոնթանա նահանգի արեւելքին մէջ եւ ցուկոնի սարահարթին մէջ ամրանը ալասքայի վրայ կը գերիշխէ խաղաղովկիանոսեան օդը ափերուն առաջացնելով զով ու մառախլապատ կեդրոնական մասին մէջ պարզ ու չոր եղանակ ամն ի արեւմտեան մերձափնեայ մասին մէջ յատկապէս հարաւ արեւմուտքին մէջ եղանակը զով է ու չորային տեղումները համեմատաբար շատ են լեռներու ծովահայեաց լանջերուն կեդրոնական եւ արեւելեան շրջանները կը գտնուին մեքսիքական ծոցի տաք ու խոնաւ օդի քորտիլերաներու ներքին սարաւանդները ցամաքային օդի ազդեցութեան տակ յուլիսի միջին ջերմաստիճանը կը տատանուի արեւմտուտքէն արեւելք էն մինչեւ մեծ հարթավայրերու եւ ներքին սարաւանդներու հարաւի մէջ միջին ջերմաստիճանը է մահուան հովտին մէջ տարեկան տեղումները արեւելեան եւ հիւսիս արեւմտեան ծովափնեայ շերտին մէջ մմ է կեդրոնական հարթավայրերուն մէջ մմ մեծ հարթավայրին մէջ մմ ներքին սարահարթերուն ու սարաւանդներուն մէջ մմ եւ պակաս մոխաւէ անապատին մէջ մմ էն պակաս կենդանական աշխարհի վրայ խիստ ազդած է մարդուն գործունէութիւնը տափաստաններու եւ անապատներու կենդանիներու շատ տեսակներ ոչնչացած են կը հանդիպին եղանաեղջիւրներ անթիլոփներ կոյար փրերիներու աղուէսներ ամերիկեան փորսուղ մարգագետնային շուն շառաչող օձ թունաւոր մողէզ եւ այլն անտառային գօտիին բնորոշ են քանատական եղջերուն որմգդեղը գորշ արջը կզաքիսը լուսանը կարմիր սկիւռը վիրճինեան եղջերուն մոխրագոյն աղուէսը վայրի հնդուհաւը քարոլինեան թութակը քորտիլիերեան անտառներուն մէջ պահպանուած են ձիւնային այծը հաստեղջիւր ոչխարը մոխրագոյն հսկայ արջը լեռնային ոչխարը եւ այլն ամերիկայի միացեալ նահանգներու արտաքին քաղաքականութիւն ամն ի վարած արտաքին քաղաքականութիւնը այլ երկիրներու հետ արտաքին քաղաքականութիւնը կը որոշէ նախագահը եւ կ իրականացուի պետական դէպարտամէնտի կողմէ պէտքարտուղարի գլխաւորութեամբ պաշտօնապէս արտաքին քաղաքականութեան դոկտրինան ամն քաղաքացիներու եւ միջազգային հասարակութեան բարօրութեան նպատակներով աւելի անվտանգ դէմոկրատական եւ ծաղկող աշխարհի ապահովումն է միացեալ նահանգները աշխարհի մէջ ունենալով ամենազարգացած դիւանագիտական ներկայացուցչութիւններու ցանցը չափազանց կարեւոր դեր կը խաղան միջազգային յարաբերութիւններուն ամն ը մակ ի եւ նատօ ի հիմնադիր անդամն է մակ ի անվտանգութեան խորհուրդի անդամը ամն ի դիւանագիտական զանգուածը աշխուժօրէն կը մասնակցի միջազգային հակամարտութիւններու եւ վէճերու զգալի մասի լուծման արդէն առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ամն ը կը ջանար որպէսզի համաշխարհային քաղաքական հարթակին առաջատար դիրքեր դուրս գայ ներուն ամն ը մտցուց չէզօքութեան քաղաքականութիւնը որ դրական անդրադարձաւ երկրի տնտեսութեան վրայ երկրորդ համաշխարհային պատերազմէն առաջ ամն ի ղեկավարող էլիտայի շրջանին յայտնի էր մէկուսացման դոկտրինան երկրորդ համաշխարհային պատերազմի յաղթական աւարտը եւ օգոստոս ին ճապոնիայի ատոմային ռմբակոծութիւնները փոխեցին եւրոպական եւ համաշխարհային քաղաքականութեան մէջ ամն ի դերն ու նշանակութիւնը ներուն արեւմտեան եւրոպայի երկիրներուն տնտեսական օգնութեան ծրագրի բաւականին յաջող իրականացումը որ ստացաւ մարշալի ծրագիր անուանումը հնարաւորութիւն տուաւ ամն ին վերջնականապէս ամրապնդել իր դիրքերը որպէս արեւմտեան եւրոպայի այնուհետեւ աշխարհի տարբեր երկիրներու վրայ տնտեսական եւ քաղաքական ազդեցութիւն ունեցող երկիր ինչպէս ին կը նշէ հարուարտի համալսարանի պրոֆեսոր ստիւէն ուոլթը ամն ը հեգեմոնիա է արեւմտեան կիսագնդին մէջ ինչպէս ին կը նշէր ժենմին ժիպաօն սառ պատերազմի աւարտէն յետոյ ամն ը կը ձգտէր ստեղծել իր կողմէն ղեկավարուող միաբեւեռ աշխարհ պրոֆեսոր ճոն նիկոլաս գրէյի կարծիքով ամն ի աշխարհի սէջ առաջինը ըլլալու հնարաւորութիւնը կորսնցնելը նշանաւորուեց իրաքի մէջ պատերազմի սկսմամբ որ արագացաւ համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամով ռուսաստանի մէջ ամն նախկին դեսպանի ճէյմս ֆրանկլին քոլինզի յայտարարութեան համաձայն ամն ի արտաքին քաղաքականութեան վերանայման եւ առաջնայնութիւններու փոփոխման մասին խօսակցութիւնները որեւէ հիմք չունին ամն ի առջեւ նախկինի պէս կանգնած են չինաստանի զսպման իսլամական արմատականութեան խնդիրի լուծման նաւթային ռեսուրսների վերահսկման նատօ ի ամրապնդման տրանսատլանտեան յարաբերութիւններու զարգացման հեռաւոր արեւելքի դէմոկրատական պետութիւններու հնդկաստանի հետ դաշինքի կնքման հարցերը յատուկ նշանակութիւն ունի իրանի հետ խնդիրը ամունտսընի ծով ծով մըն է հարաւային ովկիանոսէն ներս անթարքթիտա մայրցամաքի ափերուն մօտ տարածուած է մերի պերտի երկրի կղզիին կից սահմանափակուած է արեւելքէն թերսթընի կղզիով իսկ արեւմուտքէն տարթի հրուանդանով վերջինէն արեւմուտք կը ձգուի անթարքթիտայի խաղաղովկիանոսային ափը ծայրամասային ծով մըն է տարածքը քառակուսի քմ է միջին խորութիւնը մեթր իսկ առաւելագոյնը մեթր ծովն իր անունն ստացած է նորվեկիացի բեւեռախւյզ ռոալտ ամունտսընի պատուին ամունտսընի ծովը շատ խիստ եղանակային պայմաններով դժուարամատչելի եւ քիչ այցելուող ծովերէն է ոչ մի նաւու չէ հաջողուած մօտնալ անոր ծովափին քանի որ ան շրջափակուած է խաղաղովկիանոսային սառցե լերնազանգուածով հենց սա տեղին թվականին անյաջողութեամբ աւարտուած է ճէյմզ քուքի արշաւախումբը երբ կը ցանկանար հետազոտել անթարքթիտան թերսթոն թերակղզիին համեմատաբար մօտ հասած է ամերիկեան կլեթչըր եւ պերթըն այլընտ սառցահատները թուականին ինչպէս նաեւ ն փալմերը թուականին ափերն ամբողջովին սառոյցներէն են ամբողջ տարուայ ընթացքին ծովուն վրայ կը փչէ մայրցամաքային սառն օդը ամունտսընի ծովը կլոր տարին պատուած է սառոյցով ձմեռուան ծովուն վրայ օդի ջերմաստիճանը վրա շատ ցածր է ամենասառն ամիսներն են յունիսը յուլիսը եւ օգոստոսը միջին ամսական ջերմաստիճանը յուլիսին կը կազմէ էն այստեղ օդի ջերմաստիճանը կախուած է քամու ուղղութիւնէն եւ արագութիւնէն փոթորիկներու ժամանակ հարաւային հատուածներին ջերմաստիճանը կը նուազէ մինչեւ աստիճանը իսկ հիւսիսային հատուածին հիւսիսային քամիները մի փոքր կը ջերմացնեն օդը քանի որ կը փչեն բարեխառն գոտիէն ամառնային տաքացումները կարճատեւ են եւ քիչ համեմատաբար ջերմ ամիսներն են դեկտեմբերը յունուարը եւ փետրուարը ամունտսընի ծովուն ջուրերուն մէջ տարածուած են ձուկերը որոնք որպէս կեր կը ծառայեն փենկվիններու եւ ալպաթրոսներու համար սառոյցներուն վրայ կը հանդիպում են ծովաշուններ եւ ծովառիւծներ սա ծովուն ամէնատարածուած կետը փոքր զոլաւորն է ամուսնութիւն տղամարդու եւ կնոջ պատմականօրէն ձեւաւորուած հասարակութեան կարգաւորուող արաբերութիւններու ձեւ է որուն գլխաւոր նպատակը ընտանիք ստեղծելն է եւ որով կը սահմանուին ամուսիններու իրաւունքներն ու պարտականութիւնները իրարու զաւակներու եւ հասարակութեան նկատմամբ ամուսնութեան համար անհրաժեշտ են կնոջ եւ տղամարդու ամուսնական տարիքի հասնիլը փոխադարձ կամաւորութիւնն ու համաձայնութիւնը ամուսնութիւնը կը գրանցուի ամուսնաընտանեկան օրէնսդրութեամբ սահմանուած կարգով որով կը հաստատուի ամուսիններու իրաւահաւասարութիւնը անկախ ռասայական եւ կրօնական պատկանելութիւնէն հասարակական տարբեր ֆորմացիաներն ու անոնց փոփոխութիւնները ազդած են ամուսնական յարաբերութիւններու բովանդակութեան եւ ձեւի վրայ ստրկատիրական հասարակարգին մէջ կ ընդունուէր միայն ազատ քաղաքացիներու ամուսնութիւնը ստրուկներու ամուսնական յարաբերութիւնները կը համարուէին պարզ կենակցութիւն մարդոց միջեւ կարգաւորուած ամուսնական յարաբերութիւններու առաջին ձեւը խմբամուսնութիւնն էր հասարակութեան զարգացման ընթացքին մէջ աստիճանաբար սահմանափակուած են ամուսնութիւնները մերձաւոր ազգականներու միջեւ մայրական տոհմի զարգացումով ձեւավորուած է զուգամուսնութիւնը երեխաները մնացած են մօր տոհմին մէջ ազգակցութիւնը ճանաչուած է մօր գիծով տնտեսութեան մէջ տղամարդու առաջնակարգ դերի հաստատումով առաջացած է մենամուսնութիւնը վաղ միջնադարուն եւրոպայի մէջ հասարակութեան բոլոր խաւերու համար պարտադիր էր եկեղեցական ամուսնութիւնը ճորտերը կրնային ամուսնանալ միայն ճորտատիրոջ համաձայնութեամբ բուրժուական յարաբերություններւ հաստատման եւ զարգացման զուգընթաց եկեղեցական ամուսնությունէն բացի առաջացաւ նաեւ քաղաքացիական իշխանութիւններու եւ նոտարի կողմէն ձեւակերպուող քաղաքացիական ամուսնութիւնը դեռեւս վաղ անցյալին հայաստանի մէջ տիրապետողը եղած է մենամուսնութիւնը որ կարգաւորուած է եկեղեցական կանոններով քրիստոնէութիւնը թուականին պետական կրօն հռչակելէն յետոյ եւ քաղաքացիական օրենսդրութեամբ հայոց կաթողիկոսի սահակ պարթեւի սահմանած կանոններով առանց զոյգերու համաձայնութեան եւ տարիքային համապատասխանութեան պսակադրութիւնն կ արգիլուէր քահանաներուն կ արգիլուէր առանց քննութեան եւ հարցման պսակել ամուսնացողներուն զաւակներուն բռնի ամուսնացնող ծնողները կ ենթարկուէին կանոնական պատիժի հայոց եկեղեցին դեմ էր րդ ինչպէս եւ գաղտնի ամուսնութեանը եկեղեցական կանոններով կ արգիլուէր ազգականներու ամուսնութիւնը իրարու հետ եւ ազատներու ազնուականներու ամուսնութիւնը անազատներու հետ փաւստոս բիւզանդի րդ կամ րդ դարեր վկայութեամբ կաթողիկոս ներսէս ա մեծի եւ արշակ բ ի նախաձեռնութեամբ տարոն գաւառի աշտիշատ գիւղիւն մէջ թուականին հայկական եկեղեցական առաջին կանոնադիր ժողովը արգիլած է մերձաւոր ազգականներու ամուսնութիւնը բազմակնութիւնը եւ այլն շահապիվանի ի ժողովը ազգակցական արիւնակցական կապեր ունեցող անձանց ամուսնութիւնը համարած է պղծութիւն եւ գարշանք հեթանոսական մնացուկ եւ արգիլել մինչեւ րդ սերունդը կիլիկիա հայաստանի մէջ յատուկ կարեւորութեամբ կը վերաբեկուին ամուսնաընտանեկան յարաբերութիւններուն անառողջներու ամուսնութիւնը դիտուած է ազգի ապականութիւն եւ արգիլուած բժշկական զննումէն յետոյ ըստ մխիթար գոշի դատաստանագրքի պարտադիր էր կնոջ համեմատ տղամարդու մեծ տարեց ըլլալը այդ կը համարուէր ամուսնոյն գերիշխանութեան պայման անհաւատարիմ ամուսիններու համար նախատեսուած էր տուգանք սմբատ սպարապետի դատաստանագրքով կ արգիլուէր նոր ամուսնացածին բանակ տանիլը յաճախ քաղաքական էին նպատակներով կատարուող ամուսնութիւնները որոնցմով բարեկամութիւն կը ստեղծուէր տարբեր տոհմերու իշխաններու նաեւ պետութիւններու միջեւ հայ պատմիչներու ղազար փարպեցի փաւստոս բիւզանդ եւ ուրիշներ վկայութեամբ ամուսնութիւնէն յետոյ հարսը կը մնար չխօսկան երեսը կը ծածկէր քողով եւ ան կը կրէր մինչեւ մայր դառնալը կինը կ ընդունէր ամուսնոյն ազգանունը հայաստանի հանրապետութեան մէջ ամուսնութիւնը հիմնուած է ամուսիններու ազատ ընտրութեան անոնց փոխադարձ սիրոյ եւ հետաքրքրութիւններու ընդհանրութեան վրայ ամուսնութիւնը ազատ եւ իրաւահաւասար տղամարդու եւ կնոջ օրէնքով սահմանուած կարգով կազմուած կամաւոր միութիւն է ամուսնութեան եւ ընտանիքի պահպանութեան հարցերը կը կարգաւորուին հհ ամուսնութեան եւ ընտանիքի օրէնսգրքին համապատասխան ամուսնութիւնը գրանցուած է քաղաքացիական կացութեան ակտերու գրանցման գրասենեակին մէջ ամուսնացողներու դիմում ներկայացնելէն հիմնականին մէջ ամիս յետոյ ամուսնութեան գրանցման համար անհրաժեշտ են ամուսնացողներու փոխադարձ համաձայնութիւնը եւ ամուսնական տարիքը տարեկան բացառիկ դէպքերուն մէջ կանանց համար այդ տարիքը կրնայ նուազեցուիլ տարով կան նաեւ պայմանագրով կարգաւորուող ամուսնութիւններ ամուսնացող կողմերու միջեւ կը կնքուին պայմանագիրեր որոնցմով կը սահմանուին ամուսիններու անձնական եւ գոյքային իրաւունքներն ու պարտականութիւնները ամուսնութիւն չի թոյլատրուիր ան անձերուն միջեւ որոնցմէ մէկը այլ ամուսնութեան մէջ է ազգակցութեան մէջ գտնուող անձերուն հարազատ եւ խորթ եղբայրներու ու քույրերու որդեգրողներու եւ որդեգրվածներու միջեւ այն անձերու միջեւ որոնցմէ մէկը հոգեկան հիւանդութեան կամ սակաւամտութեան պատճառով անգործունակ ճանչցուած է ամուսինները ունին անձնական եւ գոյքային հաւասար իրաւունքներ անոնցմէ իւրաքանչիւրը ազատ է ընտրելու իր զբաղմունքը մասնագիտութիւնը եւ բնակութեան վայրը բազմակնութիւնը կ արգելուի հհ օրէնքով ատոնք բացառելու նպատակով քաղաքացիական կացութեան դէպքերու արձանագրման գրասենեակին մէջ նախկինին մէջ ամուսնացած անձերուն միջեւ նոր ամուսնութիւն արձանագրելու ատեն կը պահաջեն ամուսնալուծութիւնը կամ նախկին ամուսնոյն մահը հաստատող փաստաթուղթ ազգականներու ամուսնութիւնը կ արգիլուի որովհետեւ ատոնցմէ յաճախ կը ծնին բնածին արատներով եւ ժառանգական հիւանդութիւններով երեխաներ այդպիսի ամուսնութիւնէն մեռածածին երեխաներու թիւը եւ մանկական մահացութիւնը անգամ աւելի մեծ է թուարկուած պայմաններու խախտումով կայացած ամուսնութիւնը կը համարուի անուաուեր դատական կարգով այդպիսին կրնայ ճանաչուիլ նաեւ ընտանիք չկազմելու միտումով գրանցուած ամուսնութիւնը կեղծ ամուսնութիւն սակայն այդպիսի ամուսնութիւնէն ծնած երեխաները չեն կորցնցեր իրենց իրաւունքները վերջին տարիներիը լայն տարածք կը ստանայ եկեղեցական ամուսնութիւնը սակայն հհ սահմանադրութիւնը կը ճանչնայ միայն քաղաքացիական ամուսնութիւնը իսկ եկեղեցականը քաղաքացիական ամուսնութեան հետ մէկտեղ կը համարէ ամուսնացողներու մասնաւոր գործը քաղաքացիական կացութեան դէպքերու արձանագրման գրասենեակին մէջ ամուսնացողները կը ծանօթանան արձանագրման կարգին եւ պայմաններուն կը հաւաստիանեն որ անինք տեղյժեակ են իրարու առողջական եւ ընտանեկան վիճակին ապագա ամուսիններուն կը բացատրեն անոնց իրաւունքներն ու պարտականութիւնները ըստ ցանկութեան ամուսինները իբրեւ իրենց ընդհանուր ազգանուն կ ընտրեն իրենմէ մէկունը հհ ում հիմնականին մէջ տղամարդունը կամ կը պահպանէ նախաամուսնականը երեխաներու դաստիարակութեան եւ ընտանեկան կեանքի հարցերը ամուսինները կը լուծեն համատեղ անոնցմէ իւրաքանչիւրը ազատ է զբաղմունքի մասնագիտութեան եւ բնակութեան վայրի ընտրութեան հարցին մէջ ամուսնութեան ընթացքին ամուսիններու ձեռք բերած ունեցուածքը ընդհանուր համատեղ սեփականութիւն է որուն նկատմամբ անոնք հաւասար իրաւունքներ ունին նաեւ այն դեպքին մէջ երբ անոնց մէկը զբաղուած է տնային տնտեսութիւն վարելով երեխաներուն խնամելով եւ չէ ունեցած ինքնուրոյն վաստակ մինչամուսնական ինչպէս նաեւ ամուսնութիւնէն յետոյ նուիրատուութիւն կամ ժառանգութիւն ստացած ունեցուածքը անոնց համատեղ սեփականութիւնն է ամուսինները պարտաւոր են նիւթապէս օգնել իրարու անաշխատունակ ամուսինը յղի կինը յղութեան ընթացքին մէջ եւ ատոնց յետոյ տարի այդպիսի օգնութիւնէն զրկուելու դեպքին մէջ կրնայ դատարանով նոյնիսկ առանց ամուսնալուծութիւն ձեւակերպելու ապրուստադրամ ստանալ ամուսնոյն եթէ վերջինս ի վիճակի է վճարել հհ քաղաքացիներու ամուսնութիւնը արտասահմանեան քաղաքացիներու հետ կ արձանագրուի ընդհանուր հիմունքներով սակայն անոնցմէ կը պահանջուի փաստաթուղթ արձանագրուած ամուսնութեան բացակայութեան մասին ամուսնութեան ազատութիւնը կ ենթադրէ նաեւ ամուսնալուծութեան ազատութիւն սակայն հասարակութիւնը շահագրգռուած է ամրապնդել ընտանիքը ուստի ամուսնալուծութիւնը նոյնպէս կը գտնուիպետութեան հսկողութեան տակ եւ իբրեւ կանոն կը կատարուի դատական կարգով անչափահաս երեխաներ չունեցող ամուսիններու ամուսնալուծութիւնը փոխադարձ համաձայնութեամբ կը ձեւակերպուի քաղաքացիական կացութեան ակտերու արձանագրման գրասենեակին մէջ այստեղ կը կատարուի նաեւ օրենքով սահմանուած կարգով անյայտ բացակայ հոգեկան հիւանդութեան կամ սակաւամտութեան հետեւանքով անգործունակ ճանաչցուած ոչ տարիէ պակաս ժամկէտով ազատազրկուած անձերուն ամուսնալուծութիւնը օրէնքը չի թոյլատրեր առանց կնոջ համաձայնութեան ամուսնալուծութեան գործ հարուցել կնոջ յղութեան ընթացքին եւ տարեկանէն փոքր երեխայ ունենալու դեպքին մէջ ամուսնութիւնը կը համարուի դադարեցուած քաղաքացիական կացութեան ակտերի արձանագրման գրասենեակին մ էջ ամուսնալուծութիւնը ձեւակերպելէն յետոյ ընտանիքի խնդիրները պայմանաւորուած են հասարակութ եան զարգացման նոր փուլի առանձնայատկութիւններով ընտանիքը ո չ թէ եւ աւելի անհատներու ֆիզիքական գումար է այլ միայն իրեն բնորոշ առանձնայատկութիւններով օժտուած հասարակութեան հիմնական բջիջը ընտանիքի գոյութեան կարեւոր պայմանը ամուսիններու ներընտանեկան խնդիրներները լուծելու բարդ հարցերը քննարկելու փոխշահաւետ որոշումներ ընդունելու ունակութիւնն է ընտանիքը կը միաւորուի նաեւ համատեղ գործունէութեամբ ընտանիքի անդամներու միջեւ յարաբերութիւնները պայմանաւորուած են ընկերային մշակութային նորմերով եւ անհատական առանձնայատկութիւններով բարեկիրթ առողջ ընտանիքին մէջ կը գործէ փոխլրացման սկզբունքը ամուսիններէն մէկուն գիտելիքները եւ բնաւորութեան գիծերը յաջողութեամբ կը լրացուին են միւսի ընդունակութիւններով ու փորձով հակումներու եւ ճաշակի տարբերութիւնը պէտք չէ տարաձայնութեան պատճառ դառնայ եթէ ընտանիքի անդամներէն մէկը ունի բռնակալի եսամոլի խառնվածք ապա փոխհարաբերութիւններու անհաւասարութեան պատճառով ընտանիքը կը դառնայ անկայուն ան գոյութիւն կ ունենայ միայն ամենաբարենպաստ պայմաններուն մէջ եւ հեշտութեամբ կը քայքայուի ճգնաժամային իրավիճակներուն մէջ ընտանիքի էվոլյուցիան այսինքն անոր կենսական բոլորաշրջանը կը ձեւաւորուի որոշակի փուլերէն մինչամուսնական ամուսնական եւ նոր անդամներու երեխայներ աւելացման ընտանիքի առանձին անդամներու հեռանալու հասուն երեխաներու ամուսնութիւն ծնողներէն մէկուն մահը շրջաններ ամուսնութեան առաջին տարին առաւել յաճախ ընդհարումներու պատճառ կը դառնան ամուսնական յարաբերութիւններու այդ թիւին նաեւ սեռական կեանքի նորութիւն ըլլալը կեանքի այդ կողմի արտասուորութիւնը յաճախ վախկը ներշնչէ կողմերուն ալ խոչընդոտին մէջ ընտանիքի բնականոն գործունէութեանը բազմամեայ ընկերական յարաբերութիւնները ամուսիններուն չեն պաշտպաներ սեռական աններդաշնակութիւնէն իսկ որոշ դեպքերուն մէջ նոյնիսկ կրնան ուղղակիօրէն նպաստել ատոր այդպիսի շեղումները կանխելու նպատակով երեխան դեռ մանկութենէն դպրոցի մէջ եւ տանը պետք է սեռական ճիշդ դաստիարակութիւն ստանայ որ կը խոչընդոտի կեանքի այդ կողմի մասին անոր կեղծ պատկերացումներու ամրապնդման համատեղ կեանքի այդպէս սկզբը իրարու ընտելանալու առաւել ծանր ժամանակաշրջանին փոխզիջումային լուծումներ գտնելու պատրաստակամութիւնն կ օգնէ խուսափիլ ընտանեկան ընդհարումներէն սովորաբար երիտասարդները նոր ընտանիքին մէջ կը ստեղծեն այնպիսի փոխհարաբերութիւններ ինչպիսի եղած են իրենց հայրական տանը պարզուած է որ ամուսնալուծուած ծնողներու երեխաները աւելի հեշտ համաձայնած են ամուսնալուծութեանը երբեմն ընտանիքին մէջ ձեւաւորուած վարքագիծը զգացմունքներու արտայայտման ձեւերը չեն յաղթահարեն ամբողջ կեանքի ընթացքին այն ընտանիքներուն մէջ ուր ծնողներու միջեւ չէ եղած սէր եւ հաշտութիւն կամ յարաբերութիւնները արտաքնապէս եղած են սառը եւ զուսպ յաճախ կը մեծնան դիմացինի մասնաւորապէս ամուսնու կամ կնոջ նկատմամբ լավ վերաբերմունքի անկարող անհատներ դա կարող է դառնալ ամուսինների միջև ծագող թիւրիմացութիւններու պատճառ հանգեցնել փոխադարձ մեղադրանքներու իսկ հետագային մշտական անյաղթահարելի օտարացման ընտանիքի ամենապատասխանատու պարտականութիւնը երիտասարդ սերունդի դաստիարակութիւնն է հոգեւոր մերձեցման երեխայներու նկատմամբ հոգատարութեամբ բարեացակամութեամբ եւ փոխըմբռնումով իրար կապուած ծնողներու առողջ ընտանիքն աճող սերունդի ճիշտ լիարժէք դաստիարակութեան գրաւականն է յղութիւնը եւ առաջնեկի ծնունդը լրացուցիչ պարտաւորութիւններ կը դնեն ամուսիններու վրայ սակայն անոնց չեն ազատեր փոխադարձ ուշադրութեան անհրաժեշտութիւնէն ուշադրութեան պակասը յատկապէս ծանր կը տանին յղիթիւնյն ու ծննդաբերութիւնէն թուլացած եւ այդ պատճառով յաճախակի տրտնջացող ու դիւրագրգիռ կանայք առողջ ընտանիքին մէջ այդ ժամանակաշրջանին տղամարդը պէտք է իրեն զգայ եւ դրսեւորի իբրեւ ուժեղ անհատ նեցուկ ըլլայ կնոջը այդ կ օգնէ նաեւ տղամարդուն գնահատելու հայր ըլլալու իր նոր դերը երեխայի ծնելէն յետոյ երիտասարդ ամուսինը պետք է հաշուի առնէ ծննդաբերած կնոջ ոչ միայն իւրայատուկ հոգեբանական այլեւ բնախօսական վիճակը եւ ամուսնական սեռական յարաբերութիւններու ժամանակաւոր դադարը չդիտէ իբրեւ իր նկատմամբ կնոջ սառնութեան դրսեւորում հասուն տարիքը ունի իր ճգնաժամային շրջանները օրինակ դժուար պահերուն կրնան առաջանալ րդ երեխայի ծննդեան հետ մասնաւորապէս մեծերու ուշադրութեան կեդրոնը գտնուած առաջնեկի մօտ եղբօր կամ քրոջ ծնելէն յետոյ այլեւս չսիրուած աւելորդ ըլլալու միտքէն կրնայ առաջանալ նեւրոզ որուն հետեւանքով երեխան կը դառնայ խիստ կամակոր քմահաճ երեխայի այդպիսի վարքը կրնայ կազմալուծել ընտանիքը մեծերը յաճախ առաջնեկի վրայ կը սկսին թափել իրենց բարկութիւնը կամ ընդհակառակը անոր արտօնեալ վիճակի կորուստը կ աշխատին փոխհատուցել ընդգծուած ուշադրութեամբ որ երեխան սովորաբար չ ընդունիր համարելով կեղծ այս իրադրութիւնէն միակ ելքը առաջնեկին ընտանիքի նոր անդամի յայտնուելուն նախապատրաստելն է իւրաքանչիւր ընտանիքի կեանքին մէջ բարդ ժամանակաշրջան կը սկսի երեխաներու հասունանալէն յետոյ տալէն անոնց հեռանալը սեփական ընտանիք կազմելը յաճախ ծնողները ցաւագին կ ընդունեն յատկապէս երբ ընտանիքը լրիւ չէ յաճախ առանց հայր է կամ երբ երեխան միակն է նման դէպքերուն մէջ հիմնականին մէչբ երեխայի դաստիարակութեամբ միաւորուած ամուսիններուն կը տիրէ հիասթափութիւն կամ ընդհանուր հետաքրքրութիւններու բացակայութիւնը կը հանգեցնէ օտարացման շատ ծնողներ անյաջող փորձեր կը ձեռնարկեն իրենց հասուն զաւակներու կեանքին միջամտելու կեանքի ուղեկցի ընտրութեան հարցին մէջ անոնց որոշումներու վրայ ազդելու համար առանձնապէս սխալ կը հասնի զաւակներուն ապերախտութեան մէջ մեղադրելը թէ անոնց կը նուիրաբերեն իրենց ողջ կեանքը սովորաբար հասուն զաւակները կ ընդդիմանեն ծնողներու այդպիսի վարքագծին եւ կը պաշտպանեն ինքնուրոյն որոշումներ կայացնելու անձնական կեանք ունենալու իրենց իրաւունքը բնականոն բարեացակամ յարաբերութիւններով ընտանիքին մէջ ուր դեռ փոքր տարիքէն հաշուի կ առնեն երեխայի անյատականութիւնը ամէն ինչ բարեյաջող ընթացք կ ունենայ ընտանիքի առաւել ծանր ճգնաժամային շրջանը կապուած է ծերութեան ամուսիններէն մէկուն կեանքէն հեռանալու հետ այդպիսի դէպքերուն մէջ միայնակութիւնը կը յաղթաւարուի հին ընկերներու հասուն զաւակներու ընտանիքներու հետ սերտ կապեր պահպանելով սեփական ուժերու համեմատ մասնագիտական հասարակական կամ այլ աշխատանք կատարելով ընտանիքը սովորաբար կը դիմէ բժշկի օգնութեանը դժուարին ճգնաժամային ժամանակաշրջաններուն երբ ընտանեկան վէճը ընդհարումը բաւականին խորհանին եւ բացասաբար կ ազդէ ընտանիքի անդամներու հոգեկան ու ֆիզիքական վիճակի վրայ ընտանեկան հոգեկան ցնցումները որքան ալ աննշան թուեցան մեծերու եւ երեխաներու նեւրոզներու գլխաւոր պատճառներէն են ընդհանուր եւ հասարակութեան հոգեբանութեան ժամանակակէն մակարդակը եւ շահագրգռուած անձերուն բարի կամքը հնարաւորութիւն կու տան կանխել նեարդային հիւանդութիւնները ծանր ընդհարումները ամուսնալուծութիւնը հոգեբոյժները եւ նեարդահոգեբանները կ օգնեն լուծելու ներընտանեկան ընդհարումները հհ խոշոր քաղաքներում կան ընտանեկան հարցերու յատուկ խորհրդատուութիւններ ուր կարելի է դիմել ընտանեկան փոխհարաբերութիւններու երեխաներու դաստիարակութեան եւ այլ հարցերով ընտանիքին մէջ առաւել ծանր ընդհարումներ կ առաջանենգինեմոլութեան եւ թմրամոլութեան հետեւանքով որոնք յատկապէս կործանարար են երեխաներու համար առողջ ընտանիքի համար ճգնաժամային շրջանները վտանգաւոր չեն ատոնց յաջող յաղթահարումը կը նպաստէ փոխադարձ վստահութեան կեանքի ուսանելի փորձ ձեռք բերելուն շրջապատի սեփական ընտանիքի անդամներու նկատմամբ բարյացակամ վերաբերմունքը առողջ ընտանիքի գոյութեան կարեւոր նախապայմաններէն է ամուսնութիւնը միջնադարեան հայաստանի մէջ ամուսնական իրաւունքի պատմութիւնը միջնադարեան հայաստանի մէջ րդ դարէն սկսած մինչեւ թուականը նախքան ընդհանրական եկեղեցիէն բաժնուիլը հայ եկեղեցին ղեկավարուած է աստուածաշունչով առաքելական ու եկեղեցական աւանդոյթներով ու կանոններով նիկիայի կոստանդնուպոլսոյ ու եփեսոսի տիեզերական ժողովներու անկիւրիայի կեսարիոյ նէոկեսարիոյ կանկրայի անտիոքի լաւոդիկէի ու սարդիկէի արտաքին տեղական ժողովներու օտարազգի սուրբ հայրեր բարսեղ կեսարացիի աթանաս ալեքսանդրացիի ինչպէս նաեւ հայ ազգային եկեղեցական ժողովներու եւ հոգեւոր առաջնորդներու կանոններով հայ պատմիչներ ագաթանգեղոսի բիւզանդի եւ խորենացիի վկայութեամբ միջնադարուն օտարածին կանոնախումբեր ընդունուած եւ կիրառուած են որոնք րդ դարու սկիզբներուն յովհան օձնեցին ամբողջացուցած է իր կանոնագիրք հայոց աշխատութեան մէջ միջնադարուն որպէս հասարակական արտադրական միաւոր կը գերիշխէր նահապետական գերդաստանի ձեւը ուր ժառանգական իրաւունքին նոյնպէս գերիշխող օրէնքով գերդաստանի աւագը կը գտնուէր ղեկավարի դերին մէջ իսկ կրտսեր անդամները տղամարդ թէ կին հաւասարապէս կ ենթարկուէին տան աւագի իշխանութեան ինչպէս միջնադարեան հայ դատաստանագիրքերուն այնպէս ալ իրենց յօդուածներու կիրառման վերաբերեալ արխիւային եւ այլ օժանդակ աղբիւրներուն իրաւական ո չ մէկ սահմանափակում կայ կանանց վերաբերեալ ընդհակառակը ինչպէս դատարանի առաջ այնպէս ալ հասարակական գործունէութեան բոլոր բնագաւառներուն մէջ կինը հանդէս կու գայ որպէս ամբողջական հաւասար քաղաքացի բացառութիւն կը կազմեն այն բնագաւառները զինուորական վարչաքաղաքական եւայլն որոնց կատարումը միջնադարու անապահով դրութեան կանանց մարմնական առանձնայատկութեան եւ ընտանիքի ու երեխաներու մտահոգութիւններու պատճառով կնոջ ուժէն բարձր էին հայ կինն օրէնքով հաւասար բաժին ունեցած է ինչպէ ս հայրենական տան ընդհանուր այնպէս ալ ամուսնութեամբ առաջացած նոր ընտանիքի ստացուածքէն տնտեսական այդ անկախութիւնը ապահոված է իրեն տղամարդուն հաւասար իրաւական վիճակ սովորութական եւ ժառանգական գերիշխող իրաւունքով կնոջ տնտեսական շահերու պաշտպանութիւնը դրուած եղած է ընտանիքի մայր անդամներուն վրայ իսկ մխիթար գոշը աւելցուցած է նաեւ այրի կնոջ նկատմամբ դատարանի պաշտպանութիւնը պսակադրութեան վերաբերեալ առաջին կարգադրութիւնները արտայայտուած են հայոց կանոնագիրքի առաքելականք ի լգ եւ յարանց հետեւողաց ի ժթ կանոններուն մէջ լգ կանոնի համաձայն պսակադրութիւնը պէտք է կատարուէր քահանայի օրհնութեամբ ժթ կանոնը պսակադրութիւնը կ որակէր պատուական իսկ հարսանիքը սուրբ պսակը պատուական որակելը կ արտայայտէր աւետարանի պատուիրանը եւ ուղղուած էր պարզ ձեւով ամուսնանալու հեթանոսական կարգի դէմ որ չէր նպաստեր ընտանիքի կայունութեան հոգեւորականները պսակը որակելով պատուական միութիւն կը ցանկային ընդգծել անոր բարձրութիւնը հարսանիքը սրբագործելով իրենք նպատակ ունեցած են պսակադրութիւնը շաղկապել հարսանեաց հանդէսին հետ քահանայի մասնակցութիւնը ապահովելու համար կանոնագիրք հայոց ի ո չ մէկ այլ կանոնագիրք հարսանեաց հանդէսը սուրբ չէ որակած լաւոդիկէի ծա կանոնը նոյնի սկ կը պատուիրէր քահանաներուն եւ ուխտաւորներուն ներկայ չըլլան հարսանեաց խաղերուն ե ւ երգերուն ե ւ հեռու մնան մինչեւ վարձակներու եւ կատակիչներու ժամանումը ըստ շահապիվանի կանոններուն եւ խորենացիի օրհնութիւնաբեր ցուցակ ին րդ դարուն եղած են եկեղեցւոյ ծիսական կարգերը մանրամասնօրէն սահմանող ժողովածուներ որոնք յայտնի էին կանոն պսակ օրհնելոյ կանոն մկրտութիւն առնելոյ եւ այլ անուններով այդ բոլորը հաւաքուեցաւ մէկ ծիսարանի մէջ որ յետագային ստացաւ մաշտոց անունը ծիսարանն էր որ հրահանգ կը ներկայացէր թէ հոգեւոր առաջնորդը ինչ գործողութիւն պէտք է կատարէ օրինականացնելու համար պսակադրութիւնը եկեղեցւոյ մէջ ծիսարանին մէջ պսակը եւ միւս ծէսերը կը կոչուին կանոն որ կը շեշտէ անոնց պարտադիր եւ կանոնական կարգը թէպետեւ ծիսարանի այս եւ մնացած կանոնները իրենց կառուցուածքով եւ բովանդակութեամբ նման չէին կանոնագիրք հայոց ի կանոններուն քանի որ կը կրէին կանոն անունը սակայն անոնք պարտադիր էին հոգեւորականներուն եւ հաւատացեալներուն համար օձնեցիի օրօք կանոնագիրքին մէջ կանոնադրուեցաւ պսակադրութիւնը պարտադրաբար եկեղեցին մէջ կատարել սակայն ան այսքանով չբաւարարուեցաւ գիտակցելով որ պսակադրութեան պարտադիր ըլլալը կը դառնայ անապահով եւ ոտնահարելի եթէ ատոր կիրառումը երաշխաւորուած չէ իրաւական միջոցով եւ հետեւանքով ներգործութիւնը հայ կանոնական իրաւունքին մէջ իմաստասէրի ժե կանոնը առաջին անգամ ծանր ու ազդեցիկ ներգործութեան միջոցներ սահմանեց անոնց համար որոնց մեղքով ալ կը ոտնահարուէր պսակադրութեան ծիսական կարգը օձնեցին իր ժզ կանոնով կանոնականացուց նաեւ երկրորդ պսակը եկեղեցին մէջ օրինականացնելու խնդիրը քանի որ դարաշրջանի կանոնական օրէնսդրութիւնը երրորդ եւ աւելի անգամ ամուսնացողներուն չէր ճանչնար եւ կը դիտէր որպէս եկեղեցիէն դուրս ինկած յարաբերութիւն եւ նման ամուսնութիւն եկեղեցւոյ մէջ չէր օրհնուէր եւ չէր օրինականացուէր պսակադրութիւնը սրբութեամբ եւ օրէնքով օրհնելու իրաւասու էին հոգեւոր դասի միայն որոշ պաշտօնեաներ ըստ առաքելականք կանոնախումբին քահանաներուն էգ ըստ գրիգոր լուսաւորիչին առաջնորդներուն ի ըստ սահակի կանոններուն քահանաներուն իէ իը շահապիվանի կանոններու համաձայն քահանային երէցին եպիսկոպոսին գ է ժգ ըստ օձնեցիի կանոններուն քահանային ժե ժզ եւ այլն եկեղեցւոյ այլ սպասաւորները վարդապետները սարկաւագները դպիրները գրակարդացները եւ այլք պսակը օրինականացնելու իրաւունք չունէին կանոնական օրէնսդրութիւնը որոշակի պահանջներ ներկայացուց պսակադրութեան իրաւունք ունեցող քահանային սուրբ պսակը կրնար օրհնել կենցաղով եւ հասարակութեան մէջ իր վարքով պատուական հոգեւորականը րդ դարուն հաւատացեալները հրապարակօրէն կը խորշէին ամուսնացած երէցներէն անարժան կը համարէին անոնց կողմէն պսակը օրինականացնելը անդրադառնալով այդ անցանկալի երեւոյթին գանգրայի ժողովը յատուկ կանոն ընդունեց ինչով սահմանեց ոյք երկմտեն եւ խորշեն յերիցուէ որ ամուսնացեալ իցէ որպէս թէ ոչ իցէ արժան ի նոցանէ աւրէնս առնուլ նզովեալ լիցին դ հայ կանոնական իրաւունքը կ արգիլէր նաեւ անապատականին եւ ուխտաւորին պսակ դնել ուխտաւորը եկեղեցական ուխտին վանքին պատկանող վանական կամ կրօնաւոր էր անոնք ունէին իրենց ուրոյն կոչումը չունէին եկեղեցական աստիճան եւ քահանայագործութեամբ զբաղելու իրաւունք ասկէ բնականաբար կը հետեւցնենք որ սկսեալ լուսաւորիչի ժամանակներէն սկսած էին տարբերութիւն դնել անապատականին ուխտաւորի եւ առաջնորդի քահանայի միջեւ կը գերադասէին պսակադրութեան խնդիրներով դիմել աշխարհիկ վայելքներէն հեռացած ճգնաւորներուն աշխարհիկ օրէնսդրութիւնը որեւէ սահմանափակում չէր սահմանած նշանադրութեան եւ հարսանիքի օրը որոշելու խնդիրին հետ կապուած միակ լուրջ խոչընդոտը որ պիտի փոխադարձ համաձայնութեամբ հարթէին ամուսնացողներն ու անոնց հարազատները նախքան հարսանիքի օրն որոշելը վարձքի եւ օժիտի շուրջ համաձայնութիւն կայացնելն էր որմէ ետք անոնք անարգել կը սահմանէին հարսանեաց հանդէսի օրը իրավիճակը փոխուեցաւ նոր դաւանանքի յաղթանակի պատճառով հոգեւոր աւագանին ի պատիւ տեառն սահմանեց տօնական օրեր պահքի սուգի օրեր որոնք պարտադիր էին իսկական աստուծոյ բոլոր հաւատացեալներուն համար այս խնդիրները կանոնակարգուած էին առաքելականք ի բ գ դ ե է ը է թ ժ ժա երկրորդ առաքելականի կդ նիկիոյ ի գանգրայի ժը ժթ ի իա սահակ պարթեւի խ եւ այլ կանոնախմբերուն մէջ անոնց կիրառումը երաշխաւորուեցաւ ներգործութեան կանոնական միջոցներով այդ գործին մէջ թերացող հոգեւորականները կը պաշտօնազրկուէին գանգրայի տուեալ կանոններու համաձայն այն հաւատացեալները ովքեր կ արհամարհէին կիրակնօրեայ քառասունքի պահքը եւ այլն կը նզովուէին եկեղեցւոյ կողմէ անոր որպէս արդիւնք կանոններ ընդունուեցան պսակադրութեան եւ հարսանեաց հանդէսի թոյլատրուած եւ արգիլուած օրերու մասին քահանան պէտք չէ պսակադրեր ամսթերտամ նետերլանտի մայրաքաղաքն է ան կը գտնուի ամսթէլ գետի տելթային մէջ էյսելմէր զյոյտեր զէ ծոցին մօտ եւ ջրանցքներով կը կապուի հյուսիսային ծովուն հետ վարչականօրէն մաս կը կազմէ ամսթերտամի համայնքին ամսթերտամը առաջին անգամ յիշատակուած է թուականին անուանումը յառաջացած է ամսթէլ գետի անունէն եւ հոլանտերէն ամբարտակ բառէն որոնց միացումով կազմուած է ամսթերտամը ամսթէլի ամբարտակ ամսթերտամի դրօշին եւ զինանշանին վրայ պատկերուած են սուրբ անդրեասի երեք խաչերը որպէս խորհրդանիշ խիզախութեան կամքի եւ սրտցաւութեան արդեօ ք սրտակցութիւն պէտք է ըլլայ ըստ ժողովրդական աւանդոյթին անոնք կ ակնարկեն քաղաքին սպառնացող երեք վտանգները որոնք են ջուրը կրակը եւ համաճարակները զինանշանի վրայ գրուած կարգախօսն է քաջարի վճռական կարեկցող զինանշանը ին վիլհելմինա ի կողմէ նուիրուած է համաշխարհային երկրորդ պատերազմի ընթացքին քաղաքին ցուցաբերած խիզախութեան առթիւ ամսթերտամը համեմատաբար աւելի ուշ հիմնադրուած է քան հոլանտական այլ քաղաքներ որոնցմէ են ռոթերտամը նեյմեխէնը եւ ութրեխթը թուականին պատմաբան աշխարհագրագէտ քրիս տէ պոթը առաջարկեց վարկած մը ըստ որուն ամսթերտամի շուրջ գտնուող հողերը օգտագործուած են դեռ եւս դարէն սկսեալ սակայն այս վարկածը չէր հաստատեր որ այդ շրջանին արդէն իսկ դրուած էր քաղաքին հիմքը հողի մշակման աշխատանքները կապուած կրնային ըլլալ ոչ թէ գիւղատնտեսութեան այլ տորֆ արդիւնահանման հետ ամսթերտամ քաղաքը իր իրաւունքներուն տիրացած է կամ թուականին րդ դարէն սկսեալ ամսթերտամը սկսած էր դառնալ բարգաւաճ երկիր առաւելաբար հանզայի լիկայի հետ առեւտուրի շնորհիւ թուականին քալւերստրատի երանելի հաղորդութիւնը քաղաքը վերածեց ուխտատեղիի մինչեւ բողոքակական հաւատքի աւարտումը մինչեւ օրս պահպանօղ լուռ երթը կը վկայէ ուխտաւորութեան հարուստ պատմութեան մասին դարուն հոլանտայի մէջ սկսաւ ապստամբութիւն մը որուն գլխաւոր պատճառներէն էին հարկերու բարձրացումը եւ սպանական հետաքննիչներու կողմէ բողոքականներու հետապնդումները խռովութիւնները վերածուեցան ութսունամեայ պատերազմի որ ի վերջոյ աւարտեցաւ հոլանտայի անկախութեամբ հոլանտական ապստամբութիւնը ղեկավարող վիլհելմ լռակեացի ջանքերուն շնորհիւ հոլանտայի հանրապետութիւնը յայտնի դարձաւ որպէս կրօնական բազմազանութեան նկատմամբ հանդուրժողութիւն ցուցաբերող երկիր հրեաները իպերական թերակղզիէն հուկենոտները ֆրանսայէն բարգաւաճ վաճառականները եւ տպագրիչները ֆլանտրիայէն եւ տնտեսական զրկանքներէն կրօնական արգելքներու պատճառով տեղահանուածները սպանիայի վերահսկողութեան տակ գտնուող նետերլանտներու տարածքներէն իրենց անվտանգութիւնը գտան ամսթերտամի մէջ ֆլամանտական տպագրիչներու ներհոսքը եւ քաղաքի մտաւորականութեան հանդուրժողականութիւնը ամսթերտամը դարձուցին եւրոպայի ազատ մամուլի կեդրոն ամսթերտամը նետերլանտներու ֆինանսական մայրաքաղաքն է դրամատուներու եւ ընկերութիւններու քանակով ան եւրոպայի խոշորագոյններէն է լոնտոնէն փարիզէն ֆրանկֆուրտէն եւ պարսելոնայէն ետք ամսթերտամի մէջ կը գործէ աշխարհի հնագոյն ֆոնտային պորսան ամսթերտամը ադամանդներու մշակման եւ գործարքի խոշոր կեդրոն է քաղաքին եւ անոր արուարձաններուն մէջ կը գործեն ելեկտրոթեքնիքայի արդիւնաբերութեան եւ մեքենաշինութեան ձեռնարկութիւններ այնտեղ զարգացած են օդանաւաշինութիւնը նաւաշինութիւնը քիմիական քարիւղամշակման եւ փայտամշակման արդիւնաբերութիւնը սննդամթերքի արտադրութիւնը կը զբաղուի մթերքներու վերամշակմամբ ինչպէս սուրճը քաքաօն ծխախոտը կոկոսի իւղը գետնախնձորը հացահատիկը շաքարն ու ճակնդեղը ամսթերտամը այլ երկիրներէն կ ընդունի տարեկան քանի մը միլիոն զբօսաշրջիկ թուականի դրութեամբ մլն ամսթերտամի զբօսաշրջային կարգախօսն է ը որ անգլերէն լեզուով կը համապատասխանէ արտայայտութեան իսկ թարգմանաբար կը նշանակէ ես ամսթերտամն եմ կամ ամսթերտամը ես եմ ամսթերտամը կը գտնուի նետէրլանտներու արեւմուտքը ամսթէլ գետը կը վերջանայ քաղաքի կեդրոնը բաժնուելով բազմաթիւ ջրանցքներու ջրանցքները ձեւաւորուած են րդ դարու սկիզբը երբ ներգաղթողներու հոսքը հասած է իր գագաթնակէտին այդ շրջանին մշակուած է քաղաքի զարգացման սեղմ նախագիծը ըստ որուն կառուցուած են կիսաշրջանաձեւ չորս ջրանցքներ անոնց ծայրամասերը կը հասնին մինչեւ էյ հոլանտերէն ծովածոցը ջրանցքներու կառուցման հիմնական նպատակը եղած է ծովէն պաշտպանուիլը ամսթերտամը կը գտնուի ծովու մակերեսէն երկու մեթր ցած մակարդակի վրայ քաղաքը շրջապատուած է հարթավայրերով հարաւ արեւմուտքի վրայ կը տարածուին տնկովի անտառներ ան հյուսիսային ծովուն կը միանայ երկար հիւսիսծովեան ջրանցքով ամսթերտամը խիտ բանկեցուած քաղաք է բնակչութեան խտութիւնը կը հասնի մարդ ք մ քաղաքին շուրջը կը տարածուին արուարձանները զբոսայգիները գրավում են քաղաքի տարածքի ը քաղաքի սահմաններէն ներս ամսթերտամի բնակչութեան թիւը կը կազմէ մարդ որուն կէսը ունի օտարերկրեայ ծագում րդ եւ րդ դարերու ընթացքին ներգաղթողները հիմնականօրէն եղած են հուկնոտները ֆլամանտացիները սեֆարտ հրեաները եւ վեսֆալիացիները վերջինները եկած են առաւելաբար տնտեսական կարիքներու պատճառով անոնց ներհոսքը շարունակուած է րդ եւ րդ դարերուն մինչեւ համաշխարհային երկրորդ պատերազմի սկիզբը քաղաքի բնակչութեան ը կազմած են հրեաները այսօր ոչ արեւմտեան ծագումով բնակիչները մօտաւորապէս կը կազմեն քաղաքի մէկ երրորդը եւ երեխաներու աւելի քան ը ամենախոշոր կրօնական խումբը քրիստոնեաներն են թ ին որոնք կը բաղկանան կաթողիկէներէ եւ բողոքականներէ երկրորդ մեծաթիւ կրօնքը իսլամն է թ ին որոնց մեծ մասը սուննի դաւանանքի ներկայացուցիչներ են թէեւ ապրի ր եւ թոյլ տուր որ ապրին կարգախօսը կը միաւորէ հոլանտացիները եւ մանաւանդ ամսթերտամի բաց եւ հանդուրժող հանրութիւնը սակայն համաշխարհային երկրորդ պաերազմէն ետք տեղի ունեցած տարբեր ցեղերու կրօնքներու եւ մշակոյթներու մեծաքանակ ներհոսքը ստեղծած է լարուածութիւն իր տարբեր ազգութիւններով ամսթերտամը ներկայիս աշխարհի քաղաքներու կարգին ամենաբազմազան ազգութիւններու օթեւանն է ամսթերտամը ունի ճարտարապետական հարուստ պատմութիւն ամսթերտամի ամենահին կառոյցը կը համարուի ին նուիրաբերուած ը հին եկեղեցի ն հնագիւն փայտէ կառույցն է ը անոր հնագոյն կառոյցն է ը որ կառուցուած է շուրջ ին եւ մէկն է անոր երկու շէնքերէն որ պահպանուած է մինչեւ այսօր ան նաեւ ամսթերտամի մէջ գոթական ճարտարապետութեան նմոյշներէն է հին քաղաքի կեդրոնը րդ դարէն առաջ հանդիպող ճարտարապետական ամենատարբեր ոճերու կիզակէտն է անոնց հարեւանութեամբ կառուցուած է րդ դարու սկիզբի շէնքերը որոնցմէ են նաեւ քաղաքի կեդրոնը գտնուող այս ոճի քանի մը ապշեցնող օրինակները քաղաքի կեդրոնը եւ անոր հարեւանութեամբ գտնուող պատմական շէնքերու մեծ մասը ջրանցքներու երկայնքով կառուցուած հարուստ վաճառականներու տուներ էին ամսթերտամի ծաղիկի շուկայ հոլ աշխարհի միակ լողացող շուկան եւ ամսթերտամի տեսարժան վայրերէն մէկը այստեղ ծաղիկներ սկսած են վաճառուիլ րդ դարուն երբ առեւտրականները իրենց նաւակներով կ անցնէին քաղաքին փողոցին երկայնքով լողալով եւ կը վաճառէին ծաղիկներ մինչեւ շուկան կը գտնուէր սինթ լիւսիենուալի մէջ հոլ քաղաքին նախկին փոսային հատուածին մէջ երբ փոսը ծածկելու ծրագիրը սկսաւ իրականացուիլ շուկան տեղափոխուեցաւ իր ներկայի վայրը էն սկսեալ շուկան կը գտնուի ամսթերտամի սինկել ջրանցքին մէջ ոչ հեռու տամ հրապարակէն ծաղիկի խանութները տեղադրուած են ծփացող տաղաւարներու վրայ ծովու ափին մինչեւ ականները շուկային մէջ վաճառուած գրեթէ բոլոր ծաղիկները թաղարներով էին իսկ այսօր գլխաւորաբար կը ծախուին քաղուած ծաղիկներ ներկայիս շուկան կը ծառայէ նաեւ իբրեւ զբօսաշրջային տեսարժան վայր այնտեղ կարելի է տեսնել տեղական եւ օտար ծաղիկներ ու բոյսեր ինչպէս նաեւ գնել յուշանուէրներ շուկային մէջ առատօրէն ցուցադրուած են վարդակակաչները սոխուկները կը վաճառուին փաթեթաւորուած եւ կշիռքով իսկ տասը հատին գինը միջինը եուրօ է ամսթերտամի սխիփհոլ օդակայան իաթա իսաօ նեթերլանտներու գլխաւոր օդակայանն է տեղակայուած ամսթերտամէն դէպի հարաւ արեւմուտք ինը քիլոմեթրի վրայ հարլեմմերմեր տարածքին եւրոպայի երրորդ ամենազբաղած օդակայանն է օդակայանը կառուցուած է մեկ թերմինալի սկզբունքով մեկ մեծ թերմինալը երեք ընդարձակ սպասասրահներու բաժնուած է սխիփհոլը ի գործունէութեան կեդրոնն է բացուած է սեպտեմբեր ին որպէս ռազմական հենակայան առաջին համաշխարհային պատերազմի վերջին սխիփհոլը նաեւ սկսաւ օգտագործուիլ քաղաքացիական նպատակներով ին մօտ օդակայանն ուներ չորս ասփաղտեայ վազքուղիներ յոյն թուականին օդակայանը զաւթեցին գերմանացի զօրայինները օդակայանը աւերած էր ռմբահարութենէ սակայն պատերազմի աւարտին արագ կերպով վերակառուցուած է ին որոշուած է որ սխիփհոլը պիտի դառնայ նեթերլանտներու առաջնային օդակայանը սխիփհոլ օդակայանը կարեւոր եւրոպական օդակայան մըն է աշխարհամասի երրորդն է իր զբաղուածութեամբ եւ աշխարհիս տասներկուերորդը ին րդը ին ին եւ ին եւ րդը ին անիկա նաեւ կը դասուէ որպէս աշխարհիս հինգերորդը ըստ ուղեւորներու հոսքի եւ տանվեցերորդը բեռնափախադրումներու թոննաժով ուղեւորներ հատած են օդակայանը ին ամրդոլու վանք վանք մեծ հայքի տուրուբերան նահանգի մէջ բաղեշ բիթլիս քաղաքի հարաւային ծայրամասում ըստ աւանդութեան անուանումը ստացած է վանքը նորոգած եղբայրներ ամիրի եւ դոլուի անուններէն հիմնադրման ժամանակն անորոշ է րդ դարէն յիշուած են հայ եպիսկոպոսներ րդ դարէն եղած է գրչութեան խոշոր կենդրոն նոյն դարին մէջ գրիգոր տաթեւացիի աշակերտ դանիէլ վարդապետը ամրտոլու վանքի մէջ հիմնած է հոգեւոր դպրոց դասաւանդած են կրօնագիտութիւն աստուածաբանութիւն եւ տրամաբանութիւն կրթական գործը շարունակած են յովհաննէս համշենցին գրիգոր արճիշեցին ներսէս մատաղը ներսէս բաղիշեցին ներսէս ամկեցին յովհաննէս տարոնեցին բարսեղ աղբակեցին վերծանած է վանքի մատենադարանի իմաստասիր գիրքերը ընդարձակած դասատունը բարեփոխել ուսումնական ծրագրերը դասաւանդուող առարկաներուն աւելացրած իմաստասիրութիւնը ճարտասանութիւնը քերականութիւնը դպրոցը մեծ համբաւ ձեռք բերած է ներսէս մոկացու ժամանակ այստեղ սորվելու եկած են հայաստանի տարբեր մասերէն ամրտոլու վանքը կը ծաղկէր ապրել յատկապէս րդ պատմիչ գիտնական վարդան վարդապետ բաղիշեցու տարիներու արգասաւոր առաջնորդութեան ժամանակաշրջանին մէջ անոր օրօվ սկսած են դասաւանդել նաեւ հայ մատենագրութիւն մանրանկարչութիւն որմնանկարչութիւն եւ վանքի դպրոցը վերածուած է համալսարանի վարդան բաղիշեցիի վախճանուելէն յետոյ ամրտոլու վանքի դպրոցը չէ գործած վանքին մէջ բարձր մակարդակի հասած է գրչութեան արուեստը ձեռք բերուած են հին ձեռագրեր որոնք նորոգուած են այդտեղ ընդօրինակուած են փաւստոս բուզանդի կորիւնի ղազար փարպեցու սեբէոսի ղեւոնդ երէցի ասողիկի արիստակես լաստիւերցու թովմայ մեծոփեցու եւ այլոց երկերը մեծ հռչակ վայելած է ամրտոլու վանքի մեծարժէք մատենադարանը պահպանուած է վարդան բաղիշեցու կազմած վանքի գրացուցակը ամրտոլու վանքի նշանաւոր սաներէն են կ պոլսի պատրիարք յովհաննէս կոլոտ բաղիշեցին երուսաղէմի պատրիարք գրիգոր շղթայակիրը եւ այլք ամրդոլու վանքի եկեղեցիին մէջ ամփոփուած են բարսեղ վարդապետը վարդան վարդապետ բաղիշեցին եւ այլ նուիրեալներ ամրտոլու վանքն աւիրուած եւ ամայացած է ին ձեռագրերի մաս մը եւ ունեցուածքը կողոպտած են թուրքերը ունեցած է երեք եկեղեցի ս աստուածածին ս յովհաննէս ս ստեփանոս համալիրի մէջ մտած են նաեւ քանի մը օժանդակ շինութիւններ այաս այեաս ճիհուն ճէյհան գետին մօտ ալեքսանդրեան ծովածոցի վրայ հաստատուած նաւահանգիստ հնագոյն ժամանակներուն մերթ կոչուած է եգէ կամ եգէաս այաս անունը եգէասի կրճատուած ու աղաւաղուած մէկ ձեւը կը ներկայացնէ հայկական հին ու պատմական յիշատակներով լի քաղաք որուն նախկին ամրութեանց եւ այլ շէնքերու աւերակները միայն մնացած են ծովային կիլիկիոյ այս հայաքաղաքը եւրոպացիներուն կողմէ ժամանակաշրջան մը նաւահանգիստ հայոց թագաւորութեան կոչուած է ռուբինեանց թագաւորութեան օրով արդարեւ աշխարհահռչակ քաղաք նաւահանգիստ մը անիկա ծովային ու ցամաքային առեւտուրներու ու ամէն կարգի հաղորդակցութեանց կենդրոն մը եղած էր կիլիկեան հայ աշխարհին եւ եւրոպայի իտալիոյ սպանիոյ ֆրանսայի գերմանիոյ ու անգլիոյ ինչպէս նաեւ ասիական երկիրներու պարսկաստանի հնդկաստանի ու չինաաստանի միջեւ տպուած են նաեւ հայկական դրամներ կիլիկեան մեր թագաւորութեան կողմէ սակայն այաս իր փայլուն պանծալի վիճակէն ինկաւ երբ կիլիկիոյ հայոց թագաւորութիւնը կործանեցաւ յատկապէս երբ մտաւ թրքական տիրապետութեան տակ վերջին ժամանակաշրջանին այասի բնակչութիւնը կը հաշուէր մօտ մարդ թուրք հայ յոյն եւրոպացի եւ այլն ատանայի նահանգին այն նաւահանգիստ քաղաքն ունէր բաւական առեւտուր արտածում ու ներմուծում այբուբեն տվեալ լեզուն սպասարկող տառերու գիրերու կայուն յաջորդական կարգ աբուբենի տառերը կ արտասանուէն իրենց անուններով հայերէնի այբուբենի անուանումը կազմուած է մեր այբուբենի առաջին երկու տառերուն ա ի այբ եւ բ ի բեն անուններէն լեզուի ուսուցումը կը սկսուէ այբուբենէ որուն ուսուցումը կը կատարուի այբբենարանի միջոցով հայերէնի այբուբենն ունի տառ որոնցմէ ը ստեղծած է մեսրոպ մաշտոցը թուականին իսկ օ եւ ֆ տառերը այբուբենին մէջ մտցուած են րդ դարերուն եւրոպական լեզուներու մեծ մասի այբուբենները հիմնուած են լատինական գիրերուն վրայ լատինական գիրերով ստեղծուած տարբեր լեզուներու այբուբեններու մէջ յաճախ նոյն լատինական տառերը կը կրէն տարբեր անուններ այսպէս այբուբենի առաջին տառերը անգլերէնի այբուբենի մէջ կը հնչէն էյ պի սի տի իսկ ֆրանսերէնի այբուբենի մէջ ա պէ սէ տէ լայնօրէն տարածուած են նաեւ կիւրեղեան գիրերը վարդան այգեկցի մարաթա հայոց միջագետք մհ մխիթար գոշի կրտսեր ժամանակակիցն է միջնադարեան հայ աստուածաբան մատենագիր առակագիր քարոզիչ հասարակական գործիչ ապրած է րդ դարու վերջին եւ րդ դարու սկիզբը ծնած է հայոց միջագետքի տլուք գաւառի մարաթա հայաբնակ գիւղի մէջ կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրին մէջ ապա կիլիկեան հայաստանի արքակաղին արքակաղանի վանքը ուսումը աւարտելէն յետոյ ձեռնադրուած է վարդապետ եւ զբաղուած է քարոզչութեամբ այնուհետեւ ապաստանած է կիլիկեան հայաստանի եւ սեւ լեռներու տոսխ կոչուած ձորը կառուցուած այգեկ վանքը ուրկէ ստացած է այգեկցի մականունը թուականին մասնակցած է լեւոն բ մեծագործի թագադրութեան հանդէսին վախճանած է թուականին այգեկ վանքի մէջ գրած է ճառ խրատական թուղթ կազմած է արմատ հաւատոյ ժողովածուն իր խրատներով ու քարոզներով վարդան այգեկցին կը պայքարէր դրամասիրութեան գողութեան ամբարտաւանութեան ոխակալութեան որկրամոլութեան հարբեցողութեան մարդկային այլ արատներու դէմ կը քարոզէր սէր եւ համերաշխութիւն ըսելիքը աւելի հասկնալի դարձնելու համար ան իր քարոզները կը համեմէր իր իսկ յօրինած արդէն յայտնի զանազան առակներով ու զրոյցներով ան գրած է աւելի քան առակ այգեկցին սկիզբ դրած է առակաւոր ճառի տեսակին իր խրատական ճառերն ան վերամշակած է օգտագործած է եզոպոսի եւ այլ գրաւոր առակներ ինչպէս նաեւ հայ ժողովրդական առակները եւ զրոյցները որոնք գրի առած է այգեկցին եւ այլ մատենագիրներ նովելներ զուարճալի անեկդոտներ եւ խրատական փոքրիկ պատմութիւններ իր մշակած եւ հեղինակած առակները եւ զրոյցները այգեկցին հաւաքած է առանձին ժողովածուներու մէջ ի տարբերութիւն մխիթար գոշի առակներու անոնք ներկայացուած են առանց որեւէ դասակարգման եւ չունին բարոյախրատական եզրակացութիւններ այգեկցիի առակներէն շատերը հիմք դարձած են հետագայ հայ բանաստեղծներու ստեղծագործութիւններու համար այգեկցիի հետնորդները մինչեւ րդ դար անոր առակներու մատեանն հարստացուցած են աւելցնելով նորանոր առակներ նորավէպեր եւ անեկդոտներ այդպէս յայտնուեցաւ վարդանեան առականին որ կը պարունակէր շուրջ առակ ձեռագիր մատեաններու մաս մը պահպանուած հասած է մինչեւ մէզի աղուէսագիրք ընդհանուր անուան տակ որովհետեւ շատ առակներու գործող անձը աղուէսն է ան հրատարակուած է թուականին ամստերդամի մէջ աղուէսագիրք ը թարգմանուած է վրացերէնի արաբերէնի ռուսերէնի առակները կարճ են կը պարունակեն այն ժամանակաշրջանի հասարակութեան ընկերական կեանքի նկարագիրը գրիգոր այգունի երգահան ծնած է տարսոն թուականին որդի սարգիս հաճընլեանի նախ տեղւոյն նախակրտարանը յաճախելէ ետք տասը տարեկան հասակին կը մտնէ տարսոնի գոլէճին նախակրթարանը եւ ինը տարի ուսանելէ ետքը թուականին ընթացաւարտ կ ըլլայ գօլէճէն ուր տարի ուսուցչութեամր կը զբազի գրլխաւորաբար երաժչտութեան եւ մարմնամարզի ճիւզերուն մէջ կանուխ տարիքէն մասնաւոր հակում մը ցոյց կու տայ երաժչտութեան որով յետոյ յաջողութեամբ կը վարէ գոլէճին հոգինոց նուագախումբը կը փորձէ նաեւ եղանակներ չարադրալ եւ ղաչնաւորել այգունի մօրը խորհրդով թուականին կը մեկնի ամերիկա ու չիտակ օպըրլին հետեւելու երաժչտութեան ուսկից թուականին ընթացաւարտ կ ըլլայ թուականին իբրեւեւ ջութակի ուսուցիչ կը հաստատուի սիրէկիւզ ն ե ուր հետժետէ ղիրք կը չինէ կ ունենայ բազմաթիւ աչակերտնետ նոյն ատէն տարի կը պաչտօնավարէ տեղւոյն ին մէջ ձեռնհասօրէն վարելով նաեւ դպրոցին օրքէսթրան կու տայ պարբերական նուագահանդէսներ ու կը գնահատուի իբրեւեւ վարիչ ջութակի ուսուցիչ եւ երաժշտագէտ մահացած է նոյեմբեր ին այգունիի գործերն են հայրենի երգեր զոր կազմեց կ հ փայէլեանի ընկերակցութեամբ ունեցաւ բարեփոխեալ երկրորդ տբագրութիւնը հեղինակած է նաեւ ջութակի մեթոտը որ մեծ սպառում ունեցած է ունի բազմաթիւ հեղինակու ջութակի մեթոտ որ մեծ սպառում ունեցած է ունի նաեւ բազմաթիւ հեղինակութիւններ այդա աղախանեան կրտսեր դուստրը մելիք եւ արփիկ աղախանեաններու ծնած է թեհրան նախակրթութիւնը ստացած է տեղւոյն հայ կոյսեր մարիամեան դպրոցին մէջ ուր սորված է հայերէն պարսկերէն ու ֆրանսերէն լեզուները եւ վկայուած ին սորված է նաեւ անգլերէն լեզուն մասնաւոր դպրոցի մը մէջ նոյն տարին կ ամուսնանայ իր համալսարանաւարտ ընկերներէն հայկ իսայեանի հետ տարի մը ետք այդա զոհ կ երթայ քաղցկեղի հիւանդութեան խոր սուգի մատնելով հարազատները այդա աղախանեան դաշնակի հետեւած էր տարեկանէն սկսեալ գրել սկսած էր տարեկանին ունի հայերէն պարսկերէն իւ ֆրանսերէն արձակ եւ չափածոյ բանաստեղծութիւններ որոնք հոգեվերլուծական բնոյթ կը կրեն կը սիրէր դասաւանդել փոքրիկներուն եւ օգնել որբերուն դասախօսն էր օքլահոմա սիթի ի հայ մշակութային միութեան շաբաթօրեայ դասարաններու ուսանողութեան արուեստագէտի ինքնատիպ հոգիով օժտուած վաղամեռիկ տարաբախտ քերթողուհին մեզի կը թողու բանաստեղծութիւններու գողտրիկ փնջիկ մը զգայուն եւ թախծոտ հոգիի մը հարազատ ապրումներն են անոնք որոնք կը տպաւորեն մեզ իրենց ինքնատպութեամբ քնքշութեամբ եւ խորունկ իմաստով յարգա նք իր բանաստեղծի գեղեցիկ եւ անմահ հոգիին այն ղազալ արաբ ղազալի աղբիւր յորդանանի մայրաքաղաք ամմանի քաղաքացիական օդանաւակայանէն երկու քիլոմեթր դէպի հիւսիս արեւմուտք գտնուող հնավայր կը զբաղեցնէ մօտաւորապէս հեքթար տարածք բնակեցուած եղած է ն ք ն ք թուականներու միջակայքը նախաքարեդարեան քարեդարեան ժամանակներու այս բնակավայրը կը նկատուի միջին արեւելքի մէջ յայտնաբերուած նախապատմական ամենաընդարձակ բնակավայրը հնավայրը յայտնաբերուած է ին ճանապարհային աշխատանքներու ժամանակ հնագիտական պեղումերը իրականացուած են թուականներուն ինչպէս նաեւ ին քերրի օ ռոլեֆսոնի ղեկավարութեամբ սկզբնական շրջանին ն ք մօտաւորապէս ին բնակավայրը զբաղեցուցած է հեքթար տարածք ունեցած է շուրջ հազար բնակիչ չորս հինգ անգամ աւելի քան աշխարհի հնագոյն քաղաք համարուող երիքովը այդ նոյն ժամանակաշրջանին սակայն ն ք ին բնակչութիւնը մօտաւորապէս վեց անգամ նուազած է հաւանաբար շրջակայ միջավայրին մէջ տեղի ունեցած կլիմայական փոփոխութիւններուն հետեւանքով սկզբնապէս այդ եղած է նախաքարեդարեան քարեդարեան գիւղական բնակավայր որ գտնուած է դէպի դաշտավայր նայող գոգաւորութեան մէջ տուները կառուցուած եղած են հում կաւէ զուգահեռանիստերու կամ խողովակներու ձեւ ունեցող աղիւսներով բաղկացած եղած են մէկ համեմատաբար մեծ քառակուսաձեւ սենեակէ եւ մէկ փոքր նախասենեակէ պատերը դուրսէն ծեփուած են կաւով ներսէն ալեպաստրով ծեփուածքը երեք չորս տարին մէկ անգամ թարմացուած է բնակիչները զբաղուած են գիւղատնտեսութեամբ մշակած են հացահատիկային բոյսեր գարի եւ ցորենի հնագոյն տեսակներ ընդաւորներ ոլոռ ոսպ լուբիա նուշ գիւղէն դուրս տարածուող դաշտերուն մէջ արածած են այծեր սնունդի պաշարը համալրած են որսորդութեամբ որսացեր են եղնիկ գազել վայրի խոզ նապաստակ եւ այլն ի բնակիչները իրենց հանգուցեալներէն ոմանց թաղած են տուներու յատակի ներքեւը յաճախ գանգը առանձին աւելի խոր փոսի մէջ որ հնագէտներու կողմէ կը մեկնաբանուի որպէս նախնիներու նկատմամբ պաշտամունքի արտայայտութիւն միւսներուն գիւղի շրջակայ հողերուն մէջ մարդկային մարմիններու մնացորդներ յայտնաբերուած են նաեւ թափոններու զետեղման նպատակով փորուած յատուկ փոսերու մէջ այդ կը վկայէ որ այստեղ գոյութիւն ունեցած են յուղարկաւորութեան ծիսակարգեր սակայն դեռ անորոշ կը մնայ թէ ճիշդ որու համար կիրառուած են այդ ծէսերը ինչ չափանիշներով ընտրուած են հանգուցեալները տարբերակուած եւ ծիսակարգային որոշ կառուցուածքներու շրջակայքին յայտնաբերուած են արարողակարգով թաղուածներու մարմիններու մնացորդներ որոնց կողքին գտնուած են ալեպաստրէ մարդանման քանդակներ ընդ որուն այդ քանդակներուն մէջ մարդիկ արտացոլուած են բնականին կէս չափերով քանդակներու վրայ պատկերուած են մազերը զգէստները որոշ դէպքերուն պատկերներ կան նաեւ մարմիններու վրայ աչքերը ոստրեատիպ կենդանիներու խեցիներէն են բիբերը ձիւթէ կուպր ընդհանուր առմամբ յայտնաբերուած է ծեփածոյ կերպար ը լիաչափ նոյնքան ալ կիսանդրիաձեւ եւ երկու գլուխներու բեկորներ կիսանդրիաձեւ կերպարներէն երեքի վրայ եղած է կրկնակի գլուխ բայց անոր իմաստն ու նշանակութիւնը կը մնայ անհասկանալի այն ղազալի արձաններ յորդանանի այն ղազալի հնագիտական վայրին մէջ յայտաբերուած շարք մը կոթողային կրաքարէ ծեփածոյ եւ եղեգեայ արձաններ որոնք կը թուագրուին նախախեցեգործական նոր քարի բ ժամանակահաշրջանին յայտնաբերուած են եւ թուականներուն երկու ստորգետնեայ թաքստոցներու մէջ ընդհանուր թիւով կիսանդրիներ եւ արձաններ որոնք ստեղծուած են մօտ տարիներու ընթացքին ք ա րդ հազարամեակի կիսուն եւ րդ հազարամեակի կիսուն թուագրուող արձանները մարդկային ձեւի ամենավաղ լայնամասշտաբ ներկայացումներէն են եւ կը նկատուին խեցեգործական նոր քարի բ ժամանակաշրջանի նախապատմական արուեստի ամենակարեւոր նմուշներէն մէկը անոնք կը կազմեն ամմանի մէջ գտնուող յորդանանի թանգարանի հաւաքածուներուն մէկ մասը մէկ արձանը կը գտնուի փարիզի լուվրի թանգարանին մէջ երկու գուլխով քանդակներէն մէկը կը ցուցադրուի ապու տապիի լուվրի մէջ քանդակները երկու տեսակի են ամբողջական արձաններ եւ կիսանդրիներ որոշ կիսանդրիներ երկգլխանի են մեծ ջանքերու գնով կաղապարուած են լայն բացուած եւ կուպրէ գծանշուած ծիածանաթաղանթներով աչքեր ունեցող գլուխները արձանները կը պատկերեն տղամարդիկ կիներ եւ երեխաներ կիները կը տարբերին կուրծքեր յիշեցնող եւ աւելի մեծ փորերու միջոցով արձաններէն ոչ մէկը սեռական գործարաններ ունի իսկ անոնց մէկ մասին դէմքերը ներկայացուած են բոլոր մանրամասնութիւններով յուշարձանները ստեղծուած են ժայռափոր կրաքարի ծեփուածքով եղեգի վրայ կաղապարելու ձեւոով եւ օգտագործելով այնպիսի բոյսեր որոնք աճած են զարքա գետին ափին եղեգը քայքայուած է հազարամեակի ընթացքին թողելով կրախեցեղէն ներքին ամբողջութիւնը կրեղէն գաջը ստանալու համար կրաքարը տաքցուած է էն մինչեւ աստիճան ջերմաստիճանի մէջ ստացուած կրաքարի ջրածնաթթուիտը ապա խառնուած է ջուրի հետ որպէսզի թանձր զանգուած ստացուի որմէ ետք միայն այն օգտագործուած է գաջը ջրակայուն նիւթի վերածուած է չորնալէն ետք երբ այն քարացած է գլուխները իրանները ու ոտքերը ձեւաւորուած են եղեգի առանձին փունջերէ որոնք հաւաքուած են եւ ծածկուած են գաջով աչքերու ծիածանաթաղանթները ուրուագծուած են կուպրի միջոցով իսկ գլուխները ծածկուած են կեղծամ յիշեցնող ծածկով անոնք համեմատաբար բարձրահասակ են բայց ոչ մարդու իրական չափերով արձաններէն ամենաբարձրին բարձրութիւնը մօտ մեթր է անոնց մակերեւույթները անհամաչափ հարթ են մօտ սմ հաստութեամբ անոնք ստեղծուած են կանգնած ըլլալու համար հաւանաբար ամրացուած են փակ սենեակներու յատակին եւ նախատեսուած եղած են միայն դիմացէն դիտելու համար արձանի պատրաստման եղանակը այնուամենայնիւ թոյլ չէր տար անոնց երկար ծառայել եւ քանի որ անոնք թաղուած են ստեղծուած սկզբնական վիճակով հնարաւոր է որ անոնք երբեք չեն ցուցադրուած երկար ժամանակով այլ ստեղծուած են թաղման նպատակով այն ղազալ յայտնաբերուած է ին կառուցապատողներու կողմէ որոնք կը կառուցէին ամման քաղաքը ալ զարկայի կապող սրընթաց մայրուղի պեղումները սկսած են ին տեղանքը բնակեցուած է մ թ ա թուականին այս դարաշրջանի սկիզբը րդ հազարամեակի առաջին կիսուն բնակավայրի տարածքը եղած է հա եւ բնակչութիւնը կազմած է հոգի արձանները յայտնաբերուած են ին մեքենաներով փորուած ճանապարհին խաչմերուկը ուսումնասիրելով հնագէտները յայտնաբերած են մեթր ոտնաչափ մակերեսով խոշոր փոս ուր կային գաջէ արձաններ թուականներուն պեղումներ իրականացուած են կերի օ ռոլլեֆսոնի գլխաւորութեամբ պեղումներու երկրորդ փուլը որ տեղի ունեցած է թուականներուն կը ղեկավարէին ռոլեֆսոն եւ զեյտան քաֆաֆի յայտնաբերուած երկու թաքստոցներու մէջ գտնուած են արձաններ եւ կիսանդրիներ որոնք պատրաստուած են գրեթէ տարիներու ընթացքին քանի որ անոնք խնամքով թաղուած էին լքուած տուներու յատակի փորուածքներու մէջ անոնք բաւականաչափ լաւ պահպանուած են իերիխոնի եւ նահալ հեմարի մէջ նմանատիպ արձաններու միայն որոշ մասնիկներ յայտնաբերուած են փորուածքին շուրջը ուր գտած են արձանները ուշադրութեամբ փորուած է եւ գտածոները տեղադրուած են փայտէ տուփերու մէջ ուր լեցուած էր պոլիուրեթանային փրփուրով առաքման ընթացքին վնասուելէ պաշտպանելու համար արձանները պատրաստուած են գաջէ որ շատ աւելի փխրուն դարձած էր յատկապէս այդքան ժամանակ հողին տակ թաղուած ըլլալու պատճառով յայտնաբերուած արձաններուն առաջին գտածոները ուղարկուած են մեծ բրիտանիոյ թագաւորական հնագիտական հիմնարկ իսկ երկրորդ խումբը ուր գտնուած էր քանի մը տարի ետք ուղարկուած է նիւ եորքի սմիթսոնեան հաստատութիւն վերականգնողական աշխատանքներու համար արձանները վերադարձուած են յորդանան անոնց պահպանման աշխատանքերու աւարտէն ետք եւ զանոնք կարելի է տեսնել յորդանանի թանգարանին մէջ գտածոներուն մէկ մասը ին ժամանակաւորապէս եղած է բրիտանական թանգարանին մէջ էն ի վեր մեծ բրիտանիոյ մէջ վերականգնման գործընթացի մէջ է նմուշներէն մէկը արձանները կը ներկայացնեն համայնքին մէջ բնակուողներու նախնիները կարելի է այդ փաստարկը հիմնաւորել հենուելով այս արձաններու տէրերու նկատմամբ վերաբերմունքին վրայ երբ զանոնք թաղած են իրենց նմանութեամբ ծեփած գանգերու հետ յուշարձաններու յուղարկաւորութեան ձեւը նոյնպէս նման է այն եղանակին թէ ինչպէս այն ղազալի բնակիչները թաղած են իրենց մահացածներուն այս արձանները նոյնքան շատ հարցեր կ առաջացնեն որքան պատասխաններ եւ այդ պատճառով ալ հարուստ նիւթ կը հանդիսանան յետագայ ուսումնասիրութեան համար այնթապ գիւղ հայաստանի արարատի մարզին մարզի կեդրոնէն ք մ հեռաւորութեան վրայ կը գտնուի երեւան քաղաքէն հարաւ արեւելք նախպէս ունեցած է այնթապ նոր պէյպուտապատ թազագիւղ թազաքենդ նորագեղ անուանումները այնթապ վերանուանուած է թուականին ի յիշատակ կիլիկիոյ այնթապ քաղաքի նորագիւղ անունով այնթապը յիշատակուած է թթ թուականի երեւանի աւերիչ երկրաշարժի հետեւանքով գիւղն ամբողջովին աւերուած է եւ ամայացած հետագայ տարիներուն վերակառուցուածէ խոյ գաւառէն եկած վերաբնակիչներու կողմէն գիւղը տեղադրուած է արարատեան դաշտին ծովի մակարդակէն մ բարձրութեան վրայ կլիման չոր խիստ ցամաքային է ձմեռները կ սկսին դեկտեմբերի կէսերուն յունուարեան միջին ջերմաստիճանը կը տատանուի էն ամառը տեւական է մայիսէն մինչեւ հոկտեմբեր օդի միջին ամսական ջերմութիւնը կը հասնի էն իսկ առաւելագոյնը յաճախ կ ըլլար խորշակներ որոնք զգալի վնաս կը հասցնեն գիւղատնտեսութեան մթնոլորտային տարեկան տեղումներու քանակը մ մ է բնական լանտշաֆթները կիսանապատներ են որոնք ոռոգման ընթացքին վերացուած են կուլտուր ոռոգելի լանտշաֆթի կլիմայական ցանքի ագրոկլիմայական տեսակետէն համայնքն ինկած է բացարձակ ոռոգման գօտին բնակչութիւնը կը զբաղի բանջարապոսթանային կուլտուրաներու մշակութեամբ եւ այգեգործութեամբ գիւղն ունեցած է եկեղեցի մը սուրբ գրիգոր որուն կից կը գործէր փոքր վարժարանը նորագեղ թազագիւղ անթուրայի ճեմալ փաշայի որբանոցը հաստատուած է լեռնալիբանանի այնթուրա գիւղաքաղաքին մէջ որ կը գտնուի պէյրութէն մօտաւորապէս քիլոմեթր հեռաւորութեան վրայ պատմականը ին այնթուրայի բնակիչներէն շէյխ ապու նաուֆալ խազէն կը խնդրէ լեռնալիբանան հաստատուած ժէզուիթ վարդապետներէն որ այնթուրա գիւղաքաղաքին մէջ իրենց ունեցած կալուածին մէջ սկսին յատուկ առաքելութեան մը որն է տարածել ժէզուիթ կրօնական վարդապետութիւնը այս վարդապետները շուտով գործի լծուելով կը սկսին քարոզչական աշխատանքի եւ կ ունենան մեծ թիւով հետեւորդներ ին այս կրօնական քարոզչական հաստատութիւնը կը վերածուի կրթական հաստատութեան որ առաջին օրէն իսկ կ ունենայ եօթը աշակերտներ շուտով աշակերտութեան թիւը կը բարձրանայ ու կարճ ժամանակ մը ետք այս կրթական հաստատութիւնը կը վերածուի երկրորդական վարժարանի մը եւ կը դառնայ միջին արեւելքի առաջին ֆրանսական երկրորդական վարժարանը յաջորդ տարիներուն ին ին եւ ին աշակերտութեան թիւը մեծ աճ կ արձանագրէ նոր շէնքեր ու մեծ եկեղեցի մը կը կառուցուին եւ աւելի ուշ ին քոլէճը կ ունենայ իր ցայտուն աշտարակը համաշխարհային առաջին պատերազմին հայոց ցեղասպանութեան առաջին օրերուն լազարիսթ վարդապետները կը վտարուին իրենց հաստատութենէն ու եկեղեցիէն այդ օրերուն լիբանան կը գտնուէր թրքական իշխանութեան ներքեւ թրքական իշխանութիւնը քոլէճը կը վերածէ որբանոցի եւ հոն կը հաւաքէ մօտաւորապէս հայ որբեր հայոց ցեղասպանութեան առաջին շրջանին հայկական ջարդերը կազմակերպող կեդրոնական մարմիններն ու ղեկավարները կը հրահանգեն թուրք իսլամ ժողովուրդին եւ թուրքիոյ բոլոր որբանոցներու պատասխանատուներուն որպէսզի հաւաքեն հայ մանուկները պահեն ու մեծցնեն զանոնք եւ այդպիսով հարստացնեն թուրք ազգը հայ մանուկներով նկատի ունենալով անոնց ցեղային բարձրորակ արժէքները հաւաքուած հայ մանուկներուն մեծամասնութիւնը կը տեղաւորուի արդէն իսկ գոյութիւն ունեցող թրքական որբանոցներու եւ նոր հաստատուած որբանոցներու մէջ իսկ միւս մասը թուրք ունեւոր ու աղքատ ընտանիքներու մօտ ուրեմն այս թրքական որբանոցներէն մէկն էր լիբանանի այնթուրա գիւղաքաղաքի այնթուրա որբանոց ը ճեմալ փաշա պոլիսէն կը հրաւիրէ փանթուրքիստ կին գրող ֆեմինիսթ հալիտէ էտիպի հանըմը որպէսզի ղեկավարէ որբանոցը եւ իրականացնէ հայ որբերու իսլամացումը մօտաւորապէս հայ որբեր կը պահուին այս որբանոցին մէջ հալիտէ հանըմը կը դառնայ հայ որբերը թրքացնող ռահվիրայ անձնաւորութիւն մը եւ անոր հետ կը գործէ մօտաւորապէս անձերէ բաղկացած խմբակ մը առաջին օրէն իսկ կը սկսի ամբողջ հայ որբերուն ողբերգութիւնը թրքատիպ մթնոլորտի մը մէջ անոնք կը վայելեն կեանքի դառնութիւնը կը մատնուին անօթութեան սովի ու ծարաւի կ ենթարկուին թրքացումի ու խլամացումի որոնք կը կատարուին ծրագրուած եւ պարտադիր դասընթացքներով անոնց անունները կը փոխարինուին թրքական եւ արաբական անուններով իսկ տղաքը կը թլփատուին որբերը ստիպողաբար կը սորվին թրքերէն լեզուն հայերէն խօսիլ կ արգիլուի հայերէն խօսող աղօթող եւ կամ երգող որբերը կ ենթարկուին այլազան պատիժներու ու չարչարանքներու որոնցմէ յատկանշական կ ըլլայ ֆալախա ն այսինքն ոտքերու ներբաններու գանակոծում երկաթեայ ձողով անոնց կը փոխանցուի իսլամ կրօնքի սկզբունքները տղայ որբերը կը թլփատուին հիւանդ որբերը կը մնան անխնամ շատ մը որբեր ծեծի տակ կը մահանան որովհետեւ անոնք հայերէն կը խօսէին մօտաւորապէս հայ որբեր կը մահանան տարուան ընթացքին անթուրայի որբանոցին մէջ սովի ծեծի եւ վարակիչ հիւանդութիւններու հետեւանքով անոնք կը թաղուին որբանոցի շրջափակին մէջ անշուք տեղ մը սակայն ապրող որբերը քաջութեամբ համբերութեամբ եւ յոյսով կը դիմագրաւեն ամէն տեսակի դժուարութիւնները երեք տարի ետք հալիտէ էտիպ հանըմը իր խմբակին հետ միասին կը լքէ որբանոցը ու կը հեռանայ լիբանանէն ապա որբանոցը դարձեալ կը ղեկավարուի անթուրայի նախկին լազարիսթ վարդապետներուն կողմէ որբանոցը կը ստանձնէ ամերիկայի միացեալ նահանգներու նպաստամատոյցի ղեկավարութիւնը շուտով կը հասնին հայ եւ ամերիկացի ազնիւ քաղաքավար եւ համակրելի անձերէ կազմուած պաշտօնէութիւնը կազմակերպելու համար որբանոցը որբերուն կը տրամադրուին նոր հագուստներ եւ կօշիկներ ինչպէս նաեւ պտուղներով հարուստ օրական երեք սննդարար ճաշեր շուտով որբանոցը կը հայանայ հայ որբերուն տղայ եւ աղջիկ կը վերադարձուին անոնց հայկական անունները եւ կը ջնջուին անոնց նշանակուած թիւերը հոն հայ ուսոցիչներու կողմէ կը դասաւանդուին հայերէն լեզուով զանազան նիւթեր ամանորին կը կատարուին եկեղեցական արարողութիւններ հանդէսներ եւ խրախճանքներ երեքուկէս տարի տառապելէ նախատուելէ ծեծի եւ ֆալախայի պատիժներէ եւ շուրջ անմեղ որբերու մահէն ետք ազատագրուած եւ հայացած որբերու բանակը դուրս կու գայ սովի բոյնէն եւ չարչարանքի կայանէն անթուրայի որբանոցէն ի աշնան որբանոցը կը փակուի ու հայ որբերուն մեծամասնութիւնը կը ղրկուի հալէպ ապա այնթէպ իսկ աղջիկները ղազիրի որբանոցը որբանոցի փակումէն ետք կը վերաբացուի քոլէճը տեղացի աշակերտներով յաջորդող տարիներուն ան կ արձանագրէ յառաճուն վերելք ին քոլէճը կը հարստանայ արդիական մարզական կեդրոնով մը ին կը կառուցուի արդիական մանկապարտէզի բաժինը ին կը հաստատուի գիշերօթիկի բաժինը եւ աշակերտութեան թիւը կը հասնի ի ին եկեղեցին կը վերանորոգուի ին բոլոր յարմարութիւններով օժտուած ս ժոզէֆ մարմնամարզանքի համալիրը իր հսկայ աւազանով գործելու կը սկսի ներկայիս քոլէճը ունի մօտաւորապէս աշակերտ մանկապարտէզի նախակրթարանի միջնակարգի եւ երկրորդականի բաժիններուն մէջ ու ան կ ընդգրկէ մեծ շէնքեր եկեղեցի մը հսկայ բակեր եւ պարտէզներ անթուրայի որբանոցին որբերէն եղած են գառնիկ բանեան եւ յարութիւն ալպոյեաճեան որոնք թուղթին յանձնած են իրենց անթուրա որբանոցին մէջ անցուցած տարիներուն անողոք կեանքը վարժարանին պատասխանատու կղերականները հայ որբուկներուն մասունքներէն բաժին մը կը տեղաւորեն իրենց բարձրաստիճան հայրերու գերեզմանատան մէկ անկիւնը չորեքշաբթի սեպտեմբեր ին լիբանանի այնթուրայի սէն ժոզէֆ քոլէճին մէջ տեղի կ ունենայ հայ որբուկներու գերեզմանի յուշակոթողի բացումը անթուրայի որբանոցին մէջ մահացած հայ որբերու աճիւնները ի վերջոյ կ ամփոփուին պատշաճ կերպով եւ անոնց յիշատակը յաւերժացնող յուշակոթողը կ ամրացուի խաչքարի պատրաստութիւնը եղած է զաւէն կոշտոյեանի յղացումով իսկ քանդակը պատրաստուած է արուեստագէտ րաֆֆի թոքաթլեանի ձեռամբ յուշակոթողէն քիչ մը անդին քոլէճի գերեզմանոցին մէջ հայ որբերու տապանաքարին վրայ արձանագրուած է աստ հանգչին հայ որբուկներ այնճար կամ անճար որ կը նշանակէ արագահոս կամ չոռոգուած գետ կամ հաուշ մուսա լիբանանի պեքաայի շրջանին մէջ ամբողջութեամբ հայ բնակչութիւն ունեցող քաղաք մըն է անոր ընդհանուր տարածութիւնը կը կազմէ մօտաւորապէս քառակուսի քիլոմեթր ամրան եղանակին բնակչութեան թիւը կը հասնի ի մուսալեռցիներու պէյրութէն կամ սփիւռքի այլ երկիրներէ վերադարձին պատճառով հին աշխարհին մէջ քաղաքին անունը կը ճանչցուէր իբրեւ չալքիս ըստ յիշատակութիւններու քաղաքը կը հիմնադրուի րդ դարու սկիզբը ումաուիներու խալիֆ ալ ուալիտ ա ի կողմէ իբրեւ նստավայր սակայն պատմաբան ժերէ լ պաչարաչ կ ըսէ թէ ալ ուալիտի որդին ալ ապպաս իպն ալ ուալիտն էր այնճարը հիմնադրողը մօտաւորապէս ին նշելով բիւզանդացի քրոնիկագիր թէոֆանոսը որ կ արձանագրէ թէ ալ ապպաս ինք կառուցած է քաղաքը նախքան հայերուն հաստատուիլը այնճարի հողամասը սեփականութիւնն էր ռուճտի պէկ ֆհմիին եւ իր մօր այիշա սապարնազին որ ժառանգ մնացած էր իրենց ահմէտ ֆհմի փաշայէն ֆրանսական հոգատար իշխանութիւնները գործադրելով ազգաց դաշնակցութեան գաղթականաց յանձնախումբին որոշումը կը գնեն այն հողամասը ուր մուսալեռցիք պիտի հաստատուէին այս բոլորէն ետք տակաւին կը մնան հողամասեր որոնք կալուածագիր չունին թէեւ շրջանի պատասխանատուները աշխատանք կը տանին ամբողջացնելու համար կալուածագրերու ապահովումը հսկելու համար կարգապահութեան նպաստի բաշխման եւ նոր կայքի կազմակերպումին մուսալեռցիք պասիթի մէջ իսկ կը կազմեն կեդրոնական մարմին մը գէորգ գալուստեանի ղեկավարութեամբ այս մարմինն է որ մեծ պատասխանատուութիւն կը վերցնէ իր ուսերուն եւ կարելին կ ընէ թեթեւցնելու համար գաղթականներուն առօրեայ դժուարութիւնները մարմինը իր կողքին կ ունենայ հ յ դ կարմիր լեռ կոմիտէն որ կոչուած է արթուն պահակը եւ առաջնորդը ըլլալու այնճարի անոր հաստատումէն ի վեր կեդրոնական մարմինը գլուխ կը հանէ տուներու շինարարութիւնը եւ կը հոգայ գաղթականներուն առողջապահական կարիքները այնճարի առաջին քաղաքապետը կ ըլլայ սերոբ շէրպէթճեան որ ծանր պայմաններու տակ կը սկսի իր աշխատանքին տուներու բաշխումէն անմիջապէս ետք նորակազմ խորհուրդը հոգ կը տանի գիւղի մաքրութեան կը հսկէ ջուրի բաշխումին եւ փորձ կը կատարէ ծառազարդելու գիւղը որ սակայն ջուրի տագնապի պատճառաւ չի յաջողիր հոս պէտք է յիշել որ այս տարիներուն ժողովուրդը շրջանին մէջ հաստատուելու համար քայլեր չէր առներ որովհետեւ մեծ յոյս ունէր որ պիտի վերադառնար իր պապենական գիւղերը այս շրջանին կը կառուցուի խորանարդ տարողութեամբ ջրամբար մը գիւղի ամենաբարձր կէտին վրայ եւ ջուրը աղբիւրներու միջոցաւ գասթալ կը ցրւուի գիւղին մէջ այնճարը իր զարգացման ընթացքին մէջ էր երբ լիբանանի քաղաքացիական պատերազմը սկսաւ եւ կը կասեցնէ գրեթէ ամէն բան երկիրը կը մտնէ ընդհանուր խառնակ ժամանակաշրջանի մը մէջ որ երկար տարիներ պիտի շարունակուէր խորհուրդի անդամներու թիւը ժամանակի ընթացքին կը նուազի մահերու պատճառով եւ անոր գործունէութիւնը կը տկարանայ հակառակ ասոր սակայն քաղաքապետութիւնը կը գործէ իր կարելիութեանց սահմաններուն մէջ ականներուն քաղաքապետի պաշտօնը կը վարեն յաջորդաբար մկրտիչ քէնտիրճեան եւ գաբրիէլ հաւաթեան այս տարիներուն խորհուրդի աշխատանքներուն կ օժանդակեն նաեւ ոչ անդամ հայրենակիցներ հ յ դ կարմիր լեռ կոմիտէի կարգադրութեամբ միշտ ի նպաստ գիւղի յառաջդիմութեան այնճարը միակ գիւղն է պէքաայի դաշտին մէջ որուն համար նախ պատրաստուած է յատակագիծ քարտէս եւ ապա միայն կառուցուած այնճարի յատակագիծը որ կը ներկայացնէ թեւերը բաց արծիւ մը պատրաստած է հայազգի ճարտարապետ յակոբ քէշիշեան օգնական ունենալով մուսալեռցի երկրաչափ աբրահամ տէր գազանճեանը այնճար կը գտնուի պէյրութ դամասկոս մեծ պողոտային վրայ գրեթէ մէջտեղը երկու քաղաքներուն պէյրութէն իսկ դամասկոսէն քիլոմեթր հեռաւորութեան վրայ տարածութիւնն է հեքթար քառ քլմթ իսկ ծովէն բարձրութիւնը մեթր հեքթար հող յատկացուած է բնակութեան համար իսկ մնացեալը ցանքատարածութիւն է մուսա լեռ այնճարը յատակագիծին համաձայն բաժնուած է վեց գիւղերու իւրաքանչիւր գիւղաթաղ միւսէն բաժնուած է մեթր լայնութեամբ ճամբայով մը գլխաւոր պողոտայի գագաթին կառուցուած է ս պօղոս եկեղեցին որուն կողքին ազգային վարժարանը առանձին տեղեր տրուած են հայ կաթողիկէ եւ հայ աւետարանական եկեղեցիներու եւ դպրոցներու շինութեան համար մինչեւ տուներու շինութիւնը հետզհետէ ցրուող ընտանիքները պակսելով այնճարի մէջ կը տեղաւորուին ընտանիքներ այնճարի բնակչութեան մեծամասնութիւնը կը պատկանի հայ առաքելական համայնքին հայ առաքելական սուրբ պօղոս եկեղեցին լիբանանի երկրորդ մեծագոյն հայկական եկեղեցին է հայ առաքելական համայնքը ունի իր դպրոցը ազգային յառաջ գալուստ կիւլպէնկեան երկրորդական վարժարանը ին փարիզ լոյս տեսնող յառաջ հայկական թերթին գործադիր խմբագիր շաւարշ միսաքեանի ջանքերով կը կատարուի հանգանակութիւն մը որ կը նպաստէ յառաջ վարժարանի շինութեան վարժարանին բացման արարողութիւնը տեղի կ ունենայ ին գալուստ կիւլպէնկեան հիմնադրամի վարչութիւնը ներդրում կ ունենայ դպրոցի ընդարձակման աշխատանքներուն մէջ այսպիսով գալուստ կիւլպէնկեանի անունով կը կոչուի դպրոցը քոյերու հայ կաթողիկէ եկեղեցին հայ կաթողիկէներու աղօթավայրն է որ նաեւ կը վարէ հայ կաթողիկէ քոյրերու վարժարանը մինչեւ վարժարանը կը բաղկանար երկու բաժիններէ սուրբ յովսէփ բաժինը առական սեռին համար իսկ անառատ յղութեան քոյրերու բաժինը իգական սեռին թիւի նուազումին պատճառով այս երկու բաժինները կը միացուին ին կը հիմնադրուի աղաճանեան սանուց տունը որ մինչ այդ էն կը գործէր իբրեւ հայ կաթողիկէ համայնքի որբանոց այնճարի հայ աւետարանական եկեղեցին կը ծառայէ այնճարի մէջ փոքրամասնութիւն կազմող հայ աւետարանական համայնքին ին քոյր հետուիկ այենշանսլինի կողմէ կը հիմնուի հայ աւետարականներու դպրոցը ին վարժարանը որ մինչ այդ միջնակարգ վարժարան էր կը դառնայ երկրորդական վարժարան անիկա նաեւ ունի գիշերօթիկ բաժին ուր ձմեռեն տարբեր շրջաններէ եկած մանուկներ նախապէս ժերհա կոչուող ումաուի խալիֆ ալ ուալիտ իպն ապտուլ մալեքի կողմէ րդ դարուն կառուցուած օրրանը լքուած էր իր ետին ձգելով կանգուն աւերակներ այս աւերակները կը ճանչցուին իբրեւ մշակութային ժառանգութիւն աւերակները կը գրաւեն քառակուսի մեթր տարածութիւն եւ կը շրջապատուին բարձր անառիկ քառէ պատերով որոնք ունէին աւելի քան երկու մեթր լայնութիւն եւ մեթր հասակ մեթրով մեթր քառակիւն քաղաքը ծրագրուած է հռոմէացիներուն կողմէ եւ աշխատողները եկած են բիւզանդիոնէն երկու մեծ ճամբաներ քարտօ մաքսիմում ը որ կ երկարէր հիւսիսէն հարաւ եւ տեքումանուս մաքսիմուս ը որ կ ընդարձակուէր արեւելքէն արեւմունք քաղաքը կը բաժնէին չորս մասերու գլխաւոր կոթողներ այշ իսմաթ թայմուր արաբ կամ այշա ալ թայմուրիեա գահիրէ օսմանեան կայսրութիւն գահիրէ եգիպտոսի խետիվատ օսմանեան կայսրութիւն օսմանեան դարաշրջանին եգիպտացի հասարակական գործիչ անոր հայրը թայմուրին կրթութեան տուած է իսկ հօր մահէն ետք ան ստանձնած է իր եղբօր ահմէտ փաշա թայմուրին կրթելու գործը տարեկանին ան ամուսնացած եւ տեղափոխուած է սթամպուլ թայմուրի մայրը անոր ասեղնագործութիւն կը ցանկանար սորվեցնել սակայն հակառակ անոր թայմուրի հայրը անոր կը սորվեցնէր ղուրան իսլամական իրաւագիտութիւն արաբերէն թրքերէն եւ պարսկերէն անոր հայրը կը սորվեցնէր նաեւ երկեր որու արդիւնքով ան սկսաւիր գրական աշխատանքը գրելով իր իմացած երեք լեզուներով թայմուրը նուիրուած էր կրթութեան սակայն եգիպտոսի մէջ այդ ժամանակ իր սեռի պատճառով ան ստիպուած էր միայն տան մէջ ուսանիլ թայմուրը խտրականութեան դէմ իր բողոքի ձայնը բարձրացուց իր գրած բանաստեղծութիւններով երբ դեռ տարեկան էր տարեկանին ան թողեց ուսումը եւ գրական աշխատանքը մահմուտ բեկ ալ իսլամպուլիի հետ ամուսանանալու պատճառով իր դստեր հօր եւ ամուսինին մահէն ետք ան կը վերադառնայ եգիպտոս եւ այստեղ կը սորվի բանաստեղծական երկեր առարկան դասաւանդելու հմտութիւնները թայմուրը ծծած է գրական ընտանիքի մէջ անոր եղբայրը ահմէտ փաշա թայմուրը հետազօտող եւ վիպասան էր ան նաեւ ունի երկու եղբօրորդիներ դրամատուրգ մուհամմէտ թայմուր եւ վիպասան մահմուտ թայմուրը թայմուրի հայրը միշտ ցանկացած է իր դստեր տալ համապատասխան կրթութիւն թայմուրը ին տարեկանին ամուսնացած է մահմուտ բեկ ալ իսլամպուլիի հետ որ թուրք հռչակաւոր անձ էր ապա զոյգը մեկնած է սթամպուլ ին թայմուրի դուստրը թավհիդան մահացած է անյայտ հիւանդութիւնէ անոր հայրը մահացած է ին որուն այնուհետեւ յաջորդեց ամուսինին մահը ի որմէ ետք ան վերադարձած է եգիպտոս որտեղ շարունակած է իր գրական աշխատանքը դստեր սուգը արտայայտող անոր բանաստեղծութիւնները կը համարուին այս տեսակի եւ մեր ժամանակներու լաւագոյն նմոյշները ամուսինի եւ դստեր մահէն ետք թայմուրը սկսած է իր աշխատանքները որոնք կը պաշտպանէին կանանց իրաւունքները անոր ստեղծագործութիւնները լոյս տեսան եգիպտոսի ընկերա տնտեսական վերափոխման ժամանակ որու ժամանակ կանայք հասկացան որ զրկուած են իսլամէն տրուող անոնց իրաւունքներէն թայմուրին կ անուանեն եգիպտական ֆեմինիզմի մայր ան աշխատած է այլ կին մտաւորականներու հետ կրթութեան արշաւներու բարեգործական աշխատանքներու եւ գաղութատիրութեան դէմ պայքարելու համար այս եգիպտական ֆեմինիզմի հիմնասիւնն էր թայմուրը գրած է բանաստեղծութիւններ արաբերէնով թրքերէնով եւ պարսկերէնով ֆիլմի գլխաւոր հերոս ճորճ պէյլին է զոր մարմնաւորած է այդ ժամանակներու յայտնի դերասան ճէյմս սթիուըրտը ճորճ տարեմուտին կ ունենայ բազմաթիւ խնդիրներ յայտնուելով անելանելի իրավիճակի մէջ որուն հիմնական պատճառը իր ընկերութեան մեծ գումարի կորուստն է անոր որպէս օգնական երկիր կ առաքուի հրեշտակ մը որ կ օգնէ ճորճին դուրս գալ այդ իրավիճակէն միացեալ նահանգներուն մէջ ֆիլմը արդէն երկար տարիներ աւանդաբար կը ցուցադրուի պատկերասփիւռով ամանորեայ տօներուն ինչպէս օրինակ նախկին խորհրդային միութեան երկիրներուն մէջ ճակատագրի հեգնանք կամ բաղնիքդ անուշ ֆիլմը այն կը համարուի ծննդեան տօներու դասական ու լաւագոյն ֆիլմերէն մէկը ամբողջ աշխարհի մէջ ամերիկեան բոլոր ժամանակներու լաւագոյն ոգեշնչող ֆիլմերու ցանկին ինն է անիկա կը համարուի ծննդեան տօներու դասական ու լաւագոյն ֆիլմերէն մէկը ամբողջ աշխարհի մէջ ամերիկեան բոլոր ժամանակներու լաւագոյն ոգեշնչող ֆիլմերու ցանկին մէջ առաջինն է ֆիլմը մեծ ազդեցութիւն ձգած է համաշխարհային սինեմարուեստին եւ յատկապէս ամերիկեան մշակոյթին վրայ ֆիլմին մէջ հնչող շատ արտայայտութիւններ թեւաւոր խօսքեր դարձած են ֆիլմը յարմար է ընտանեկան դիտման եւ նախատեսուած է բոլոր տարիքի դիտողներուն համար անիկա ոգեշնչող է եւ քաջալերող դերասաններուն կերտած հերոսները հետաքրքրական սիւժէն անսպասելի լուծումներով շատ հետաքրքրական ու բարի այս ֆիլմը սիրուած դարձուցած են դիտողներու շրջանակին մէջ ֆիլմը կը սկսի պետֆորտ ֆոլլզ անուանումով ամերիկեան յօրինուած փոքրիկ քաղաքի մը տեսարանով քաղաքին բնակիչները կ աղօթենք աստուծոյ խնդրելով օգնել ճորճ պէյլիին ճէյմս սթիուըրթ ճորճը հօրմէն ժառանգած էր վարկով տուներ կազմակերպութիւնը որ քաղաքի բնակիչներուն վարկեր կը տրամադրէր տուներ կառուցելու համար այդպէսով ան օգնած էր քաղաքի գրեթէ բոլոր բնակիչներուն յաջորդ տեսարանը աստղալից երկինքի տեսարան կը բացուի ուր աստուած խօսելով յովսէփի հետ եծ աստղ մը կը խօսի փոքր աստղի մը հետ կը յանձնարարէ իրեն հրեշտակներէն մէկուն ուղարկել երկիր օգնելու ճորճին կ որոշեն երկիր ուղարկուիլ անփորձ բայց խոստումնալից հրեշտակ քլարենսին ով տակաւին թեւեր չունի յովսէփը քլարենսին ցոյց կու տայ ամբողջ կեանքը սկսած մանկութիւնէն որպէսզի քլարենսը հասկնայ թէ որուն հետ գործ ունի եւ ինչպէ ս կարող է օգնել իրեն դուրս գալու ստեղծուած իրավիճակէն ֆիլմի հիմնական իրադարձութիւնները կը սկսին պարզապէս ճորճի մանկութիւնով կանուխ տարիքէն ճորճ այնչափ հետաքրքրասէր ու խելացի էր ան կ երազէր դառնալ ճանապարհորդ ըլլալ աշխարհի յայտնի քաղաքներու մէջ մեկնիլ սորվելու այլ քաղաքի ուսումնական հաստատութիւններ ան արդէն պատանի հասակին կ աշխատէր քաղաքի դեղարաններէն մեկուն մէջ որպէս դեղերու ցրիչ մտերմանալով դեղարանի տնօրէն միսթր կովվերի հ պ ուորներ հետ օր մը կովվերը հեռագիրով լուր կը ստանայ որ երիտասարդ որդին մահացեր է եւ լուրի ազդեցութեան տակ դեղի փոխարէն թոյն կու տայ ճորճին յանձնարարելով հասցնել այն քաղաքի հիւանդներէն մէկուն սակայն ճորճ ուշադիր ըլլալով կը նկատէ որ դեղի փոխարէն ան իրեն թոյն յանձնած է եւ այդպէսով կը կանխէ յաճախորդին մահը ճորճ փոքր եղբայրը ունէր կարրին որուն իր մանուկ հասակին կը փրկէ խեղդուելէն հանելով կոտրուած սառոյցի ջուրէն այդ դէպքէն ետք ճորճին ձախ ականջը կը վնասուի եւ կը զրկուի լսողութենէն պատանի հասակին ճորճին սիրահարուած էին աղջիկ մերին տոննա ռիտ եւ վիոլէթը կլորիա կրահամ ճորճը սակայն կը համակրէր մերիին ճորճի հայրը փիթըր պէյլին սամուէլ հինտս ունէր վարկով տուներ սեփական ֆինանսական ընկերութիւնը եւ քաղաքի բնակիչներուն կը տրամադրէր երկարաժամկէտ վարկեր բնակելի տուներ կառուցելու համար ընկերութեան մէջ կ աշխատէր նաեւ անոր հօրեղբայրը պիլլի պէյլին թոմաս միթչըլ սակայն այդ ընկերութեան գրեթէ բարեգործական աշխատանքը չէր սիրեր քաղաքի ամենահարուստ եւ դաժան մարդուն հէնրի փոթըրին լայոնըլ պէրիմոր որ ամէն հնարաւորութիւն կ օգտագործէր տիրանալու համար ուրիշներու սեփականութեան եւ կը ցանկանար որ վարկով տուներ ընկերութիւնը դադարի գործել կամ ինք ըլլայ սեփականատէրը այնուամենայնիւ ճորճի հայրը ամէն գնով կը կարողանար պահպանել սեփական ընկերութիւնը փոթըրի ոտնաձգութիւններէն սահակ արք այվազեան աւազանի անունով յակոբ այվազեան դեկտեմբեր ֆամակուսթա նոյեմբեր սելանիկ հոգեւորական կրթական մշակ յունաստանի հայոց թեմի տարիներու առաջնորդ սահակ արքեպիսկոպոս այվազեան նկարը նախակրթութեան առաջին տարիները կը բոլորէ յունական վարժարանի մէջ ու տարի ալ կը յաճախէ նիկոսիոյ մելիքեան ուզունեան հայկական նախակրթարանը արեւելահայերէն երեք տարի կ աշակերտէ մելքոնեան երկրորդական վարժարանը սահակ աբեղայ երաժշտական ձիրքն ու հետաքրքրութիւնները զարգացնելու համար հինգ տարի կը հետեւի պէյրութի լիբանան պետական երաժշտանոցի դասընթացքներուն միաժամանակ մ տ կիլիկիոյ կաթողիկոսարանին մէջ կը վարէ դպրապետի եւ ուսուցիչի պաշտօնները ու կրօնի դասեր կ աւանդէ վահան թէքէեան եւ ազգային սուրբ նշան վարժարաններուն մէջ կը նշանակուի վարիչ տնօրէն կիլիկեան աթոռի կիրակնօրեայ վարժարաններուն անոր կը վստահուի երաժշտական ղեկավարութիւնը կաթողիկոսութեան երկսեռ երգչախումբին որուն անդամներուն թիւը հարիւրի կը բարձրանայ շնորհիւ իր ջանքերուն ին նորընտիր զարեհ ա կաթողիկոսի օծման արարողութեան անոր ղեկավարած այդ երգչախումբը իր մասնակցութիւնը կը բերէ քառաձայն պատարագի երգեցողութեամբ հմուտ յունագէտ թ ին սահակ սրբազան կ ուսանի ու կ աւարտէ աթէնքի համալսարանի աստուածաբանութեան ճիւղը ին խորէն ա կաթողիկոսը անոր կը շնորհէ արքութեան տիտղոսը յունաստանի հայոց թեմի տարիներու առաջնորդ սահակ արքեպիսկոպոս այվազեանը հայաստանեայց եկեղեցւոյ արժէքաւոր ու արժանաւոր նուիրեալներէն եղաւ օժտուած էր բանաստեղծական ու հռետորական շունչով եւ երաժշտական ձիրքով աւելիով արժեցուց իր բարձր հանգամանքը կորովի առաքինի եւ համեստ կիրթ ու բարեսէր այդպէս անխոնջ անբասիր վարկով գործեց մօտ կէս դար սիրուեցաւ ու յարգուեցաւ բոլորէն իր հօտէն գործակիցներէն ու մանաւանդ հայ եւ օտար հոգեւորական եւ պետական մարմիններէն այվազեան աբրահամ հայ բանասէր բանաստեղծ հմուտ կենսագիր ծնած է պոլսոյ աշակերտած է գումգաբուի մայր վարժարանին ին անցած է խարբերդ եւ այնտեղ տարի պաշտօնավարած է որպէս ուսուցիչ իր եղբօր գէորգ այվազեանի հետ ին հիմնել է մամուլ երգիծաթերթը մամուլ պարբերականին մէջ եւ այլ թերթերուն մէջ տպած է յօդուածներ ակնարկներ բիւզանդիոն թերթին մէջ տպած է շարք մը նշանաւոր հայերու կենսագրութիւններ ականներուն լոյս ընծայած է բանաստեղծութիւններու եւ այլ բնոյթի մի քանի գրքոյկներ ինչպէս արտասուք հայ մանկան ի մահ մամիկոնեան վարդանայ հայ դիւցազնին առաջին մրմունջք անակրեոնեան նուագք եւ այլն ճամբորդած է բազմաթիւ հայաբնակ քաղաքներ եւ իր գործերուն համար նիւթեր հաւաքած այս առթիւ ահա իր խօսքերը առաւել ուշագրաւ է անոր շար հայ կենսագրութեանց եռահատոր աշխատութիւնը որ կը պարունակէ րդ դարերու մշակութային գործիչներու կենսագրութիւնները հակառակ համիտեան գրաքննական խստութիւններուն այդ հատորին մէջ տեղ գտած են նաեւ խաչատուր աբովեանն ու միքայէլ նալբանդեանը գրաքննական նկատառումներով առաջինը ներկայացուած է որպէս քանաքեռցի խաչատուր նալբանդեանը որպէս միքայէլ պայտարեան այվազեան մահացած է ին պոլսոյ եղիշէ այվազեան ծնած է արարատեան դաշտավայրին մէջ թուականին աշակերտած է թիֆլիսի ներսիսեան վարժարանը թուականներուն գրաբարի ուսուցիչին յայտնի լեզուաբան ստեփան մալխասեանի հետ մէկ անհասկացողութեան եւ անարդար դիտքաւորումի հետեւանքով թողեց ներսիսեանը եւ փոխադրուեցաւ երեւանի թեմական դպրոցը թուականին թեմական վարժարանէ ընդարձաւարտ ընդունուած է էջմիածնի գէորգեան ճեմարանի լսարանական բաժինը եւ այդտեղ ալ շրջանաւարտ եղած է թուականին թուականին պարսկաստանի թաւրիզ քաղաքը մեկնեցաւ փարիզ անկէ անցնելու համար պրագա ուր կ առաջադրէր հետեւիլ տեղւոյն համալսարանական դասնդացքներուն սակայն փարիզի մէջ մեծանուն գրագէտ աւետիս ահարոնեանի պնդումին վրայ հրաժարուեցաւ պրագայի եւ արձանագրուեցաւ սորբենի հոգեբանական եւ փիլիսոփայական դասընթացքներուն սորբոնէն վերջ թուականին վկայուած է էպինալի վոժ հիւսուածեղէնի բարձրագոյն վարժարանին ճարտարագիտական տիտղոսով թուականին ամուսնացաւ եւ հաստատուեցաւ պոլիս գաբրիէլ եպս այվազովսկի եկեղեցական եւ հասարակական գործիչ բանասէր պատմաբան մանկավարժ թարգմանիչ մխիթարեան միաբանութեան անդամ վարդապետ եպիսկոպոս արքեպիսկոպոս ծովանկարիչ յովհաննէս այվազովսկիի եղբայրը ծնած է թէոտոսիա խրիմի մէջ նախահայրերը տարի առաջ սերած են լեհաստանի կալիցիա նահանգէն գաղթած այվազ մականունով հայ տոհմէ մը նախնական կրթութիւնը ստացած է թէոտոսիոյ գաւառական դպրոցը ին գաբրիէլ ուղարկուած է վենետիկ ս ղազարու վանքը ուր աւարտելով իր ուսումը կը մտնէ մխիթարեան միաբանութեան մէջ վարդապետ ձեռնադրուելով իր ընդունակութեան եւ աշխատասիրութեան շնորհիւ մեծ ազդեցութիւն կ ունենայ միաբանութեան մէջ երկար ատեն վանքին եւրոպական եւ արեւելեան լեզուներու դասատուութեան պաշտօնները կը վարէ յետոյ կը ստանձնէ նաեւ փիլիսոփայութեան եւ աստուածաբանութեան ուսուցիչի պաշտօնը միաժամանակ կը վարէ միաբանութեան ընդհանուր քարտուղարի դժուարին պաշտօնը վեց տարի շարունակ կը հրատարակէ բազմավէպ ամսագիրը զոր ինք հիմնած էր ին ին միաբանութիւնը զինք փարիզի մուրատեան վարժարանի տնօրէն կը նշանակէ ին վարժարանի տնօրէնութիւնը ձգելով յարութիւն պէյի քով կը պաշտօնավարէ իբրեւ դասատու այդ շրջանին մխիթարեաններու եւ իրեն միջեւ հարց ու գժտութիւն ծագելով հայց առաքելական եկեղեցւոյ ծոցը կը դառնայ նոյն միջոցին այվազովսկի իր համախոհներէն հ սարգիս թէոդորեանի եւ ամբրոսիոս գալֆայեան գալֆայի յետոյ իշխան գուիտոն լուսինեան հետ փարիզի մէջ կը հիմնէ հայկազեան վարժարանը զոր կը հարկադրուին փակել կարճ ժամանակէ մը ետք գաբրիէլ վրդ ին փարիզի մէջ կը խմբագրէ ու կը հրատարակէ մասեաց աղաւնի պատկերազարդ հանդէսը երկու լեզուներով պոլիս երթալէ ետք այվազովսկի ապա կ անցնի թէոտոսիա ուր խալիպեանի ուսումնարանին տնօրէնութիւնը ստանձնելով դարձեալ կը շարունակէ մասեաց աղաւնի ի հրատարակութիւնը աւետաբեր հայաստանեայց անուամբ հայերէն ռուսերէն եւ ֆրանսերէն լեզուներով խալիպեան ուսումնարանի փակումէն ետք այվազովսկի շրջան մը կը մնայ թէոտոսիա իսկ յետոյ գէորգ դ կաթողիկոսի հրամանով նախ գէորգեան ճեմարանի տեսուչ ապա թիֆլիսի թեմական առաջնորդ կ անուանուի ին այվազովսկի էջմիածին երթալով գէորգ դ ի ձեռամբ եպիսկոպոս կը ձեռնադրուի ին կը ստանայ արքեպիսկոպոսական աստիճան եւ ս էջմիածին սինոտի անդամ կ անուանուի գաբրիէլ արք մեծ աշխատանք կը տանի խալիպեան վարժարանի գոյքերը եւ մատենադարանը էջմիածին փոխադրելու սակայն խալիպեանի մահէն ետք տպարանը եւ գոյքերը նախիջեւան կը փոխադրուին իսկ մատենադարանը էջմիածին գաբրիէլ այվազովսկի հրատարակած է յայտարարութիւն անցից մուրատեան վարժարանին պատմութիւն վերադարձի երից վարդապետաց ուրուագիծ ոգւոյ եւ ընթացից մխիթարեանց խանգարմունք հայերէն լեզուի ուղղագրութիւն լեզուիս հայոց հազար մի առակաւոր բանք լսարան նախակրթարանք հայոց լեզուի քրիստոնէական վարդապետութիւն եւ մարմնակրթութիւն յաղագս մարդկային պարտուց դասագիրք մեկնութեան խորհրդոյ եւ այլն այվազովսկիի ոճը այնքան հարուստ է որ հայագէտներ հաւաստիացուցած են թէ անոր օգտագործած գրաբար լեզուն իր գեղեցկութեամբ կը նմանի ոսկեդարու ճոխ հայերէնին այվազովսկիի գլխաւոր աշխատութիւնը երկհատոր պատմութիւն օսմանեան պետութեան ն է յովհաննէս այվազովսկի աշխարհահռչակ հայ ծովանկարիչ աշխարհահռչակ ծովանկարիչ յովհաննէս այվազովսկի ծնած է յուլիս ին թէոդոսիա ռուսիա հայրը գէորգ այվազ կամ հայվազ մոլտովիայէն ղրիմ գաղթած փոքր առեւտրական մըն էր ուսումը ստացած է թէոդոսիոյ հայկական վարժարանին մէջ ապա ին սիմֆերոպոլի ռուսական քիմիագիտութեան դպրոցին մէջ յովհաննէս այվազովսկին դեռ երիտասարդական տարիներուն գրաւած է ռուս ու եւրոպացի արուեստասէրներու ուշադրութիւնը աւելի ուշ ան կը համարուի իր բնագաւառի բացարձակ մեծութիւններէն մէկը ուսանողական տարիներուն կարգապահ յովհաննէս ամբողջովին կը կլանուի ակադեմիական աշխատանքներ կատարելով միաժամանակ ընդօրինակութիւններ կը կատարէ էրմիթաժի մէջ որոշ ժամանակ ալ կայսեր կարգադրութեամբ անոր կարողութիւնները կատարելագործելու նպատակով կ ուղարկուի փեթերսպուրկ գտնուող ֆրանսացի հանրածանօթ գեղանկարիչ ֆիլիպ տաների քով այվազովսկիի հասարակական գեղագիտական հայեացքներու ձեւաւորման գործին մէջ նշանակալի դեր կ ունենայ անոր ծանօթութիւնն ու շփումները ռուս յառաջադէմ գրողներու հետ ա փուշկին վ ժուկովսկի ի կռիլով վ փելինսկիի գրական խմբակը ինչպէս նաեւ նկարիչ կ պրիւլովի եւ երգահան մ գլինկայի հետ անփորձ երիտասարդի մը համար նման շփումները կեանքի ու ստեղծագործելու հիանալի դասեր էին վերադառնալով փեթերսպուրկ որպէս յառաջադէմ շրջանաւարտ ին կ ուղարկուի արտասահման ուսումը կատարելագործելու համար գացած է գերմանիա պեռլին ապա աւստրիա վիեննա յետոյ իտալիա ան առաջին հերթին կ այցելէ մխիթարեաններու ս ղազար կղզին ուր իր մեծ եղբայրը գաբրիէլը հոգեւոր հայր էր եւ որուն տասնչորս տարի չէր տեսած սպանիա ֆրանսա հոլանտա մասնակցած է շարք մը ցուցահանդէսներու փարիզի մէջ արժանացած է ոսկեայ շքանշանի իսկ ին պատուոյ շքանշանի երիտասարդ նկարիչին համար նշանակալից կ ըլլայ վենետիկը եւ յատկապէս իտալիան հոս ան կը ծանօթանայ եւ բարեկամական կապեր կը հաստատէ ռուսական մշակոյթի մեծանուն գործիչներու ն կոկոլի ա իւանովի եւ ֆ իորտանի հետ այնուհետեւ այցելութիւն ֆլորանս սորենթօ նափոլի հռոմ փաստօրէն այդ տարիներուն որոշ չափով կը ձեւաւորուին այվազովսկիի ստեղծագործական հմտութիւնները եւ ան գիտելիքներու հարուստ պաշարով կը շարունակէ իր յաղթարշաւը եւրոպական մայրաքաղաքներուն մէջ փարիզ լոնտոն լիզպոն մատրիտ ամսթըրտամ այստեղ կը ստեղծէ իր գլուխ գործոցներէն քանի մը հատը որոնցմէ է նաեւ քաոսը կտաւ իւղաներկ որ կը նուիրէ հռոմի գրիգոր րդ պապին վերջինս ի պատասխան այդ վեհանձն քայլին այվազովսկին կը պարգեւատրէ վատիկանի ոսկեայ մետալով բացառիկ դէպք մը աշխարհական մարդու մը համար որ մեծ արձագանք կը ստանայ այդ առթիւ կոկոլը երգիծանքով կ արտայայտուի նկարիչին եկար դու փոքրիկ մարդ նեւայի ափերէն հռոմ եւ անմիջապէս քաոս առաջացուցիր վատիկանի մէջ եւրոպայի մէջ ճամբորդութիւններու ժամանակ այվազովսկի կը գտնուի զուիցերիա հոլանտա անգլիա ֆրանսա այնտեղ արժանանալով գեղարուեստի կաճառին ոսկեայ մետալին ապա կը շարունակէ ճամբորդութիւնները դէպի փորթուկալ սպանիա մալթա եւ այլն այվազովսկիի համար նշանակալից էր ին մոսկուայի նկարչութեան եւ քանդակագործութեան ուսումնարանին մէջ բացուած ցուցահանդէսը այս այվազովսկիի առաջին անհատականն էր մոսկուայի ընդհանրապէս անհատական ցուցահանդէսներու կազմակերպումը զանազան ցուցադրութիւններուն մասնակցութիւնը այվազովսկիի համար արժանապատուութեան նշանակութիւն ունեցած է հպարտութեան զգացում այվազովսկի գտնուած է եւրոպայի մերձաւոր արեւելքի ափրիկէի մէջ ին գացած է կովկաս ին թիֆլիսի մէջ ներկայացուցած է առաջին գեղարուեստական ցուցահանդէսը ան նիւթապէս օգնած է յոյներու եւ իտալացիներու ազգային ազատագրական պայքարին իր ճամբորդութիւններուն ընթացքին օգնած է հայկական ազգային կազմակերպութիւններուն դպրոցներուն կազմակերպած է ցուցահանդէսներ ապաստան տուած է եւ նիւթապէս օգնած կոտորածէն ղրիմ գաղթած հայերուն եղած է ղրիմի հայկական գաղթօճախի հովանաւորը այվազովսկի թէոդոսիոյ մէջ բացած է հնագիտական թանգարան մը գեղարուեստի դպրոց մը գրադարան համերգային դահլիճ մասնակցած է երկաթուղիի եւ նաւահանգիստի կառուցման եւ այլն եւրոպա ուղեւորուելու այդ շրջանին ամենաուշագրաւ իրադարձութիւնը կրկին հոլանտայի մէջ ըլլալն էր հոլանտական գեղանկարչութիւնը յատկապէս ծովանկարչութիւնը մեծ տպաւորութիւն կը ձգեն նկարիչին վրայ այվազովսկիի կեանքի վերջին տարիներուն կարեւոր իրադարձութիւններէն մէկը ի փարիզի տիւրան ռուէլ պատկերասրահին մէջ քսանութ աշխատանքով կազմակերպուած անոր անհատական ցուցահանդէսն էր անիկա մեծ յաջողութիւն մը ձեռք կը բերէ եւ լայն արձագանք կը գտնէ ֆրանսացի արուեստասէր հասարակութեան մէջ ցուցահանդէս կ այցելէ նաեւ ֆրանսայի հանրապետութեան նախագահը արձագանքելով ցուցահանդէսին փարիզեան մամուլը կը նշէ որ արեւմուտքի մէջ այժմ չկայ եւ չէ եղած ծովանկարչութեան մէջ այվազովսկիէն արժանի մրցակից մը մեծ գումարով օգնած է ռուսաստանի թուականներուն անօթի եւ չքաւոր ուսանողներուն աւելի քան թոն կշռող պատուանդանի եւ հիմքի հետ միասին մեթր բարձրութեամբ կիսանդրիի հեղինակը ռուսաստանի ժողովրդական նկարիչ ակադեմիկոս փրոֆ սալավատ շերպաքովն է նկարիչի կիսանդրին տեղադրուած է սիմֆերոփոլի օդակայանի ուղեւորատար բաժնին դիմաց սիմֆերոփոլի օդակայանին մէջ տեղի ունեցած է հայ մեծանուն ծովանկարիչ յովհաննէս այվազովսկիի կիսանդրիի բացման հանդիսաւոր արարողութիւնը հեռարձակուած է խրիմ հեռուստաալիքի եթերէն նոյեմբեր ին այվազովսկի ստեղծագործած է շուրջ կտաւի վրայ նկարներ անոր աշխատանքներուն գերակշռող մասը ծովային թեմաներով է նկարած է ծովը տարուան տարբեր եղանակներուն օրուան տարբեր ժամերուն փոթորկոտ եւ խաղաղ խորապէս զգացած եւ վերարտադրած է ծովային տարրերուն վեհութիւնը իր գործերէն են այվազովսկիի գործերը պահուած են աշխարհի նշանաւոր թանգարաններուն մէջ հայաստանի ազգային պատկերասրահին եւ մարտիրոս սարեանի տուն թանգարանին մէջ իր մեծագոյն հաւաքածոն կը գտնուի թէոդոսի այվազովսկիի պատկերասրահին մէջ այդ պատկերասրահը ինք հիմնած է սկիզբը հոն եղած է իր տունը եւ արուեստանոցը ին այդ վայրին մէջ այվազովսկի ցուցահանդէս կազմակերպած է իսկ ին զայն վերածած է հանրային պատկերասրահի ատիկա ռուսաստանի ժողովուրդին մատչելի առաջին թանգարանը եղած է այվազովսկի աշխարհի ամենահարուստ ժառանգութիւն ձգած նկարիչներէն է անոր որոշ գործերը ծախուած են մինչեւ մլն ամերիկեան տոլարով եւ աւելի արժողութեամբ պատանին կ երթայ եւ կը տեսնէ որ ջրաւազանը պատին վրայ նկար մըն է ան նկարին վրայ կ աւելցնէ ջուրի մէջ խեղդուող շուն մը առանց ջուրի կ երթայ տնօրէնին քով եւ արդարանալով կ ըսէ աւազանին մէջ շուն կար ջուրը աղտոտ էր չբերի տնօրէնը կ երթայ եւ կը տեսնէ թէ ինչպիսի հմտութեամբ այվազովսկին գծած է շունը ու զինք կ ընդունի իր ուսումնարանը ին մէջ պատկեր յովհաննէս այվազովսկի նկարի հեղինակ ալեքսէյ թիրանով թ պատկեր յովհաննէս այվազովսկի լուսանկար թ ռուսաստանեն իտար տասս լրատուական գործակալութեան ժողովածուներէն պատկեր յովհաննես այվազովսկու տունը թթ քաղաք թէոդոսիա լուսանկար պատկեր յովհաննէս այվազովսկու մեծ մօր աշխէնի դիմանկարը հեղինակ յովհ այվազովսկի թ պատկեր կոմս զօրավար միքայէլ թարիելի լոռիս մելիքովի դիմանկարը հեղինակ յովհաննէս այվազովսկի պատկեր նոյը կ իջնէ արարատէն հեղինակ յովհաննես այվազովսկի պատկեր պայրոնի այցը սուրբ ղազար կղզի հեղինակ յովհաննէս այվազովսկի պատկեր արարատեան դաշտը հեղինակ յովհաննէս այվազովսկի պատկեր տփղիս քաղաք հեղինակ յովհաննէս այվազովսկի պատկեր կոստանդնուպոլիսը պոսֆորէն հեղինակ յովհաննէս այվազովսկի պատկեր այվազովսկու յուշարձանը թէոդոսիայի մէջ արձանի մակագրութիւնը թէոդոսիան այվազովսկիին պատկեր այվազովսկու ցայտաղբիւրը թէոդոսիայի մէջ կառուցուած է թ պատկեր այվազովսկի եղբայրներուն արքեպիսկոպոս գաբրիէլ այվազովսկիի եւ ծովանկարիչ յովհաննէս այվազովսկիի նուիրուած յուշարձան ղրիմի մայրաքաղաք սիմֆերոփօլի մէջ պատկեր յովհաննէս այվազովսկի յովհաննէս այվազովսկի հեղինակ եուրի պետրոսեան ճարտարապետ ս քիւրքչեան պրոնզ եւ կրանիթ տեղադրման տարեթիւ կը գտնուի հայաստանի մայրաքաղաք երեւանի օղակաձեւ այգիին մէջ սենակային երաժշտութեան տան մօտ հայերը ղրիմի մէջ յայտնուած են վաղ ժամանակներէն առաւելապէս արաբական տիրապետութեան շրջանին երբ քաղաքական ծանր վիճակը եւ մեծ հարկերը այլեւս անտանելի դարձած էին ժողովուրդի համար նոր գաղթը ղրիմ սկիզբ առած է ժա դարու կէսերէն պայմանաւորուած թուրք սելճուքեան մահասփիւռ արշաւանքներու հետ մատենադարանին մէջ պահուող ի ճառընտիր ձեռագիրը կը նշէ որ ղրիմի հայերը մեծ մասամբ եկած են անիէն ժա ժդ դարերուն այստեղ եռանդուն բնոյթ կը ստանայ հայ առեւտրականներու գործունէութիւնը նաեւ պայմանաւորուած կիլիկեան հայկական թագաւորութեան հիմնադրման ու ամրապնդման հետ բուռն զարգացում կ ապրին մշակոյթի բոլոր բնագաւառները իսկ ձեռագիր մատեաններու ընդօրինակման ու նկարազարդման արուեստը այնպիսի քանակի կը հասնի որ այսօր հայկական մանրանկարչութեան հետաքրքրական ու ուշագրաւ դպրոցներէն մէկը կը համարուի ղրիմը բացի առեւտրական եւ գիւղատնտեսական գործունէութենէն հայերը ղրիմի մէջ մեծ աւանդ ունեցած են գրեթէ բոլոր արհեստներու զարգացման գործին մէջ կարեւոր են ղրիմի հայերու կատարած շինարարական աշխատանքները միայն ժբ ժդ դարերուն կաֆայի մէջ կառուցուած է շուրջ եկեղեցի հոգեւոր կառոյցներ կանգնեցուած են սուրխաթի ղարասուպազարի սուդակի արմեանսկի պազարի աքմեչիթի մէջ եւ այլուր ժդ դարուն կաֆայի հայ վաճառականներու միջոցներով կառուցուած է լուվովի հայկական մայր տաճարը ժե ժթ դարերուն քաղաքական եւ տնտեսական պատճառներով հայաշատ վայրերէն ղրիմ եկած են նոր գաղթականներ նոյնիսկ հայաշատ բնակչութեան համար ղրիմի հարաւ արեւելեան հատուածը օտարերկրացիները անուանած են ծովային հայաստան ժա ժբ դարերուն թէոդոսի մէջ կը ձեւաւորուի հայկական գաղութը կը հիմնուի ղրիմի մէջ հայկական ամենահին եկեղեցին ս սարգիսը թէոդոսիան կը դառնայ ղրիմահայութեան մշակութային կեդրոնը թէոդոսիոյ հայերը ունեցած են վաճառատուներ վարձակալական նաւեր իջեւանատուներ զբաղած են առեւտուրով ժդ ժէ դարերուն որոշ զարգացում կ ապրի դպրութիւնը ճարտարապետութիւնը գիտութիւնը ինչպէս նաեւ մանրանկարչութիւնը այտափոսիկ այտփոսիկ կամ մատնեհար բնական փոքրիկ փոսիկներ մարդու այտերուն եւ կզակին փոսիկները կ ըլլան տարբեր չափերու եւ խորութեան կ ըլլան շրջանաձեւ կամ ուղղահայեաց կերպով ձգուած սովորաբար կը հանդիպին բերանի կողային անկիւններուն տարբեր հեռաւորութեանց վրայ փոսիկները կը յառաջանան երկու այտերուն սակայն հաւանական է նաեւ որ ըլլան միայն մէկ այտի վրայ սովորաբար դէմքի մկաններու հանգիստ վիճակին փոսիկները նկատելի չեն ատոնք կ երեւին միայն ժպտալու ատեն կամ բուռն դիմախաղի պարագային ժամանակ առ ժամանակ փոսիկները կրնան անհետանալ եւ կրկին յայտնուիլ փրոֆեսոր մաք տոնալտ իր հետազօտութեանց արդիւնքին եզրակացուցեր է որ փոսիկները սխալմամբ բնութագրուեր են որպէս գէնականօրէն փոխանցուող իշխող ծին գէն սակայն եութայի համալսարանի գիտնականները կը համարեն որ ատոնք ոչ մշտական իշխող ծին են որոնք սովորաբար կը կառավարուին մէկ ծինի կողմէ բայց միեւնոյն ատեն կը գտնուին միւս ծիներու ազդեցութեան տակ կը շրջանառուին տարբեր վարկածներ այտափոսիկներու յառաջացման պատճառներու վերաբերեալ բայց ատոնք բոլորն ալ կը յանգեն այն մտքին որ այտափոսիկներու յառաջացման հիմնական պատճառը այտոսկրային մեծ մկանի կառուցուածքային առանձնայատկութիւններն են այտոսկրային մեծ մկանը կծկուելու ատեն բերանի անկիւնը վեր կը բարձրացնէ եւ քիչ մը կը ձգէ դէպի դուրս որի արդիւնքին կը ձեւաւորուի ժպիտը այս պատճառով ալ այն երբեմն կ անուանեն ժպիտի գլխաւոր մկան կան շարք մը կազմողական վիրահատութիւններ այտերու արհեստական փոսիկներ ստեղծելու համար սակայն յայտնի չէ ատոնք երկար ժամանակ կը պահպանուի ն թէ ոչ քանի որ տարիքի հետ մէկտեղ մաշկի առաձգականութիւնը կը նուազուի եւ փոսիկները կրնան անհետանալ որոշ մշակութային ուսումնասիրութեանց արդիւնքին պարզ դարձած է որ ասիական եւ հնդեւրոպական ցեղային ենթախմբերու մէջ կայ նախապատուութիւն այտափոսիկներ ունեցող մարդոց նկատմամբ եւ անոնք կը համարուին առաւել գրաւիչ ու անկեղծ արսէն այտընեան հայ բանասէր հագեւորական եւ լեզուաբան տիրապետած բազմաթիւ լեզուներու այտընեանի կեանքն ու գործունէութիւնը զուգընթաց է աշխարհաբարի զարգացման հետ իր անունը բացառիկ կարեւորութիւն ունեցած է բանասիրական ուսումնասիրութեան տեսակէտէն աշխարհաբարը որ մինչ այդ անկանոն վիճակ ունէր կանոնաւորուեցաւ անոր պատրաստած քննական քերականութեան շնորհիւ որդի պետրոս այտընեանի ծնած է պոլիս բերայի մէջ ժամանակի ձախորդ պատահարներէն ստիպուած ծնողքը լքած են իրենց տունը եւ ին ղալաթիա ապրած այտընեան վենետիկի մխիթարեաններու եւ ապա ղալաթիոյ վիեննայի մխիթարեաններու վարժարանը յաճախած է ուսման սաստիկ սիրահար գրեթէ ինքնօգնութեամբ լատիներէն սորված է եւ օր մըն ալ իր ուսուցիչներուն անակնկալ մը ըրած այդ լեզուով ատենախօսութիւն մը կատարելով որով արժանացած է մէկ դասարան բարձրանալու ան ութը տարեկանին բերայի վիեննական հայրերու վարժարանին մէջ աշակերտած է հ վրթանէս չալըխեանին իսկ ին վիեննա ղրկուած ուր սորված է իտալերէն ֆրանսերէն արաբերէն թրքերէն եւ ձեռնարկած հոգեւոր ճառախօսութիւններու եւ այլ աշխատութիւններու տասնեօթ տարեկանին ուխտած է պատրաստուիլ եկեղեցական ծառայութեան ին ագաթանգեղոս ի կրկնագիր օրինակը որ իր հնութեամբ զմայլեցուցած էր այտընեանը նիւթ մատակարարած է մանր քննութեան մը որուն արդիւնքով յայտնի դարձած է որ այս հին ձեռագիրը անընթեռնելի գիրեր ունի իր ընթեռնելի գիրերուն տակ որուն քանի մը էջերուն առաջին անգամ ընթերցումը այտընեանին յանձնուած է գերպ արիստակէս վանահայրը այտընեանին հրահանգած է նոր կտակարան ի քննութիւն մը կատարել համեմատելով զայն ծանօթ ձեռագիրներու հետ այսպիսի գործունէութեամբ գրեթէ տասը տարիներ այլ եւ այլ տեղեր այցելեց պոլիս զմիւռնիա այտըն փարիզ եւ ին այցելեց նաեւ ս ղազար ճամբորդութիւններէն միտքը սփոփած գրիչը սրած սկսաւ գլուխ հանել իր գործը որուն տարիներէ ի վեր աշխատած էր եւ որ պիտի անմահացնէր իր անունը քննական քերականութիւն աշխարհաբար կամ արդի հայերէն լեզուի որ աշխարհաբարի նոր դարագլուխ մը բացաւ այդ ճամբորդութիւնները կատարած էր լեզուն մօտէն ուսումնասիրելու համար եւ իբրեւ արդիւնք իր քրտնաջան աշխատութեան ին կը հրատարակուէր այդ գործը վիեննայի տպարանէն էջերով ունէր լեզուներու ընդունակութիւն կը խօսէր յունարէն պարսկերէն ասորերէն հայերէնի կողքին այրուձի հայոց հեծելազօրի տեսակ հին եւ միջին դարերու պեղածոյ նիւթերն ու սեպագիր արձանագրութիւնները կը վաւերացնեն որ մ թ ա ին հազարամեակի հայկական լեռնաշխարհի բնակիչները պատերազմներուն կ օգտագործէին ինչպէս մարտակառքեր այնպէս էր այրուձի ըստ քսենոփոնի երուանդունիներն ունէին հազարնոց այրուձի հայոց այրուձին աւելի զարգացաւ կանոնաւորուեցաւ արտաշէսեաններու օրով հայոց այրուձիի կորիզը հին աշխարհին հռչակուած ծանրազէն զրահաւոր հեծելազօրն էր որու համար կ ընտրէին առաւել մարմնեղ եւ ուժեղ ձիեր հեծեկամարտիկները կը կրէին ծանր հանդերձանք մետաղէ թիթեղներով պատած կամ մետաղէ զրահներ սաղաւարտ վզնոց օղազրահ ուսակալ սրունքակալ լանջապանակ սռնապան կրծքակալ եւ այլն գլխաւոր զէնքը երկար նիզակն էր զրահաւոր այրուձին հայկական բանակի գլխաւոր հարուածային ուժն էր որ կը գրոհէր սեպաձեւ խիտ շարքերով թեթեւազէն այրուձին որու համար կ ընտրուէին համեմատաբար փոքրամարմին արագավազ եւ դիմացկուն նժոյգներ դիւրաշարժութեան համար չէր զրահաւորուեր հեծեալի հիմնական զէնքը նետ ու աղեղն էր թեթեւազէն այրուձին կը կատարէր բանակի մարտակարգի թեւերն ու թիկունքը պաշտպանելու գլխաւոր ուժերու ծաւալմանը սպասարկելու ցրուած ուժերը կենդրոնացնելու հակառակորդին հետապնդելու հետախուզելու եւ այլ պարտականութիւններ կը յարցակուէր ցրիւ շարքերով հայոց այրուձին կարեւոր դեր կը կատարէր պարթեւ հռոմէական մրցակցութեան մէջ անոր անցումը մէկի կամ միւսի կողմը աճախ ունեցած էր վճռական նշանակութիւն հռոմը մարտունակ հեծելազօրք չունէր այդ պատճառով ահեղ հեծելազօրատէր պարթեւաստանի դէմ մղուող պատերազմներուն կը ձգտէր շահիլ հայաստանի դաշնակցութիւնը արշակունիներու ժամանակ այրուձին մասնաւորապէս ծանրազէնը կը համարուէր ազնուատոհմիկներով ազատներով որոնց դաստիարակութեան մաս կը կազմէր ձիավարժութիւնը պատերազմի ժամանակ ցած խաւերէն նոյնպէս ստեղծուած էր առանձին հեծելագունդ որ կոչուած էր ռազմիկ այրուձի այրուձիի գերագոյն հրամանատարը կոչուած էր ասպետ որ միաժամանակ թագադիր կամ ալ թագակապ իշխան էր այդ պաշտօնը բագրատունիներու տոհմի մենաշնորհն էր արշակունիները այրուձիին խիստ մեծացրեցին յատկապէս րդ դարերուն երբ հայաստանի անկախութեան սպառնաց սասանեան պարսկաստանը այրուձիի զինուորական աստիճաններու հրահանգներու կանոնադրութիւններու զինանշաններու դրոշներու մասին պահպանուած են կցկտուր տեղեկութիւններ աղբիւրներու մէջ յիշատակուած են բիւրաւորք հազարաւորք գումապէտք հարդարի մարտի աղեղնադրոշք ասպարախաղք կամ ասպախաղք դրոշակակիրք վառնունիք ճակատամուղք ստորրաբաժանումներու անուններ հայկական լեռնաշխարհի բնակիչները քա հազարամեակին օգտագործած են ռազմակառքեր ունեցած են հեծեալ զօրախումբեր քա րդ դարուն երուանդունիներն ունեցած են հզ հեծելազօրք ու հզ հետեւակ իսկ գաւգամելայի ճակատամարտին մէջ քա թուական ալեքսանտր մակետոնացիի դէմ արսից բանակի կազմով կռուած է մեծ հայքի հզ անոց այրուձին արտաշէսեաններու քա թուականներ օրով ստեղծուած են հեծելազօրային միաւորումներ որոնց կորիզը ծանրազէն կամ սպառազէն հեծելազօրքն էր հեծելամարտիկները կրած են մետաղէ թիթեղներով պատած կամ մետաղէ զրահ սաղաւարտ վզնոց օղազրահ ուսակալ սրնքակալ լանջապանակ սռնապան եւ այլն զրահով պաշտպանուած էին նաեւ ձիու մարմնի առաւել խոցելի տեղերը գլխաւոր զէնքը նիզակն էր հայկական բանակի գլխաւոր հարուածային ուժը զրահակիր հեծելազօրքն էր թեթեւազէն հեծելազօրքը որու համար ընտրած են համեմատաբար փոքրամարմին արագավազ եւ դիմացկուն նժոյգներ դիւրաշարժութեան համար չէր զրահաւոր էր կ ապահովէր բանակի մարտակարգը կը հետապնդէր թշնամին կը հետախուզէր եւ կը կատարէր այլ պարտականութիւններ հեծեալի հիմնական զէնքը նետ ու աղեղն էր արշակունիներու թուականներ օրով այրուձին մասնաւորապէս ծանրազէնը համալրուած է ազնուատոհմիկներով ազատներով որոնց դաստիարակութեան անքակտելի մասն էր ձիավարժութիւնը համաձայն հին հայաստանի ռազմական ուժերու քանակի եւ դասակարգման մասին հրովարտակի որ կը կոչուէր զօրանամակ դարին նախարարութիւն ներկայացած է հզ ձիաւոր մարտիկ իսկ արքայականը հզ էր արշակունիներու անկումէն յետոյ հայկական այրուձիի թիւը նուազած է մարզպանական հայաստանին մէջ դարեր այրուձին հզ ը չէր անցներ այֆոնը ամերիկեան ափըլ ընկերութեան կողմէն ստեղծուած բջջային սարք զայն կարելի է օգտագործել որպէս բջջային հեռախօս գրպանի համակարգիչ արտագինէն ան շատ նման է սովորական այփօտ ի հաստութիւնը մմ է իսկ երկայնքին անկիւնաչափը դյույմ երկայնքը սենսորային է այդ պատճառով այֆոն ը կը սահմանափակուի ընդամենը մէկ կոճակով ստեղնաշարը բացակայ է այֆոն ը ունի ներդրուած բարձրախօսներ եւ ներդրուած մեգափիքսելով տեսախցիկ զանգերու հետ աշխատիլը նոյնքան հարմար է որքան սովորական հեռախօսներու հետ համակարգիչի հետ տուեալներ սինգրոնիզացնելէ ետք հեշտութեամբ կարելի է գտնել անհրաժեշտ հեռախօսահամարը զանգել կազմակերպել գոնֆերենցիայ ստեղծել ձայնային եւ տեսահաղորդագրութիւններ այֆոն ը ունի ճսմ էտճ պլիւթութ եւ ուայ ֆայ ի կապերու տեսակնի ան նաեւ համակերպած է համացանցի հետ աշխատիլ սաֆարի դիտարկիչին մէջ տեղադրուած են շատ մը համացանցի էջեր ուրիշ կողմէն ափըլը կամուած է աբբ սդօրի որ ստեղծուած է բուականին որմէ կրանանք ստանալ զանազան խաղեր տեսաերիզ ճբս սոցիական ցանցեր հղումներ եւ նշանաւոր դէմքեր այֆոնը ունի հինգ սերունդ որոնք որոշուած են յոս ի հիմնական հինգ հաղորդագրութիւններուն այֆոն ը մասնաւորաբար ունի ետեւի մասը տեսախցիկ տեսաերիզ իսկ առջեւի մասը տեսախցիկ աւելի ցած բանաձեւով ֆէյս թայմ տեսաերիզ եւ սքայփի նման այլ սարքեր օգտագործելու համար այս սերունդը յաջորդեց այֆոն սը այֆոն ս ունի տեսախձիկ աւելի շատ բանացեւով մեկափիքսել աւելի արագ է քան միւս այֆոնները նաեւ ունի համաշխարհային հեռախօսի կարողութիւններ որոնք կը դիւրացնեն մէկ հեռախօսի վրայ գործադրել երկու ճսմ կամ իւմդս եւ ստմա տեխնոլոգիաները ճլոնասս ի աջակցութեան եւ բնական լեզուի ձայնի կառավարման համակարգը կոչուեցաւ սիրի այս համակրքը կարելի է գործածել կպ կպ կպ կամ կպ ուժով կարողութիւններով այֆոնի զարգացումը սկսաւ ին ափըլի գարծադրի տնօրէն սթիւ ջոբսի ղեկաւարութեամբ երբ ափըլի կարուցողները սկսան ուսումնասիրել դաչ սգրինները սկսան ստեղծել այֆոնի նման եբատը ափըլը նաեւ ստեղծեց աթեւթ մօպիլլիթիի հետ գաղտնի համագործակցութիւն որուն ծաղսերը կը գնահատուէին միլիոն ամերիկեան տոլլար ամէն ամիս ափըլը մերժեց մօդօրօլլա անհաջողհամագործակցութեան մոտեցման հարդարումը թոխարէնը սինկիւլրը տուաւ ափըլին ազատութիւն ամբողջ աշխարհին ու զարգացնելու համար ամերիկայի միացեալ նահանգները մինչեւ այֆոն ճ ինքզինքը գտաւ բացառիկ վաճառքի մը դիմաց մինչեաւ թուական ան սիւր լես ֆր կամ ֆր բնական ծագում ունեցող քարայր պելճիքայի զբօսաշրջային կարեւորագոյն վայրերէն մէկը ուր տարեկան կ այցելէ աւելի քան կէս միլիոն մարդ կը գտնուի նամիւր նահանգին ան սիւր լես գիւղին մօտ քարայրը առաջացած է կրաքարէ կազմութիւն ունեցող բլուրին ստորոտով հոսող լաս գետին մաասի վտակներէն ջուրերու ազդեցութեամբ կրաքարային ապարներու կարստային լուծման հետեւանքով գետը ուղիղ գիծով աւելի քան մէկ քիլոմեթր կը հոսի այդ կրաքարային բլուրին երկայնքով քարայրին ներսը ունի խոնաւութեան մշտապէս բարձր մակարդակ տարուան բոլոր եղանակներուն կը պահպանուի նոյն աստիճան ջերմութիւնը այնտեղ մուտք գործել հնարաւոր է միայն հին զբօսաշրջային յատուկ ճոպանուղիով որ իր ուղերթը կը սկսի գիւղին կեդրոնէն եւ կ անցնի շուրջ երկու քիլոմեթր մինչեւ որ կը հասնի քարանձաւի մուտքին պտոյտը որ կը տեւէ մէկ մէկուկէս ժամ կը ներառէ նաեւ լուսաձայնային ներկայացում ամենաընդարձակ սրահին մէջ մակոյկներով զբօսանք լեսի վրայ եւ թնդանօթային համազարկ որ կը ցուցադրէ քարայրին իւրօրինակ աքուսթիքը անագքիմիական տարր է քիմիական նշանը կարգահամարը ատոմական զանգվածը ստոյգ յայտնի չէ թէ մարդն առաջին անգամ երբ ծանոթցած է անագին անագը եւ ատոր համաձուլուածքները յայտնի են մարդկութեանը հնագոյն ժամանակներէն անագի մասին կը յիշատակուէ հին կտակարանին մէջ անագը պղինձի հետ միասին եղած է պրոնզի բաղադրիչ որը կ ենթադրուէ որ օգտագործուած է մեր թւարկութիւնէն աւելի քան տարի առաջ իսկ հենց անագ մետաղի հետ մարդը ծանոթցած է շատ աւելի ուշ մեր թվարկութեան ականներուն մաքուր անագէն հնին կը պատրաստէին սպասք եւ զարդեր լայն կիրառություն ունէին պրոնզե իրերը պրոնզը դեղին էր շատ ամուր եւ գեղեցիկ ատկէ կը ձուլէին արձանիկներ կը կռէին սուրեր կը պատրաստէին աշխատանքային գործիքներ ու ամանեղէն կը հատէին դրամ մարդկութեան պատմութեան մի ամբողջ դարաշրջան ստացած է պրոնզի դար անունը բնութեան մէջ կը հանդիպի միացութիւններու ձեւով որոնցմէ կարեւորը անագաքարն է քասիտերիտ տո անագի հիմնական հանքանիւթը քասիտերիտն է որ կը պարունակէ մինչեւ անագ աւելի հազւադեպ բնութեան մեջ կը հանդիպէ ստանինը անագե հրաքար անագը քիչ տարածուած մետաղ է երկրակեղեւին տարածուածութեամբ ան կը զբաղեցնէ րդ տեղը պարունակութիւնը երկրակեղեւին մէջ կը կազմէ ըստ զանգուածի բնութեան մէջ անագը կը հանդիպէ միացութիւններու ձեւով որոնցմէ կարեւորներն են անագաքարը քասիտերիթ եւ անագակրակաքարը սթանին անագը գոյութիւն ունի բիւրեղական ձեւերով ամէնակայունը սպիտակ կամ անագն է օ ից ցածր ջերմաստիճաններին այն կը փոխակերպուէ մոխրագոյն փոշիի կամ անագի որքան ցածր է ջերմաստիճանը այնքան մեծ է այդ փոխարկման յայտնի է անագի ժանտախտ անունով արագութիւնը օ էն բարձր ջերմաստիճաններուն անագը կը փոխարկուէ փխրուն կամ անագի անագը սպիտակ արծաթափայլ կռելի փափուկ արծաթափայլ մետաղ մըն է հալման ջերմաստիճանը եռմանը յայտնի են անագի խտութիւնը քկ մ եւ խտութիւնը քկ մ ալոտրոպային ձեւափոխութիւնները էն ցածր ջերմաստիճաններին անագը կը փոխակերպուէ մոխրագոյն փոշիի որը կիսահաղորդչային յատկութիւններ ունեցող անագն է անագը սովորական պայմաններին քիմիապէս կայուն է օդին մէջ դանդաղ կը խամրէ օքսիտի բարակ թաղանթով պատուելու պատճառաւ քիմիական միացութիւններուն մէջ անագը կ ըլլայ քառարժէք եւ երկարժէք երկարժէք անագը դիւրութեամբ կ օքսիտանայ վերածուելով քառարժէք անագի անագին յատկանիշներն են տարրերու պարբերական համակարգի րդ խումբի քիմիական տարր է արտաքին ելեկտրոնային մակերեւոյթի համաձեւութիւնն է միացութիւններուն մէջ անագը կը դրսեւորէ եւ օքսիտացման աստիճաններ արժէքականութիւները համապատասխանաբար եւ փոլինկի սանդղակով անագի էլեկտրաբացասականութիւնը կը կազմէ այսինքն ան կը գտնուէ մետաղներու եւ ոչ մետաղներու միջեւ պայմանական սահմանին վերջինս ճառագայթող է կիսատրոհման պարբերութիւնը շատ մեծ է տարի անագը սպիտակ արծաթափայլ կռելի փափուկ մետաղ մըն է անաթոլիա գոլէճ հիմնուած է ին մարզուանի մէջ օսմանեան տարածքին բողոքական առաքելութիւն կատարող ամերիկացիներու գործունէութեան արդիւնքն է մարզուանի անաթոլիա գոլէճը մարզուանի մէջ այս գործունէութիւնը կը սկսի թուականին այդ շրջանին մարզուանի մէջ մօտաւորապէս հայ կը բնակէր պէպէքի աստուածաբանական դպրոցը եւ խասգիւղի աղջկանց վարժարանը աշխարհիկ ազդեցութենէն որպէսզի հեռու մնան կ որոշուի աւելի գոց տեղ մը փոխադրել ու յարմար կը գտնուի մարզուանը անաթոլիա գոլէճին արմատները կը հասնին մինչեւ թուականը երբ ան աստուածաբանական կեդրոն մըն էր եւ նպատակ ունէր կրթելու ծայրամասերէն եկած ապագայ հոգեւոր հովիւները ին աստուածաբանական բաժինը զատուելով պատրաստական կոչուած աշխարհիկ բաժինէն երկրորդը ին վերածուեցաւ անաթոլիա գոլէճի գիշերօթիկ դպրոցի մը որ օսմանեան կայսրութեան շրջանին գաւառներու մէջ բնակող հայ եւ յոյն աշակերտներէ բաղկացած վարժարան մըն էր ուսուցչաց կազմը բաղկացած էր ամերիկացի միսիոնարներէ եւ հայ ու յոյն շրջանաւարտներէ որոնք արեւմուտքի մէջ ուսման ժամանակակից ծրագիրներու ծանօթացած էին անաթոլիա գոլէճը մեծ համալիր մըն էր եւ կ ընդգրկէր զանազան բաժիններ ինչպէս արական դպրոց օրիորդաց դպրոց մանկապարտէզ խուլերու դպրոց թանգարան գրադարան դարմանատուն արհեստանոց նաեւ գրականութեան հնագիտութեան երաժշտութեան եւ մարզական ակումբներ ուսման լեզուն անգլերէնի կողքին կը դասաւանդուէր հայերէն յունարէն ֆրանսերէն եւ թրքերէն լեզուներ բնական եւ ընկերային գիտութիւններ ինչպէս նաեւ քրիստոնէական պատմութիւն եւ փիլիսոփայութիւն հայկական եւ յունական դիցաբանութիւն անաթոլիա գոլէճը շարունակուեցաւ մինչեւ երբ մանկավարժական գործունէութիւնը կանգ առաւ եւ աշակերտութիւնն ու պաշտօնէութիւնը աքսորուեցաւ իսկ վարժարանը միջոց մը գոյատեւելէ յետոյ փոխադրուեցաւ սէլանիկ յունաստան մարզուանի գոլէճը տարուայ գործունէութեան ընթացքին տուաւ բազմաթիւ հայ շրջանաւարտներ եւ սատարեց սեւ ծովեան շրջանի հայութեան մտաւոր ու մշակութային զարգացման անահիտ հին հայկական դիցաբանութեան մէջ պտղաբերութեան արգասաւորութեան ծննդաբերութեան վաղ շրջանին նաեւ ռազմի աստուածուհին արամազդի դուստրն է որոշ տուեալներու համաձայն եղած է արամազդի կինը ոչ թէ դուստրը անահիտի կերպարի մարմնաւորումն իր արտացոլումը գտած է նաեւ այլ ժողովուրդներու դիցարաններուն մէջ մասնաւորապէս պարսկականին անահիտային յունականին արտեմիսին հռոմէականին տիանային եգիպտականին նիիթին մէջ նաւասարդի սկզբը օգոստոս ին մեծ շուքով կը նշուէր անահիտի գլխաւոր տօնը կապուած բերքի հասունացման հետ տօնախմբութիւնները կը վերածուէին պտղաբերութեան տօնի որուն ժամանակ բազմաթիւ ուխտաւորներ կը հաւաքուէին անահիտին նուիրուած մեհեաններուն շուրջ ծիսակատարութիւնները կ ուղեկցուէին աղօթքներով երգերով խնջոյքներով քրիստոնէութեան հաստատումէն ետք անահիտի պաշտամունքը կը վերածուի մարիամ աստվածածնայ պաշտամունքի անոր անունով կը կոչուէր հայկական հեթանոսական տոմարի ամիսներուն րդ օրը անահիտ աստվածուհիի պաշտամունքը հայաստանի մէջ առաջացած է անյիշելի ժամանակներէն եւ սերտօրէն կապուած եղած է մայր ծնողի հանդէպ յարգանքին վաղ շրջանին եղած է նաեւ հայկական դիցարանի ռազմի աստուածուհին զինք կոչած են ոսկեմայր սնուցող մայր մեծ տիկին ոսկեծղի ոսկեմատն անահիտը նկատուած է նաեւ խոհեմութեան ու պարկեշտութեան մայրը մարդոց սնուցող ապրեցնող ու փառաւորող աստուածուհի անահիտի գլխաւոր տաճարը գտնուած է բարձր հայքի եկեղեաց գաւառի երիզա աւանին մէջ ուր անոր պաշտամունքն այնքան տարածուած էր որ ամբողջ գաւառը կոչուած է նաեւ անահիտական ք ա թ ին հռոմեացի զօրավար մարքոս անթոնիոսը պարթեւական արշաւանքի ժամանակ թալանած է տաճարի հարստութիւնը անոր զինուորները ջարդած են անահիտի վիթխարի ոսկեձոյլ արձանը բաժանած իրար մէջ ու տարած հռոմ լուրեր տարածուած են թէ անահիտի արձանին վրայ յարձակած առաջին զինուորը կուրացած այնուհետեւ խելագարուած ու մահացած է անահիտի տաճարներ կային հին հայաստանի տարբեր վայրերու մէջ յատկապէս տարօնի ու վասպուրականի մէջ ուր դրուած են աստուածուհիի ոսկէ արծաթէ պղինձէ եւ քարէ արձանները անահիտը արամազդի եւ վահագնի հետ հայկական դիցարանին մէջ կը կազմէր աստուածային սուրբ երրորդութիւն անահիտ ղազարոս աղայեանի հեքիաթին հիման վրայ պատրաստուած հայկական շարժանկար ժապաւէնին համահեղինակն է բեմադրիչ եւ շարժանկարի մասնագէտ դաւիթ սահակեանցը անդրանիկ ցուցադրութիւնը տեղի ունեցած է դեկտեմբեր ին ժապաւէնը նուիրուած է ղազարոս աղայեանի ծննդեան ամեակին որպէս շարժանկար անահիտ ը երրորդն է հայկական շարժանկարի արուեստի աշխարհին մէջ ռոբերտ սահակեանցի պանդոկ ը եւ արման մանարեանի սասունցի դաւիթ ժապաւէններէն ետք շարժանկարին հերոսներուն ձայները կատարած են ռաֆայէլ քոթանջեանը շուշան պետրոսեանը հրանտ թոխատեանը նազէնի յովհաննիսեանը մկրտիչ արզումանեանը մկօ դաւիթ բաբայեանը վարդան զադոյեանն ու խորէն լեւոնեանը երգահաններն են արմէն մարտիրոսեանը եւ վարդան զադոյեանը իսկ բեմադրող նկարիչը էռնեստ մուրադեանը երգերը կատարած են շուշան պետրոսեանը տիգրան պետրոսեանը գոռ սուջեանը նիկ էգիբեանը յասմիկ կարապետեանը ինչպէս նաեւ ակունք ազգագրական համոյթը իրար սիրող երկու երիտասարդ հերոսներու պատմութիւն մը հովիւի աղջնակ անահիտին եւ արքայազն վաչականին մասին պահպանուած է հեքիաթին հիմնական գաղափարը համբերատար ու բանիմաց գեղեցկուհի անահիտը վաչական թագաւորին արհեստ գնահատել կը սորվեցնէ վաչականը յանուն սիրած աղջկան կը դառնայ գորգագործ եւ պարտութեան կը մատնէ թագաւորութեան չար ուժերը ի վերջոյ արքան միայն այն մարդը չէ որ կը թագաւորէ այլ այն մարդն է որ ստեղծել ու կառուցել գիտէ ու նաեւ սիրել գրիգոր անանեան արքունի հայ բժիշկ գրիգոր անանեան ծնած է թուականին կոստանդուպոլսոյ մէջ նախնական կրթութիւնն ստացած է ծննդավայրին մէջ երկրորդական ուսումը վենետիկի մխիթարեան միաբանութեան վանքի վարժարանին մէջ թուականներուն ուսանած է իտալիոյ պատովա քաղաքի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետի մէջ ու ստացած բժշկութեան դոկտորի տիտղոս թուականին վերադարձած է կոստանդնուպոլիս եւ զբաղուելով բժշկութեամբ կարճ ժամանակ անց ձեռք բերել հմուտ բժշկի համբաւ այդ ժամանակ կոստանդուպոլսոյ մէջ կար ընդամէնը համալսարանական հայ բժիշկ պօղոս անտոնեան շաշեանն ու յովակիմ օղուլուխեանը շուտով օսմանեան կայսրութեան փատիշահի միապետ հրովարտակով նշանակուած է արքունի բժշկի պաշտօնին եւ զբաղուած է կայսերական գերդաստանի առողջապահութեան եւ բուժման հարցերով մահացած է թուականի օգոստոսի ին թրիեսթէ քաղաքին մէջ տարեկան հասակին թաղքոուած է թրիեսթէի գերեզմանոցէն ներս խոշոր գումար կտակած է ազգային բարեգործական ու որբախնամ նպատակներու յատկացնելու համար անանիայ սանահնեցի ծ թ անհտ դ ական թթ մատենագիր մեկնիչ դաւանաբան եղած է հաղպատ սանահնի միաբանութեան անդամ աշակերտած է դիոսկորոս սանահնեցիին անանիայ սանահնեցիի երկերը կարեւոր դեր կատարած են հայ աստուածաբան դաւանաբանական մտքի զարգացման եւ մեկնողական գրականութեան մէջ հակաճառութիւն ընդդէմ երկաբնակացէ հակաճառական դաւանաբան աշխատութիւնը հեղինակը շարադրած է պետրոս ա գետադարձ կաթողիկոսի կարգադրութեամբ եւ աւարտած խաչիկ բ անեցի կաթողիկոսի օրով դաւանական ամենազանազան խնդիրներուն նուիրուած այս երկը բաղկացած է ճառէ որոնց խորագիրներն կ արտացոլեն անոնց բովանդակութիւնը սակս անխտիր հաղորդելոյէ վասն մեծի հինգշաբթինէ առ ապականացու ասողան է զմարմինն տէառնէ վասն պատկերապաշտիցէ վասն բաժանմանն վրացէ եւն երկը աստուածաբանականէն զատ ունի աղբիւրագիտական նշանակութիւն արժէքաւոր են յատկապէս անանիայ նարեկացիի հաւատարմատե ի ինչպէս նաեւ եկեղեցւոյ հայրերու զանազան երկերու տարբեր հատուածները որոնց ամբողջական բնագրերը մեզ չեն հասած պետրոս ա գետադարձիի պատուերով ին անանիայ սանահնեցին շարադրած է պողոս առաքեալի թուղթերու մեկնութիւնը մեկնութիւն չորքետասան թղթոցն պօղոսի առաքելոյնէ որտեղ հեղինակը օգտուած է եփրեմ ասորիի յովհան ոսկեբերանի կիւրեղ ալեքսանդրացիի եւ այլոց համաբնոյթ աշխատութիւններէն մեկնաբանական միւս երկերը մեկնութիւն մատթէիէ եւ մեկնութիւն աւետարանին եօւհաննուէ հեղինակը գրած է դիոսկորոս սանահնեցիի պատուերով անանիայ սանահնեցիի այս երկերը յետագային իբրեւ դասագիրք կիրառուած են վանական դըպրոցներուն եւ վարդապետարաններուն մէջ անանիայ սանահնեցին գրած է նաեւ ճառագրական եւ ներբողական գործեր յաղագս եօւհաննու մկըրտչիէ ի խաչելութիւն պետրոսիէ ներբողէան ասացէալ ի սուրբ կաթողիկէ եկեղեցիէ հեղինակ է նաեւ տոմարական աշխատութեան մը որուն մէկ հատուած պահպանուած է վարդան այգեկցիի արմատ հաւատոյէ դաւանաբանական աշխատութեան մէջ անանուխը լատիներէն շրթնազգիներու ընտանիքին պատկանող կոճղարմատաւոր տեւական խոտաբոյս է մշակովի անանուխը ունի հակադիր սուր ատամնաւոր եզրերով ձուաձեւ կամ նշտարաձեւ տերեւներ կարմրաւուն մանր ձողիկներ բոյսի ցեղի մենթա անուանումը առաջ եկած է հին յունական դիցաբանութեան յաւերժահարս մինթայի անունէն անանուխն առաջին անգամ նկարագրած է քարլ լինեուսը թուականին եւ ներկայացուցած է զայն որպէս տեսակ մը սակայն ներկայիս ան կը համարուի հիպրիտ ան բազմամեայ բոյս մըն է ցօղունն ուղիղ կը ձգուի սմ բարձրութեան հասնելով հոծ է կտրուածքը քառանկիւնի տերեւները երկարոտ են սմ երկարութեան եւ սմ լայնութեան մուգ կանաչ կարմրաւուն ջիղերով նշտարաձեւ կամ ձուաձեւ եզրերը մանր ատամնաւոր դասաւորուած են խաչաձեւ հակադիր կարգով ծաղիկները մանիշակագոյն են մմ երկարութեամբ հաւաքուած են գագաթին մօտ կը ծաղկի ամառուան կէսերէն մինչեւ ուշ ամառ քրոմոսոմներու քանակը զոյգ է ամէնէն շատը հատ հասունացած տերեւները կը քաղեն յուլիս օգոստոս ամիսներուն որոնցմէ յետոյ սեպտեմբեր ամսուն հնարաւոր է երկրորդ քաղը հենրիկ անասեան ապրիլ երեւան հայ երաժշտահան գրող հասարակական գործիչ պատմաբան բանասէր աղբիւրագէտ մատենագէտ ձեռագրագէտ յակոբ անասեանի որդին միջնակարգ կրթութիւնը ստացած է երեւանի շիրվանզադէի անուան դպրոցին մէջ ուսանողութեան տարիներուն յ անասեան կը ղեկավարէ երգչախումբեր երեւանի մէջ միեւնոյն ատեն կը սկսի երգեր յօրինել առաջին ստեղծագործութիւնները երեւան կու գան թուականներուն ին իր գովք հայրենիքիս խմբեգրին շնորհիւ կը դառնայ հայաստանի ռատիոյի դափնեկիր երաժշտական գործունէութեան առընթեր յաջողութիւններ արձանագրած է գրական լրագրական ասպարէզին մէջ սկսած է գրել աշակերտական նստարաններէն աշխատակցած է հայաստանի թերթերուն եւ ամսագրերուն իր գրական գործերը հրատարակուիլ սկսած են ին հ անասեան իր իսկ յօրինած եւ մշակած խմբերգներն է որ կը հրամցնէ հանրութեան իր երգչուհի տիկինը մարիեթա անասեան նոյնպէս եղած է ուսանող կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոցի անոնք բախտաւորուած են երկու որդիներով արմէն եւ արամ անասեան ստեղծած է սրբազան համերգ շարքը նուիրուած մեծ եղեռնի զոհերու յիշատակին գրած հայրենիք եւ սէր սայեաթ նովա ճանապարհ սեմֆոնիք պոեմը տուտուկի եւ նուագախումբի համար խմբերգներ երգեր սիրում եմ երազ աղջիկ եւ այլն հեղինակ է երաժշտական գործերու իմ հայրենիք կռունկ բարով դառնաս գրական երաժշտագիտական հրապարակախօսական յօդուածներու ժողովածուներու լուռ ցաւեր այս եմ ես հ եւ այլ գիրքերու հենրիկ անասեանի ամեայ գործունէութեան գնահատականը բազմաթիւ մտաւորականներու արուեստագէտներու գնահատմամբ հենրիկ անասեան կը մշակէ մարդկայնական գրականութիւն մը գիտէ իր պատմուածքները շահեկան դարձնել նորանոր յղացումներով նուրբ հեգնանքով եւ զգացումով վերակենդացնելով դէպքերը յակոբ սեդրակ անասեան էսկիշեհիր մայիս յունուար լոս անճելըս գիտաշխատող հմուտ պատմաբան աղբիւրագէտ մատենագէտ ու բանասէր յակոբ սեդրակի անասեան ծնած է էսկիշեհիր մայիս ին ուսումը ստացած է վենետիկի ս ղազարի բարձրագոյն վարժարանին մէջ ին ներգաղթած է խորհրդային հայաստան հաստատուելով երեւան էն պաշտօնի կոչուած է հսսհ գիտութիւններու ակադեմիոյ մէջ իբրեւ գիտաշխատող միացեալ նահանգներ արտագաղթելով այցելու դասախօս դարձած է եու սի էլ էյ համալսարանի նարեկացիի անուան հայագիտական ամպիոնին յակոբ սեդրակի անասեան մահացած է յունուար ին լոս անճելըս յ անասեան ամբողջապէս նուիրուած է գիտական աշխատանքի ան հանդէս եկած է իբրեւ հմուտ պատմաբան աղբիւրագէտ մատենագէտ ու բանասէր իր գիտական գործունէութեան ընթացքին յ անասեան ի յայտ բերած է ժէ դարու արեւմտահայ ազատագրական շարժումներու մասին նոր փաստեր իր հետազօտութեանց գլխաւոր առանցքը դարձնելով ժէ դարու ազգային ազատագրական շարժումներն ու լեհ թրքական յարաբերութիւններու պատմութիւնը հրատարակած է բազմաթիւ յօդուածներ եւ ուսումնասիրութիւններ նշանակալից են յ անասեանի բնագրագիտական հրապարակումները ան շրջանառութեան մէջ դրած է բիւզանդիոնի անկման շրջանին եւ ժէ դարու լեհ թրքական յարաբերութիւններու պատմութեան վերաբերող հայկական աղբիւրները եւ վարդան այգեկցիի արմատ հաւատոյ երկը յ անասեանի գրիչին կը պատկանին պատմագիտական արժէքաւոր երկերը հայկական մատենագիտութիւն ա հատոր երեւան հայկազեան հայագիտական հանդէս հատոր ժա պէյրութ էջ անասնաբուծութիւն գիւղատնտեսական գիտութիւն եւ բնագաւառ որ կը զբաղի գիւղատնտեսական կենդանիներու բուծմամբ անասնաբուծական մթերքներու արտադրութեան համար անասնաբուծութեան մէջ կը մտնեն նաեւ գիւղատնտեսական կենդանիներու աճեցումը եւ բազմացումը իրենց նշանակութեամբ յատկապէս աչքի կ իյնան կաթնտու եւ մսատու տաւարաբուծութիւնը ոչխարաբուծութիւնը խոզաբուծութիւնը եւ թռչնաբուծութիւնը անասնաբուծական մթերքներու արտադրութեան մէջ այդ ճիւղերու բաժինը կը կամէ աւելի քան անասնաբուծութեան զարգացումով մեծ մասամբ կ որոշուի բնակչութեան սնունդի լիարժէքութիւնը կենդանական սպիտակուցի սպառման գործին մէջ անասնաբուծական ծագում ունեցող բոլոր մթերքները միս կաթ յուղ ձու եւ այլն աչքի կ իյնան բարձր կալորիականութեամբ եւ սննդային արժէքով անասնաբուծութիւնը անհրաժեշտ հումք կը մատակարարէ նաեւ վերամշակող արդիւնաբերութեան սնունդի տեքստիլ կաշուի եւ մի քանի այլ ճիւղերու կրանյ կարեւոր նշանակութիւն ունենալ տուեալ երկրի արտադրողական ոյժերու զարգացման գործին մէջ անասնաբուծութիւնը ունի հազարաւոր տարիներու պատմութիւն ան որպէս այդպիսին առաջացած է մարդու կողմէն կենդանիներու ընտելացումէն ետք անասնաբուծութեան բոլոր ճիւղերու բնորոշ առանձնայատկութիւնը բուսաբուծութեան հետ ունեցած սերտ կապն է անասնաբուծութիւնը կ օգտագործէ կերային կուլտուրաները մարգագետիններու եւ արուտավայրերիու բուսականութիւնը ինչպէս նաեւ դաշտավարութենէն առաջացած մնացուկները որոնք կը վերածէ սննդամթերքներու եւ անհրաժեշտ հումքի անասնաբուծութութիւնը իր հերթին բուսաբուծութեան ճիւղերու համար կը մատակարարէ օրգանական պարարտանիւթ գոմաղբ գոմաղբի ձեւով դաշտ կը տեղափոխուի կենդանիներուն կերցրած օրգանական նիւթերու ընդհանուր քանակի մօտ ը անատոլի լ եակոբեան մոսկուայի մէջ ին միջնակարգ ուսումը աւարտելէ ետք մուտք կը գործէ մոսկուայի առաջին պետական համալսարանի ֆիզիքա մաթեմաթիկական բաժանմունքը ուրկէ կը տեղափոխուի լենինկրատ եւ իր ուսումը կը շարունակէ տեղի համալսարանի լեզուագիտութեան ու նիւթական մշակոյթի պատմութեան բաժանմունքին մէջ որուն ընթացքը կ աւարտէ ին տակաւին ուսանող թուականներուն ան կը մասնակցի հին ղրիմի սուդակի եւ խերսոնեսի մէջ գործող հնագիտական արշաւախումբի աշխատանքներուն ն մառի եւ յ օրբելիի գիտական դպրոցին մէջ սնած երիտասարդ գիտնականը կը սկսի մեծ հետաքրքրութիւն ցուցաբերել հայաստանի նիւթական մշակոյթին հանդէպ ին յ օրբելիի գլխաւորած արշաւախումբին հետ առաջին անգամ ըլլալով կը մեկնի հայաստան իսկ ին անոր ղեկավարութեամբ կը մասնակցի ամբերդի պեղումներուն հայաստանի ճարտարապետութեան հանդէպ իր ունեցած հետաքրքրութիւնը կը մղէ զինք յաջորդական աշխատասիրութիւններով խոր ուսումնասիրութեան ենթարկել հայկական արուեստի ու ճարտարապետութեան բնոյթն ու նկարագիրը անոնց անցած ճանապարհը ինչպէս եւ ունեցած առնչութունները հարեւան երկիրներու արուեստներուն ու ճարտարապետութեան հետ ա եակոբսոն արժանացած է աշխատանքային կարմիր դրօշ շքանշանին իսկ ին ծննդեան ամեակին առիթով հայկական սսհ գերագոյն սովետի պատուոգրին ա եակոբսոնի յատկապէս հայկական ճարտարապետութեան հայող աշխատասիրութիւններէն յիշենք ակնարկ հայաստանի դդ ճարտարապետութեան հայաստանի եւ վրաստանի միջնադարեան ճարտարապետութեան փոխյարաբերութիւններն ու փոխադարձ կապեր պալքաններու արեւելեան եւրոպայի անդրկովկասի եւ միջին ասիայի միջնադարեան ճարտարապետական օրինաչափական մի քանի առանձնայատկութիւնները հայաստանի եւ բիւզանդիայի վաղ միջնադարեան ճարտարապետութեան փոխյարաբերութիւնները հայաստան եւ սուրիա ճարտարապետական համադրութիւններ կովկասեան աղուանքի եւ հայաստանի ճարտարապետութեան զարգացման բրոպլեմները աշխատասիրութիւնները բոլոր աշխատասիրութիւնները լոյս տեսած են ռուսերէնով լենինկրատի եւ կամ մոսկուա լենինկրատի մէջ ա լէոբոլտովիչ եակոբսոն կը մահանայ ին լենինկրատ անարատ յղութեան հայ քոյրերու միաբանութիւն հիմնուած կ պոլիս յունիս հիմնադիր անտոն պետրոս թ հասունեան հիմնադիր անտոն պետրոս թ հասունեան կաթողիկոս պատրիարք հայ կաթողիկէ եկեղեցւոյ եւ առաջին հայ քարտինալ տիեզերական եկեղեցւոյ ական թուականներուն կը ծրագրէ հիմնել հաւատաւոր կոյսերու միաբանութիւն մը որու հիմնական նպատակ էր դաստիարակել հայ համեստ դասակարգի իգական սեռի միտքն ու հոգին քրիստոնէական մարդկային ու ազգային արժէքներով այս բարենպատակ ու ազգօգուտ ծրագիրը կ իրականացնէ գործակցութեամբ մայր սրբուհի հաճի անտոնեանի որ իր կեանքը նուիրած էր բարեսիրական գործերու եւ իբրեւ տան մայրապետ զբաղած աղքատ փոքրիկներու կրթութեամբ դեկտեմբեր ին մայր սրբուհին չորս նուիրեալ քոյրերու հետ միասին կ ուխտեն հնազանդութեամբ ողջախոհութեամբ եւ խոնարհ կեանքով նուիրուիլ աստուծոյ ծառայութեան այսպիսով սկիզբ կ առնէ աստուածամօր տունը անարատ յղութեան հայ քոյրերու միաբանութիւնը միաբանութիւնը ճանչցուած վաւերացուած եւ հաստատուած է հայ կաթողիկէ պատրիարքական կոնդակով յունիս ին իսկ քահանայապետական կոնդակով յունիս ին միաբանութիւնը ենթարկուած է հռոմի սրբազան պապին իբրեւ իր գերագոյն մեծաւորին սկզբնական շրջանին մայր տունը շատ համեստ փայտաշէն տնակ մըն էր տարիներ ետք հիմնադիր հօր ջանքերով կը կառուցուին մայր տունն ու նորընծայարանը բերայի վալիտէ զէօշմէ փողոցին վրայ յաջորդաբար պոլսոյ մէջ կը հիմնուին կրթական օճախներ մանկապարտէզ նախակրթարան մինչեւ բարձրագոյն վարժարաններ պոլսէն ետք առաքելութեան դաշտը կը տարածուի արեւմտեան հայաստանի եւ կիլիկիոյ աւելի քան քսան քաղաքներու ու գիւղերու մէջ մեծ եղեռնը որ դառնօրէն կը հարուածէ կը քանդէ հայուն ստեղծագործ բարգաւաճ կեանքը կը քանդէ նաեւ վանքերն ու գործօն հաստատութիւնները հայ քոյրերուն կը նահատակուին տասներեք միաբան քոյրեր յիսունհինգ ուրիշներ կը տեղահանուին կ աքսորուին զինադադարի վաղորդայնին հայ մայրապետը հրատապ պատասխանատուութիւն մը կը ստանձնէ տէր կանգնիլ վերապրած հայու բեկորներուն հոգատար մայր դառնալ ծնողազուրկ հայորդիներուն լիբանանի մէջ ին արդէն հիմը կը դրուի հռիփսիմեանց վարժարանին այնուհետեւ սուրիա եգիպտոս յորդանան իրաք իրան ֆրանսա եւ այլ վայրեր հայ քոյրերը իրենց գաղթական ժողովուրդին հետ կը հասնին մինչեւ միացեալ նահանգներ ին փենսիլվանիա նահանգին ֆիլատելֆիա քաղաքի մէջ կը հիմնեն առաջին հայ վարժարանը որմէ ետք ին եւ ին պոսթոնի եւ լոս անճելըսի վարժարանները հայաստանի հիմնական ու դաստիարակչական գործունէութիւններէն է ամառնային եռամսեայ ճամբարային ծրագրին իրականացումը միայն ծաղկաձորի մէջ ամէն տարի մինչեւ երկսեռ աղքատ երեխաներ հոգեպէս եւ ֆիզիքապէս կը կազդուրուին հռոմի մայրավանքը գլխաւոր կեդրոնն է ընդհանուր վարչութեան ընդհանուր մեծաւորուհին չորս խորհրդատուներով օրինաւոր հեղինակութիւնն է միաբանութեան օրինական ձեւով ընտրուած միաբանութեան իւրաքանչիւր վեցամեայ ընտրական ընդհանուր ժողովի ընթացքին նորընծայարանը նոր անդամներու կազմաւորուման վայրն է ուր նոր թեկնածուներ կը ստանան կրօնական եւ գիտական լուրջ պատրաստութիւն միաբանութիւնը ունի նաեւ նախապատրաստական կեդրոններ փոքր ընծայարաններ կիւմրիի եւ հալէպի մէջ միաբանութիւնը ցայսօր կը շարունակէ իր գործունէութիւնը անշեղ ուղիով կը պայքարի ու կը ջանայ անայլայլ պահել հիմնադիր հօր լուսաշող հոգին անարատ յղութեան հայ քոյրերու միաբանութիւնը կը կրէ աստուածամօր ամէնէն գեղեցիկ մէկ տիտղոսը նպատակակէտ ունենալով իրագործել աստուծոյ կամքը եւ փնտռել միայն աստուծոյ փառքը ծառայելով հայ ժողովուրդի զաւակներուն բարոյական ու ազգային դաստիարակութեամբ սէր աստուծոյ սէր հայ եկեղեցւոյ եւ ազգին հանդէպ հայ մայրապետին եռեակ մղիչ ուժն ու գերագոյն գաղափարականն է անգար կամ միկրէն միակողմանի կէս գլխացաւ է որ կրնայ պատահիլ բոլոր տարիքներու բայց աւելի յաճախակի է երիտասարդներու եւ իգական սեռի պատկանողներուն մօտ անգարը ընդհանրապէս կը սկսի նախանշաններով ինչպէս յոգնութիւն անտրամադիր վիճակ ստամոքսի ցաւ փսխունք գլխապտոյտ եւ քրտինք ասոնց կը յաջորդէ միակողմանի գլխացաւը որ կը սկսի անակնկալօրէն եւ կը սաստկանայ շատ արագ ան հարուածային է եւ երբեմն կարծես ճնշումի եւ պայթումի զգացումներուն կը միանայ անգարը կ ընթանայ հետեւեալ հանգրուաններով անգարի ախտաճանաչումը կ ըլլայ անգարի վերջնական դարմանում մը չկայ սակայն դեղերը կ օգնեն գլխացաւի մեղմացման կամ զայն կանխարգիլելուն բժիշկը հիւանդին կը բացատրէ անգարի պատճառները կը վստահեցնէ ու անոր ոչ վտանգաւոր բնոյթը բժիշկը հիւանդին պէտք է մտերմութիւն եւ անկեղծութիւն ցուցաբերէ զայն լսելով անոր մանրակրկիտ բժշկական քննութիւններ կատարելով ու ապա անոնց արդիւնքներուն մասին խօսելով եւ բացատրել անգարի նախանշաններուն մասին յաճախ մէկու մը վստահութիւն եւ անկեղծութիւն ցուցաբերելով հիւանդը կը ձերբազատուի հիւանդութենէն հիւանդը պէտք է ընդունի որ այս հիւանդութիւնը կրնայ վերջնականօրէն չդարմանուիլ անգարի կանխարգիլման համար դեղերը կարելի է բաժնել երեք խումբի այս դեղերը կրնան գործածուիլ անջատաբար կամ միասնաբար ըստ կարիքի անգլերէն արեւմտագերմանական լեզու որմով առաջին անգամ խօսած են վաղ միջնադարեան անգլիոյ մէջ որ այսօր կը համարուի համաշխարհային լեզու անիկա շուրջ ինքնիշխան պետութիւններու պաշտօնական լեզուն է կը համարուի միացեալ թագաւորութեան միացեալ նահանգներու քանատայի աւստրալիոյ իրլանտայի եւ նիւ զիլանտայի ամենատարածուած լեզուն այս լեզուն ամէնէն շատ գործածական է քարիպեան կղզիներուն մէջ ափրիկէի եւ հիւսիսային ասիոյ մէջ աշխարհի տարածքին տարածուած երրորդ մայրենի լեզուն է մանտարինէն եւ սպաներէն ետք անգլերէնը երկրորդ լայնօրէն ուսումնասիրուող լեզուն է միացեալ ազգերու եւրոպական միութեան եւ աշխարհի այլ երկիրներու համար ինչպէս նաեւ տարածաշրջանային այլ կազմակերպութիւններու համար անգլերէնը զարգացում կ ապրի տարիներու ընթացքին լեզուն վաղ շրջաններուն կոչուած է հին անգլերէն երբ անգլո ֆրանսական բարբառները մեծն բրիտանիա բերած են անգլո սաքսոնական բնակիչներու կողմէ րդ դարուն միջին անգլերէնի սկիզբը կը համարուի րդ դարը երբ նորմանտացիները կը գրաւեն անգլիան անգլերէնի սկիզբը րդ դարը կը համարուի որ յիշուած է տպագրական ներդրումներ բերելով լոնտոն քինկ ճէյմզի աստուածաշունչի տարբերակով ինչպէս նաեւ ձայնաւորներու լայն փոփոխութիւններով բրիտանական կայսրութեան աշխարհահռչակ ազդեցութեան միջոցով ժամանակակից անգլերէնը համաշխարհային տարածում կը գտնէ րդ դարերու կէսերուն անգլերէնը կը դառնայ միջազգային ճառերու առաջատար լեզու հաղորդակցման հիմնական լեզու շարք մը տարածաշրջաններու եւ մասնագիտական ոլորտներու մէջ ինչպիսին է գիտութիւնը եւ այդ ամէնը թերթերու գիրքերու հեռագիրի հեռախօսի ձայնագրիչներու ձայնասփիւռի արբանեակային հեռուստատեսութեան եւ համացանցի միջոցով ինչպէս նաեւ կը նպաստէ միացեալ նահանգներու առաջացման որպէս համաշխարհային գերտերութիւն ժամանակակից անգլերէնի մէջ կան քիչ թիւով ձեւաբանական խոնարհումներ իսկ շարահիւսութիւնը ընդհահուր առմամբ անջատ կը դիտուի անգլերէնի հիմքին մէջ օժանդակ բայերն են բարդ ժամանակաձեւերու բայի կերպերու եւ եղանակի ճիշտ շարադասութիւնը ինչպէս նաեւ կրաւորական կառուցուածքը հարցականի եւ ժխտականի ձեւերը անգլիա անգլերէն մեծն բրիտանիոյ եւ միացեալ թագաւորութեան ամէնամեծ եւ ամէնաշատ բնակչութիւն ունեցող երկիրն է անգլիային շրջապատող ծովերն են հիւսիսային ծովը եւ իրլանտական ծովը այն կը սահման է արեւմուտքէն ուելսի եւ հիւսիսէն սկովտիոյ հետ անգլիան կը գտնւուի եւրոպայի հիւսիս արեւմուտքին մէջ անգլիան շոտլանդիոյ ուելսի ու հիւսիսային իրլանտիոյ հետ միասին կը կազմէ մեծն բրիտանիոյ եւ հիւսիսային իրլանտիոյ միացեալ թագաւորութիւնը տարածքը հազար քմ է հիմնական լեռնաշղթան որ տարածուած է հիւսիսէն հարաւ ապենինեան լեռներն են անգլիան եւրոպայի ամէնամեծ կղզային պետութիւնն է անոր կը պատկանի բազմաթիւ կղզիներ մէն անգլսի ուայթ եւ կղզախմբեր հեբրիդեան օրկնեեան շոտլանդական ու նորմանդական մեծն բրիտանիոյ կղզիին հիւսիսային եւ արեւմտեան մասերուն մէջ կան ոչ բարձր լեռներ իսկ կեդրոնին եւ հարաւ արեւելքին դաշտավայրեր երկիրը հարուստ է ածուխի քարիւղի բնական վառելակազի եւ երկաթի պաշարներով անոր կլիմային վրայ մեծ ազդեցութիւն ունի հիւսիսային տաք հոսանքը որուն շնորհիւ ձմեռը կ ըլլայ մեղմ գետերը կարճ են բայց ջրառատ նաւարկելի եւ միացած են ջրանցքներով կան բազմաթիւ մանր լիճեր օրինակ հանրայայտ լոխ նեսը բրիտանական կղզիներու ափերը կտրտուած են ծովածոցերով որտեղ կայ առնուազն նաւահանգիստ սքաֆել պիկը անգլիոյ ամէնաբարձր կէտն է մ եւ կը գտնւուի քամբրիոյ մէջ մեծն բրիտանիոյ ամէնամեծ եւ խիտ բնակուած մասը անգլիան է ալբիոնը որուն հնագոյն քաղաքներու այսինքն բիրմինգհեմի մանչեսթըրի լիվըրփուլի գործարանները կ արտադրեն շարժիչներ հեռուստացոյցներ կարի մեքենաներ ու գեղեցիկ մանկական խաղալիքներ նախամարդիկ կղզիին մէջ յայտնուած են աւելի քան տարի առաջ իսկ ժամանակակի ընթացքին մարդիկ առաջին անգամ այս տարածքներուն հասած են տարի առաջ հռոմեացիները գրաւած են այն թուականին բայց լքած են թուականին րդ դարերու ժամանակ անգլիոյ մէջ բնակած են գերմանական տարբեր ցեղեր տեղական բնակչութիւնը կամ կը ոչնչանայ կամ կը միաձուլուի այդ երկիրի քաղաքականներուն հետ րդ դարէն սկսած է վիկինգներու արշաւանքները դէպի բրիտանական կղզիներ րդ դարէն սկսեալ ժամանակաւոր անգլիոյ տարածքին մէջ գերմանական ցեղերը անգլերէն ու սաքսերը բնակութիւն հաստատեցին ասոնք կը գտնուէին նախնադարեան համայնական կարգերու քայքայման փուլին մէջ անգլիոյ նուաճումը անոնց կողմէն արագացուց այդ գործունէութիւնը քրիստօնէութիւնը ամէնատարածուած կրօնական ուղղուածութիւնն է անգլիոյ մէջ քրիստոնէութենէն ետք ամէնաշատ հետեւորդներ ունի իսլամական հինտուական սիկխիզմական յուդայական եւ պուտայական կրօնական ուղղուածութիւնները հինէն բազմաթիւ կրօնական կարեւոր ուղղուածութիւններ էին երկրին մէջ որոնք էին կելտական հեթանոսութիւնը ռոմանական հեթանոսութիւնը անգլոյ սաքսոնական հեթանոսութիւնը եւ նորվեկիական հեթանոսութիւնը միակ կրօնական ուղղուածութիւնը որ ստեղծուած է անգլիոյ մէջ նէոպագանեան վիկան է անգլիոյ պետութեան եւ իրաւունքի պատմութիւնը կը բաժանուի հետեւեալ ժամանակաշրջաններու անգլիոյ բնակչութիւնը բաժնուած էր երեք մասերու ազատներու կիսաազատներու եւ ստրուկներու ազատ բնակչութիւն կը թուէր էրլերն ու կերլերները էրլերն նախկին ցեղային առաջնորդներ էին անոնք կը տիրէին մեծ քանակութեամբ հողերու կերլերն ազատ գիւղական համայնքի անդամներ էին որոնք կը տիրէին հողերու մի մասին կը մասնակցէին ժողովրդական ժողովներուն եւ կը կատարէին պետական գործերը կերլերի սպանութեան դէպքին նախատեսուած տուգանքն աւելի էր քան էրլերի սպանութեան դէպքին կիսաազատ բնակչութիւնը կը կոչուէր լետէր անոնք կը գտնուէին իրենց տէրերու այսինքն էրլերի իշխանութեան տակ ունէին փոքր քանակութեամբ հողեր եւ կը կատարէին տարբեր տեսակի պարտաւորութիւններ բնակչութեան ամէնացածերն են ստրուկները որոնք օգտակար կ ըլլային էրլերների տնային տնտեսութիւններու գործերուն դարերու ընթացքին անգլիոյ մէջ յաղթանակ ունեցան ֆեոդալական յարաբերութիւնները գիւղացիութիւնը կ ենթարկուի ֆեոդալական շահագործման հողի սեփականատէրերու օգուտին կախեալ ճորտ գիւղացիները կը կատարէին պարհակներ ֆեոդալազմի յաղթութիւնը անգլիոյ մէջ վերացուց նախնադարեան համայնական կազմակերպութիւններու մնացուկները ամբողջ իշխանութիւնը պետութեան մէջ կեդրոնացած է թագաւորի եւ ազնուականութեան ձեռքին վրայ կը կազմակերպուի խորհրդակցութիւններ իմաստուններու ժողով որ պետական իշխանութեան բարձրագոյն մարմինն էր առանց այս մէկին համաձայնութեան թագաւորը իրաւունք չունէր հրապարակելու օրէնքներ պետութիւնը ֆեոդալիզմի շարժումի շրջանի ընթացքին ժա ժգ դարերուն ին անգլիա կ ենթարկուի նորմանտական տիրապետութեան տիրապետութիւնները հողերը կը բաժնեն իրենց միջեւ բոլոր հող ստացողները կը դառնան թագաւորին կամակատարները բնակչութեան հիմնական զբաղումը հողագործութիւնն ու անասնապահութիւնն էր նորմանտականին ծագումէն ետք առեւտուրը կը զարգանայ արհեստագործութիւնը կը սկսի զարգանալ ժա դարուն գիւղացիներու մեծ մասն արդէն դարձած էին հողատէրեր եւ իշխաններ հասարակութիւնը բաժնուած էր շահագործող եւ շահագործուող դասակարգերու տիրող դասակարգին մէջ միասնութիւն չկար հակասութիւնները բաժնուած էին աշխարհիկ եւ հոգեւոր աւատատէրերու միջեւ միշտ կռիւներ կը կատարուէին բոյարներու եւ ազնուականութեան միջեւ թագաւորական իշխանութեան զօրութիւնը հաստատուած էր նաեւ այս մէկով որ ինքը թագաւորը կեդրոնացած է հսկայական քանակութեամբ հողերու որ կը կազմէր երկրի հողերու գրեթէ մասը նորմանտական տիրապետութիւնը անգլիոյ պատմութեան համար ունեցած է մեծ նշանակութիւն անիկա կը նկատուի աւատատիրական շարժումի վերջնական աւարտը թագաւորական իշխանութեան հզօրութիւնը կ ամրապնդէ երկրի քաղաքական միասնութիւնը պետական կարգին մէջ ժբ դարու շրջանին կը շարունակուէր թագաւորական իշխանութեան ամրացումը թագաւորին կ աջակցէին բնակչութեան բոլոր խաւերը որ իւրաքանչիւրը այդ թուականին զօրութեան մէջ կը փնտռէր իր շահը այդպէս երկար մնալը պիտի չկատարուէր եւ նոր պարոնները որպէս հողի սեփականատէրեր ամրամպնդելով իրենց դիրքերը կը սկսին հանդէս գալ թագաւորական իշխանութեան դէմ առաջին ելոյթը տեղի կ ունենայ հենրիխ ա ի կառավարման տարիներուն ընթացքին թուականներուն որ կը հարկադրէ որոշ զիջումներ հենրիխ ա ի կառավարման տարիներուն կը կատարելագործուի պետական կեդրոնական աշխատակազմը թագաւորական ընտրողներու կազմակերպութիւնը կը բաժանուի մեծ խորհուրդի եւ փոքր ընտրողներու մեծ խորհուրդը ժողովներ կը գումարէր տարին երեք անգամ անոր կազմին մէջ կը մտնէին թագաւորին կողմնակիցները խորհուրդը ստեղծուած էր որպէսզի բոլոր հարցերուն վերաբերեալ առաջարկներ եւ դիտողութիւններ ընէր թագաւորին խորհուրդներ տար լսէր եւ թագաւորին որոշումները եւ քննարկէր զանոնք հակառակ անոր խորհուրդին երաշխաւորումը գերիշխող ուժ մը չի հանդիսանար հենրիխ ա ի օրով կեդրոնական աշխատակազմը կը զօրանայ նաեւ այն վայրերուն մէջ ուր կ իրականացնէին շերիֆները հենրիխ բ ի օրերուն թուականներուն անցան շարք մը ձեւեր որոց նպատակն էր աւելի ամրապնդել դատավարչական իշխանութիւնը դատական ձեւերով թագաւորական կազմակերպութիւնը կը դառնայ մշտական գործող գերագոյն դատական մարմինը անոր կառավարութիւնը կը վարէին հինգ իրաւաբաններ կազմակերպութիւնը բոլոր տեսակի հարցերը կը լուծէր հիմնական վճռաբեկութեան կարգով անոր իրաւունքն էր լուծել նաեւ սեփականութեան վերաբերող քանի մը հիմնական հարցեր ժբ դարու երկրորդ կէսին կը ձեւաւորուի արտաքին դատարաններու հիմնարկը նման պայմաններ ունին անոր պարոնները ասպետներու եւ քաղաքային վերնախաւերու հետ միասին թագաւորը կը ստիպեն ստորագրելու ազատութիւներու մեծ քարտէսը ին որուն համար օրինակ կը հանդիսանայ հենրիխ ա ի ազատութիւններու քարտէսը ժամանակակաւոր մեծն բրիտանիան բրիտանական համագործակցութեան առանցքային երկիրն է որուն մէջ կը մտնեն անկախ պետութիւններ հիմնականը անոր նախկին գաղութներն ու կիսագաղութներն են մեծն բրիտանիան սահմանադրական միապետութիւն է իր թագաւորով կամ թագուհիով որուն մասին կ ըսեն թէ ան կը թագաւորէ բայց չի իշխէր մեծ պրիդանիոյ մէջ հայկական համայնքներ ստեղծուած են դարու ական թուականներուն ժամանակ լոնտոնի մանչեսթըրի եւ լիվըրփուլի մէջ առաջին հայերն այնտեղ կոստանդնուպոլսէն եւ հնդկաստանէն եկած վաճառականներն էին արդէն թուականին մանչեստրի մէջ կառուցուած է հայկական եկեղեցի սուրբ երրորդութիւն մեծն բրիտանիոյ հայ գաղութը տարածուած է առաջին համաշխարհային պատերազմէն յետոյ եւ հաստատուած են թուրքիա կովկասէն գաղթած բազմաթիւ հայեր դարու ական թուականներուն հայերու հոսքը մեծն բրիտանիա մեծնայ յատկապէս կիպրոսէն լիբանանէն սուրիայէն եւ եգիպտոսէն ներկայիս հայերու թիւը շուրջ հազար է անոնք հիմնականին բանուորներ ծառայողներ արհեստաւորներ մանր առեւտրականներ են կան նաեւ մեծահարուստներ ու խոշոր արդիւնաբերողներ մտաւորականներ լոնտոնի մէջ կը գործէ հայ տունը որ կը կազմակերպուի մշակութային միջոցառումներ այնտեղ կը գտնւուի նաեւ թուականին բացուած հհ ի դեսպանատունը համայնքին մէջ կը գործէ հայ առաքելական եկեղեցի առաջնորդանիստը լոնտոնի սուրբ սարգիս եկեղեցին է մայրաքաղաքին շէ եւ մանչեստրի մէջ հայ մանուկներու համար բացուած են նաեւ շաբաթօրեայ եւ կիրակնօրեայ դպրոցներ թուականէն լոյս կը տեսնէ նոր սերունդի ձայն պարբերականը կը գործեն նաեւ անգլոյ հայկական առաջադիմական եւ լոնտոնի հայ երիտասարդաց միութիւնները հբըմ եւ հօմ ի լոնտոնեան մասնաճիւղերը եւ այլ կազմակերպութիւնները անգլիոյ հեռացումը եւրոպական միութենէն նաեւ ծանօթ իբրեւ ինչ որ անգլիա եւ հեռացում դուրս գալ բառերու կրճատումներու միացումն է այս հեռացումը քաղաքական նպատակ մըն է որու իրականանալը կը սպասուի շատ մը մարդոց դիւանագետներու եւ քաղաքական կուսակցութիւններու կողմէ եւ կայ մինչ անգլիոյ միացումէն եւրոպական միութեան ին եւրոպական միութենէն հեռանալու իրաւունքը գոյութիւն ունի ի եւրոպական միութեան դաշնագրէն ի վեր նոյն տիպի հանրաքուէարկութիւն մը տեղի ունեցաւ յունիս ին երբ անգլիոյ խորհրդարանը դարձեալ հարց տուաւ իր ժողովուրդին եթէ կը նախընտրեն մնալ թէ լքել եւրոպական միութիւնը խորհրդարանը որոշած էր այս առիթը տալ էն ի վեր ճշգրիտ հեռացման ընթացքը տակաւին հստակ չէ սակայն կ ըսուի թէ շուրջ տարի կրնայ տեւել անգլիոյ նախարարապետ վարչապետ տէյվիտ քամերըն յայտարարեց հանրաքուէարկութեան արդիւնքներու յայտարարման օրը յունիս թէ ինք կը հրաժարի իր պաշտօնէն եւ պիտի լքէ իր գործը տարուայ եկող հոկտեմբերին անդրանիկ հայկական արական անուն առաջացած է հայերէն անդրանիկ մեծ երէց աւագ բառէն ըստ մեծոփեցիի մակաբայեցի եղբայրներէն առաջինին անունն անդրանիկ էր միւսներն էին ակար մակար խորէն խորսէն ամինադար գաղիէ մակաբայեցոց բ գիրքի է գլուխին մէջ կը պատմուի եղբայրներու նահատակութեան մասին որոնց անուններն էին ակար մակար խորէն խորսէն ամինադար գալիլէ եւ գադիդէ բոլոր անունները կը համընկնին մեծոփեցիի նշած անուններուն հետ բացի վերջինէն որ կրտսեր եղբայրն էր մեծոփեցին առաջին որդին անդրանիկ կը կոչէր որ նշուած չէ մակաբայեցոց գիրքին մէջ ուր առաջին որդին ակարն է սակայն անդրանիկ անուան յիշատակութիւնը ցոյց կու տայ որ մեծոփեցիի ժամանակ րդ դարուն այս անունը գոյութիւն ունեցած է աւելի ուշ այս անունը յիշատակուած է թուականին կոստանդնուպոլսոյ մէջ աղաւաղուած ձեւով կ օգտագործուի անթառանիկ անթուան կամ անթօ տարբերակները անդրանիկ յովհաննէսի աւետիսեան ծնած է դեկտեմբեր ին հայաստանի շիրակի մարզի գիւմրի նախկին լենինական քաղաքին մէջ անոր փիլիսոփայութեան եւ աշխատանքներու հիմնական թեմաներն են կեանք մարդկային յարաբերութիւններ արուեստ սկիզբ տիեզերք հայրը նկարիչ է յովհաննէս աւետիսեան մայրը լաուրա աւետիսեանը տնային տնտեսուհի հայրը կ աշխատէր դպրոցին մէջ ուր կը գտնուէին անոր արուեստանոցը եւ պատկերասրահը անդրանիկ այդ դպրոցին մէջ գծել կը սորվի իր հօր մօտ անոր ստեղծագործական կեանքը կը սկսի թ թ ընդունուած է միջնակարգ դպրոց որ աւարտած է թ դպրոցը աւարտելէ ետք թթ լենինականի տեքստիլ գործարանին մէջ աշխատած է որպէս փականագործ անդրանիկի ամենաճանաչուածաշխատանքները կատարուած են բնական սարդոստայնով որուն հիմնադիրը հենց ինքն է անդրէաս արծրունի հայ երկրաբան փեթերսպուրկի գիտութիւններու ակադեմիայի թղթակից անդամ թուականէն եղբայրն է գրիգոր արծրունիի մանուկ հասակին հօր հետ կը տեղափոխուի տփխիս ուր առաջին անգամ կը սորվի հայերէն ին կ աւարտէ ուսումնարանը ապա կը յաճախէ փեթերսպուրկի տորփաթի ու հայտելպերկի համալսարանները վերջինս կ աւարտէ թուականին քիմիագէտի բարձրագոյն կոչումով մեծանուն հայ գիտնականը հեղինակ է երկու հիմնական աշխատասիրութիւններու որոնք բազմաթիւ հրատարակութեանց արժանացած են եւ իրենց բնագաւառին մէջ կը նկատուին դասական արժէքով գործեր առաջինը ին լոյս տեսած բիւրեղներու քիմիական բաղադրութեան եւ անոնց քիմիական ու ֆիզիքական յատկութիւններու կապը անունով աշխատասիրութիւնն է երկրորդը բիւրեղներու ֆիզիքական քիմիան որ լոյս տեսած է ին աշխատակցած է մշակ ին եւ բազմաթիւ եւրոպական գիտական ընկերութիւններու վազգէն անդրէասեան ֆրանսահայ ճարտարագէտ վազգէն անդրէասեան ծնած է օսմանեան կայսրութեան մէջ չմշկածագ քաղաքի մօտիկ հազարի գիւղը ուր ապրած է մինչև իր մանկութիւնը պատմած է եռահատոր հազարիապատում գիրքին մէջ ին վազգէնը աշակերտ է չմշկածագի բարձրագոյն նախակրթարանին մէջ տնօրէն պօղոս զէննէյեան պոլսոյ մէջ կը յաճախէ ազգային կեդրոնական վարժարանը տնօրէն գեղամ գաւաֆեանի օգնութեան շնորհիւ վարժարանը կ աւարտէ թուականին թուրք ազգայնականներու վերադարձին թուականին կ ապասատնի ֆրանսա նախ մարսէյլ յետոյ փարիզ զատիկ խանզատեանի մեկենասութեան շնորհիւ կ ընդունուի որը կ աւարտէ ին ուսումը աւարտելէն յետոյ կ աշխատի պետական օդանաւաշինական ընկերութեան համար որը յետոյ կը դառնայ յատկապէս կը մասնակցի փորիձարարական երկու յայտնի օդանաւներու ստեղծման և կառուցման և այս վերջինը պատմութեան մէջ կը մտնէ փետրուար ին առաջին անգամ քմ ժամ ի արագութիըւնը անցնելով յայտնի օդաչու ի ղեկավարութեամբ վազգէն անդրէասեանը սկաուտ է էն սկսեալ նախ որպէս չմշկածագի նորաստեղծ խումբի անդամ յետոյ ին որպէս հ մ ը մ ի անդամ յուլիս ին կը հիմնէ մարսէյլի հ մ ը մ ի մասնաճիւղը պատերազմէն յետոյ ֆրանսաի հայ սկաուտներու ղեկավարն է վազգէն անդրէասեանը կապուած էր նահատակ սկաուտ վահան չերազին հետ այս վերջինը ըլլալով իր քրոջ ամուսինը ամերիկահայ գրող անդրանիկ անդրէասեանի զարմիկն էր նոյնանուն ֆրանսահայ ջրաբան մեծ հայրն էր անդրյորդանան կամ արեւելեան ափ անգլ եբրայերէն յորդանան գետին արեւելքը գտնուող տարածաշրջան որուն զգալի մասը ընդգրկուած է յորդանանի թագաւորութեան մէջ եբրայական եզրոյթը կը նշանակէ յորդանանի միջով կիրառուած է օրինակ աստուածաշունչի հին կտակարանի հեսու նավէի գիրքին մէջ թէեւ անդրյորդանան անուանումը կը նշանակէ յորդանան գետին արեւելքը ինկած տարածաշրջանը անիկա չի ներառեր եարմուք գետին հիւսիսը գտնուող տարածքները գալիլիա ծովը եւ կոլանի բարձունքները որոնք այսօր կը պատկանին իսրայէլին յորդանանի հաշէմեան թագաւորութեան պաշտօնական տուեալներուն համաձայն անդրյորդանան կոչուող տարածաշրջանը կը զբաղեցնէ շուրջ հազար քառակուսի քիլոմեթր տափաստանային եւ անապատային հողեր մինչեւ իրաքի հետ սահմանը ինկած լայն գօտիին որ սէուտական արաբիան կը բաժնէ սուրիայէն սակայն նախապէս այդ եզրոյթը վերաբերած է նաեւ աւելի հարաւ մինչեւ կարմիր ծով եւ աակապա ծովածոց ինկած ամբողջ տարածքին անդրյորդանանին մէջէն կը հոսին քանի մը ոչ մեծ գետեր եարմուք եաբոկա զորկան եւ արնոնա ուատի մուձիբը որոնք կը թափին յորդանան գետ ու դարերու ընթացքին այս տարածաշրջանը նուաճուած է զանազան ցեղերու ու ժողովուրդներու կողմէ ըստ աստուածաշունչին ն ք թուականներուն այստեղ ապրած են հնագոյն ցեղերը անուանումները կրող թագաւորութիւններու մէջ այդ ժամանակաշրջանի եգիպտական արձանագրութիւնները կը յիշատակեն յորդանան գետի հովիտին մէջ գտնուող պելա զաֆոն քաղաքները ռամզես երկրորդ փարաւոնի ն ք րդ դարու արձանագրութիւններուն մէջ կը յիշատակուի մոաբի թագաւորութեան տիպոն քաղաքը ասորեստանի թագաւոր թիգլաթպալասար գ ք ա ին գրաւած է այս տարածաշրջանի մեծ մասը ք ա րդ եւ րդ դարերուն հոն իշխած են պտղոմէոսեան թագաւորական ընտանիքի առաջին ներկայացուցիչները իսկ աւելի ուշ տարածաշրջանը ենթարկուած է սելեւկեաններու յարձակումներուն պտղոմէոս ժբ աուլետը ք ա ին իր տիրապետութիւնը հաստատած է հոս միայն փերուն թողելով հրեաներու իշխանութեան տակ ք ե ին հրեա հռոմէական առաջին պատերազմին արդիւնքով փերուն նոյնպէս յայտնուած է հռոմեացիներու տիրապետութեան տակ բիւզանդական տիրապետութեան շրջանին հոս լայնօրէն կը տարածուի քրիստոնէութիւնը ին ներկայիս քարաք քաղաքի մերձակայքը տեղի կ ունենայ բիւզանդացիներու եւ արաբներու միջեւ առաջին ճակատամարտը որ պատմութեան մէջ կը մտնէ մութահայի ճակատամարտ անուանումով երեք տարի ետք տեղի կ ունենայ ճակատամարտ մը եւս որուն պատճառը մուհամմէտ մարգարէի սպանութիւնն էր եարմուքի ի ճակատամարտին արաբներու տարած յաղթանակէն ետք անոնց գերիշխանութիւնը տարածաշրջանին մէջ վճռորոշ կը դառնայ առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներուն արաբները ապստամբած են թուրքերու դէմ եւ բրիտանական բանակին օգնութեամբ ազատագրուելով հուսէյն պին ալիին ու անոր որդիին բերած են իշխանութեան սակայն իրական իշխանութիւնը բրիտանացիներու ձեռքը կեդրոնացուած էր գահիրէի ի խորհրդաժողովը որու նպատակն էր լուծել սայքս փիքոյի համաձայնութենէն ետք ծայր առած քաղաքական հակամարտութիւններն ու վէճերը ուինսթոն չերչիլի գլխաւորութեամբ որոշեց անդրյորդանանի էմիրութեան մէջ հաստատել բրիտանական հովանաւորութիւն հուսէյն պին ալիի երկրորդ որդու ապտուլլա իպն ալ հուսէյնի գլխաւորութեամբ ձեւականօրէն այն անկախութիւն կը ստանայ մայիս ին մարտ ին էմիրութիւնը կը հռչակուի անկախ պետութիւն անդրյորդանանի հաշէմեան թագաւորութիւն անուամբ անուանումը մարտ ին կը փոխուի ստանալով ներկայի ձեւակերպումը յորդանանի հաշէմեան թագաւորութիւն անթիլիաս քաղաք լիբանանի մէջ ըստ էութեան պէյրութի արուարձան է մօտաւորապէս ք մ հեռաւորութեան վրայ դէպի հիւսիս միջերկրական ծովու ափին բարձրութիւնը ծովու մակերեսկէն մեդր է բնակիչները հիմնականօրէն քրիստոնէաներ են հայեր մարոնիներ յոյն կաթողիկէ եւ յոյն ուղղափառ եկեղեցիներու հետեւորդներ անթիլիասի մէջ կը գտնուի հայ առաքելական եկեղեցւոյ չորս նուիրապետական աթոռներէն մէկը մեծի տանն կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը անուանումը ունի յունական ծագում եւ կազմուած է է հակա եւ արեւ բառերէն այսինքն կը նշանակէ արեւուն յանդիման անթիլիասը ընդգրկուած է անթիլիաս նաքքաշ համայնքի կազմին մէջ լիբանանի նահանգներէն մարզերէն մէկուն մաթնի մէջ անթիլիաս նաքքաշի տարածքը կը կազմէ հեքդար կմ անթիլիասի տարածքը կազմուած է ափամերձ պարարտ դաշտավայրային մասէն եւ արեւելեան կողմի լեռնային հատուածէն կը ներառէ նաեւ անթիլիաս գետակի երկու ափերու երկայնքով ձգուող նեղ հարթավայրային մասը անթիլիաս գետակի ակունքը ոչ հեռու գտնուող ֆավար աղբիւրն է գետակը կը հոսի արեւելքէն արեւմուտք թափելով միջերկրական ծով գետակին ջուրերը խիստ աղտոտուած են շրջակայքի խիստ ուրբանիզացուածութեան եւ կոյուղաջուրերու մաքրման կայաններու բացակայութեան պատճառով մինչեւ րդ դարու ական թուականներն անթիլիասի ափամերձ դաշտերը եւ անթիլիասի գետահովիտը կառուցապատուած չէին եւ ծածկուած էին նարինջի ու պանանի ծառերով բնակելի եւ առեւտրային նշանակութեան շէնքերու բուռն եւ հիմնականում քաոսային շինարարութիւնը ծանր ազդեցութիւն ունեցաւ շրջակայ միջավայրի վրայ կանաչ տարածքները գրեթէ իսպառ վերացան անթիլիասի մէջ կան այնպիսի հանրայայտ ընդարձակ շուկաներ ինչպիսիքն են ն եւ ը եւ շուկաները եւ շարժապատկերներու մեծ սրահները հինգ առեւտրային դրամատուներ կան անթիլիասը ափամերձ մայրուղիին կապող փողոցին մէջ փողոցներէն մէկն ալ յայտնի է տարատեսակ խոհանոցներ ունեցող ճաշարաններով ինչպէս են ճաբոնական ը ն ու ն լիբանանեան ն ը եւ ն ամերիկեան ը եւ ը իտալական ն մեքսիկական ն ու ֆրանսիական ը ը անթիլիասի մէջ կառուցուած առաջին հիւրանոցն է ան կը գտնուի անթիլիասի գլխաւոր տեսարժան վայրին մեծի տանն կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան նստավայրէն ոչ հեռու տարածքին մէջ տարածքին մէջ կան նաեւ այլ կարեւոր կրօնական կեդրոններ ինչպէս են մարոնիներու սբ եղիա հին ու նոր եկեղեցիները եւ յոյն ուղղափառներու սբ միքայել եկեղեցին անթիլիասի մէջ է քսար աքիլ հնավայրը ուր յայտնաբերուած են տարածաշրջանի ամենահին տարեկան մարդու մնացորդները անթոնի թումա ան ֆրանսացի լիբանանցի եւ ամերիկացի է ին ընտանիքին հետ կը հաստատուի լիբանան անթոնի թումա տարեկանէն կը սկսի նուագել դաշնամուր եւ աշխատիլ ձայնի չափանիշներուն վրայ որ քոնդր դէնօր ն է ան առաջին անգամ իր ձիրքերը ցոյց կու տայ լիբանանի մէջ քանի մը հանդէսներով եւ մեներգներ երգուած անգլերէնով ին կը զբաղի երգելով մէթրո յին եւ հրատարակած է իր տեսաերիզը ի մէջ փետրուար ին անթոնի թումա մաս կը կազմէ ին ուր կ ընտրէ ճէնիֆր ին մայքըլ ճէքսընի երգը երգելու պատճառով ան կը սիրաշահի ժողովուրդը եւ դատակազմը անթոնի թումա կ այցելէ լիբանան յուլիս ին ի խումբին հետ անթոնի չհեռանալով երգէն նոյեմբեր ին կը հրատարակէ իր մեներգը ռռռռռանթոնի կաուտի ամբողջական անունը անթոնի փլասիտ կիլիեմ կաուտի ի քորնեթ անթոնի կաուտին կատալոնական ժամանակակից բարձրագոյն ճարտարապետ էր իր գործերուն մեծ մասը կը գտնուին պարսելոն որոնցմէ սակրատայ ֆամիլիան պալիոյի տունը միլայի տունը եւ այլ կույել պարտէզը անթոնի փլասիտ կիլիեմ կաուտի ի քորնեթը ծնած է յունիս ին քաթալոնիայ ռեոս քաղաքին մէջ կաուտին հինգերորդ երեխան էր ֆրանսեսք կաուտի ի սերրային եւ անթօնի քորնեթ ի պերթանին իր հայրին շնորհիվ որ ճարտարապետ էր կաուտիին տարածութեան զգացումը արթնցաւ եւ ինքն ալ համոզուեցաւ ճարտարապէտ դառնալ հորը պէս կաուտին ուներ երկու եղբայրներ որ դժբախտաբար մահացած էն երբ որ փոքրիկ էին որուն անոնցմէ մէկը մահացած է թուականին իր եղբայրէն յէտոյ մահացավ իր մայրը այդ ժամանակ եւրոպայի մէջ կը նկատուէր նեոգոթական ոճի վերելք մը եւ երիտասարդ կաուտին կը հետեւէր ատոնց ֆրանսացի ճարտարապետ եւ գրող վիոլէ լէ տիւքին եւ անգլիացի քննադատ ճոն ռեօսքինին ստեղծագործական վաղ շրջանին կը կառուցուէին իր առաջին հարուստ ձեաւորուած վաղ ժամանակին վերաբերող նախագծերը էլ քափրիչոն կոմիլեաս կանտաբրիայ կոլուերտի տունը պարսըլոն շուտով կաուտին դուրս կ ելլէ գէրակշռող պատմական ոճերէն ընդմիշտ տեղափոխուելով անհարթ մակերեւոյթներու աշխարհ եւ կը կազմէ իրեն յատուկ ոճը այս իր յատուկ ոճին շնորհիվ պիտի դառնայ պարսելոնի ամէնանորաձեւ ճարտարապէտը պարսելոնի պուրժուազիոյ համար կաուտին կը կառուցէր տուներ որ մէկը միւսէն անսովոր են կաուտին մահացաւ յունիս ին եւ թաղուեցաւ երկու օր յետոյ իր թերկառուցուած տաճարի գէտնադամբարանին մէջ կաուտիին կը համարէին արդիական հետեւորդը սակայն կ օգտագործեր տարատեսակ ոճեր իւրաքանչիւրն ենթարկելով մշակման անթոնին լեոփոլտ տվորժաք նշանավոր չեխ բոհեմիացի երգահան չեխական դասական երաժշտութեան եւ ազգային սիմֆոնիայի հիմնադիրներէն մէկը անթոնին տվորժաքը ծնած է փրահայի նելագոզեւես գիւղին մէջ թուականներուն սորված է զլոնիցէ ա լիմանի քով երաժշտութեան տեսութիւն ալտ դաշնամուր երգեհոն թուականներուն փրահայի երգեհոնի դպրոցէն ներս թուականներուն նուագած է փրահայի քամերային նուագախմբերէն մէկէն ներս թուականէն ժամանակաւոր թատրոնէն ներս տվորժաքը ծնած է փրահայի նելահոզեւես գիւղին մէջ իր մեծ որդին է ֆրանթիսէք տվորժաքը որ հետաքային դարձաւ աշխարհահրչակ գծագրիչ իսկ անոր կինը աննան կ աշխատէր որպէս պանդոկապետ նա մասնագիտացած էր նաեւ երաժշտութեան մէջ հատկապէս կը սիրէր զիտէր եւ պուչըր նուագել այդ գործիքները քանոնին հին տեսակներէն են աննան եոզետենեքի դստերն է մատակարարը լոպքոուիզի իշխանի աննան եւ տվորժաքը ամուսացած են նոյեմբեր թուին տվորժաքը առաջին զավակն է զաուակներէն որոնցմէ ութն մահացած են մանուկութեան ընթացքին տվորժաքը մկրտուած է որպէս հռոմի կաթոլիկ իր գիւղի ս անտրեու եկեղեցուոյ մէջ ան երգեհոնի դաշնամուրի եւ ջութակի դասերու հաճախեց իր գերմաներէն լեզուի պարոնին անթոն լիհմաննին քով լիհմանը նաեւ սորվեցուց այդ փոքրիկին երաժշտական տեսութիւնը եւ նրան ծանօթացուց այդ թուականի ժամանակակից երաժիշտներուն եւ հեղինակներուն լեհմանը զլոնիս քաղաքի եկեղեցուոյ երգտհոնահարն էր եւ երբեմն լեհմանը տվորժաքին թոյլ կ ուտար որ երգեհոնային պատարագները նուագէր գերմաներէնը բարելաւելու համար ան թուին մեկնեց քասքա քամենիսէ քաղաք տարով եւ այնտէղ գտնուելու ընթացքին ան շարունաքեց երաժշտական դասերը ֆրանց հանքին քով միայն տարեկանին լիհմանի եւ զտենեքի հորդորանքով ֆրանթիզէքը իր որդուն մէկ պայմանով ցգեց երաժիշտ դառնալ պայմանն հետեւեալն էր որ տվորժաքը պէտք է աշխատի որպէս երգեհոնահար փրահա վերադառնալէն ետք թուի սեպտեմբերին տվորժաքը ընդունուեցաւ քաղաքի երգեհոնի դպրոցը սկսաւ երգել սորուիլ յոզեֆ զվոնարի հետ տեսութիւնը ֆրանդիզեք բլազեքի հետ եւ երգեհոնը եոզեֆ ֆոսթերի հետ վերջինս ոչ միայն փրահայի կոնսերվատորիայի դասախօս էր այլ նաեւ հեղինակ երգեհոնային ստեղծագործութիւններու տվորժաքը նաեւ լրացուցիչ դասեր սկսաւ անցնիլ գերմաներէնը աւելի բարելաւելու համար եւ սկսաւ աշխատիլ որպես արտակարգ ջութակահար բազմաթիւ խբերու եւ նուագախբերու մէջ տվորժաքը ավարտեց երգեհոնային դպրոցը թուականին իր դասարանի երկրորդը ըլլալով ան անհաջող կերպով դիմեց սեն հենրիի եկեղեցի որպէս երգեհոնահար սակայն միեւնոյնն է մնաց անկայուն երաժշտական ընթացքով տվորժաքը անուանեց իր լարային հնգեակը լա մինոր օփիւս եւ իր լարային քառեակը օփիւս ը պուրգհաուզերի թուագրմամբ կը թուագրուի պ եւ պ ցցնելով առաջին հինգ ստեղծագործութիւնները որոնք օփիւս թիւեր չունին ականներուն տվորժաքը նաեւ իր առաջին սիմֆոնիկ փորձերը կատարեց որոնցմէ քանի մը հատը գրուած էր ինքնաքննադատաբար ձեռագիրը տո մինոր սիմֆոնիայն առանց օփիւս թիւի պ գրուած է թուին պահպանուած է այս սիմֆոնիան եղած է տվորժաքի առաջին սիմֆոնիան տվորժաքի առաջին ստեղծագործական քայլերը անցած են առանց քննադատութիւններու կամ հանրային ելոյթներու երրորդ լարային քառեակը պ գրուած է թուականին բայց հրապարակուած եւ հրատարակուած է թուին եւ առաջին անգամ կատարուած է թուականին թուականին ան առաջին անգամ գրեց օպերա մայիս հոկտեմբեր ամիսներու ընթացքին առաջին նախալսումը հանրակայնօրէն կատարուած է թուականի վերջին իսկ լիակատար օպերան բեմ բարձրացաւ թուականին ամուսնութենէն ետք երբ արդեն հրաժարուեցաւ պետական թատրոնէն տվորժաքը ապահովեցաւ նոր աշխատանքով որպէս երգեհոնահար ս վոյթեխ եկեղեցուոյ մէջ որը նաեւ անուանուած էր ս ատալպրթի փրահայի եկեղեցի յոզեֆ ֆոսթրի հովանու ներքոյ անոր նախկին ուսուցիչը երգեհոնային դպրոցէն նէրս աշխատավարձը կ անուանուէր ուղղակիօրէն գումար բայց իրականութեան մէջ այն որպէս երիտասարդ նորապսակ զույգին ողջունում էր չնայած այդ հանգամանգներուն տվորժաքը կրցաւ երաժշտութեան պատմութեան մէջ ակնյայտ մաս կազմել երբ տվորժաքը թուականին արդեն տարեկան դառձաւ դեռ եւս ան յայտնի չէր փրահայէն դուրս այդ տարի ինքը մասնակցեցաւ եւ յաղթեց աւստրիայի պետական մրցանակը ստեղծագործելու համար մրցանակը ստացաւ թուի փետրուարին մրցումին յանձնաժղովի կազմը յետեւյալն էր երաժշտագէտ էտուարտ հանսլիք եոհան հերպերք պետական օպերային թատրոնի գլխաւոր տնօրէն եւ եոհաննէս պրամսը կը թուայ որ պրամսը վերջերս ընգրկուէր էր յանձնաժողովին կազմին մէջ քանի որ ան թուականի մրցութային օրացոյցին մէջ չկար ըստ հանսլիքին հանսլիքը ամենալաւ գիտելիքները ունէր այդ գործէն նէրս քանի որ ան շարունակական ձեւով անդամ եղած է յանձնաժողովին մէջ թուականի վերջէն մինջեւ թիւ այնուայմենայնիւ պրամսը ժամանակ եւ հնարավորութիւն ունեցաւ գնահատելու տվորժաքի գործունէութիւնը պոթսթեյնը ըսեր է որ յանձնաժողովի միտումը յետեւյալն էր պարգեւադրել գումարային կարիք ունեցող տաղանդաւոր հեղինակներուն աւստրո հունկարական պետութտնէն նէրս յանձնաժողովը ստացաւ զանգուածային հպատակութիւն տվորժաքէն ստեղծագործութիւն ներառեալ սիմֆոնիա բազմաթիւ նախաձեռնութիւններ եւ երգերու շրջան պրամսը ակնյայտօրէն յաղթահարեց տվորժաքի վարպետությունն ու տաղանդը այդ երկու սիմֆոնիաները տվորժաքի համար երրորդն ու չորրորդն էին երկուքն ալ առաջին անգամ կատարուեցան թուականի աշնանը փրահային մէջ քլափհալմը յաղորդեց իր պաշտոնական զեկոյցը թուականի մրցանակի վերաբերեալ ըսելով տվորժաքը համեմատաբար աղքատ երաժշութեան դասատու է որ ներկայացուց ստեցծագործութիւններ ներառեալ սիմֆոնիաներ որոնք ցոյց կ ուտան անբասիր տաղանդը հավակնորդը որն արժանի է նվիրատվութեան որպէսզի կարողանայ թեթեւացնել իր նեղլիկ յանգամանգները եւ ազատուի անյանգստութիւններէն ստեղծագործելու աշխատանքներուն ընթացքին նա ըսած էր որ տվորժաքը դեռ եւս դաշնամուր չունի նախքան ամուսնանալը ան բնակած է ուրիշ տղաներու հետ որոնցմէ մէկը ունէր փոքրիկ սփինեթ դաշնամուր ունէր տվորժաքը մէկ անգամ եւս մասնակցեցաւ թուականին ներկայացնելով իր մորավիական զուգանուագները եւ շարք մը այլ երաժշտութիւններ նաեւ իր դաշնամուրի քոնչերթոն մինչեւ դեկտեմբէր ամիս ան տեղեկութիւն չունէր արդիւնքներէն հետոյ ան ստացաւ անձնական նամակ երաժշտագետ էդուարտ հանսլիքէն որն նոյնպէս յանձնաժողովի անդամ էր նամակը ոչ միայն ծանուցից որ տվորժաքը մէկ անգամ եւս նուաճեց այդ մրցանակը նաեւ առաին անգամ յայտնի դառձաւ որ յանձնաջողովի կազմին մէջ էին պրամսն ու համսլիքը նամակը փոխանցեց երկուքին բարեկամական առաջարկը որ տվորժաքի երաժշտութիւնը յայտնի դառձնելու համար չեխիայի սահմաններէն դուրս թուականի դեկդեմբէր ամսուայ մէջ տվորժաքը գրեց իէ լարային քառեակը համար ռէ մինոր նուիրուած բրամսին եւ բրամսը եւ հասլիքը ոգեւորուած էին մորիվիական զուգանուագներով եւ բրամսը այն տուաւ իր հրատարակչին սիմրիքին եւ ան հրատարակեց յաջողութեամբ ուշատրութիւն դարձնելով պրամսի բավականին լաւ ընդունուած հունկարական պարերուն սիմրոքը տվորժաքին յանձնարարեց որ գրէ նոյն բնույթով բան մը տվորժաքը ներկայացուց իր սլավորական պարերը օփիւս թուականին սկիզբը դաշնամուրի ձեռքի համար գրուած բայց սիմրոքը պահանչեց նաեւ նուագախմբային տարբերակը այս պարերը անմիջական մեծ հաջողութիւններ բերին թուականի դեկտեմբերի ին երաժշտագետ լուի էհլերտը հրապարակեց պեռլինի ին մէջ մորավիական զուգանուգներուն եւ սլավոնական պարերուն վերանայումը ըսելով որ պարերը իրենց ճամբան կը շինեն ամբողջ աշխարհով մէկ եւ այս երաժշտութեան միջոցով հնարաւոր է հասնիլ երկնային բնութեանը այս պարերը նուագուէր են ֆրանսա անգլիա եւ ամն համերգներու ընթացքին թուականին յետագային սիմրոքը խնդրեց հետագայ սլավոնական պարերը եւ տվորժաքը խնդրանքը կատարեց իր օփիւս ով թուականին տվորժաքի սթաբաթ մաթերը կատարուեցաւ եւ հանդիսատէսին մողմէ արժանագաւ մեծ հարգանքի եւ սիրոյ թուականի մարտի ին լոնտոնի րոյալ ալպերթ համերգասրահէն նէրս խմբաուարմամբ ժոզեֆ պարնպիի տվորժաքը հրաւիրուեցաւ այցեցելու մեծ բրիտանիան ուր ան մեծ հռչակում ումեցաւ թուականին լոնտոնի հանրային ֆիլհարմոնիքը հանցն տուաւ տվորժաքին որպէսզի ան ղեկավարէ լոնտոնի համերգները եւ անոր համերգները ծատ լաւ ընդունուեցան այնտեղ ի պատասխան յանձնաժողովի տվորժաքը գրեց իր րդ սիմֆոնիան եւ ղեկավարեց ս ճեյմսի համերգասրահէն նէրս թուականի ապրիլի ին թուականի այցելութեան ընթաքին ան ներկայացուց իր քանթաթը ուրուականի հարսանիքը օգոստոսի ի համերգին ան համերգէն մէկ շաբաթ առաջ ժամանեց որպէսզի հոգանոց երգչախումբին եւ հոգանոց նուագախումբին հետ փորձերը ինքը ըներ այս համերգը ամենամեծ յաղթանակն էր նախկիններէն տվորժաքը իր կեանքի ընթացքին մինջեւ այդ ժամանակը յետեւելով այս նորանշան յաջողութեանը անգլիախօս երկրներու երգչախումբերը շտապեցին կատարեու այս նոր ստրղծագործութիւնը տվորժաքը ընդհանուր հաշչվով այցելեց բրիտանիա ութ անգամ այդտեղ ղեկավարելով իր իսկ աշխատանքները թուականին ռիխթրը ղեկավարեց սիմֆոնիկ վարիացիաները լոնտոնի եւ վիեննայի մէջ մեծ հարգանքով ռիխթրը լոնտոնի համերգի մասին տվորժաքին գրեր է հարիւրավոր համերգներէն որ ես ղեկավարած եմ իմ կյանքի ընթացքին ոչ մէկ երաժշտութիւն այսքան յաջող չէ եղած ինչքան քուկդ չնայած տվորժաքի նոր յաջողութիւններուն թուականի փետրուարին վիեննայի մէջ կանգնած մայրը ստեղծագործութեան կատարումը աւելի քան զոհ դարձաւ հակա չեխականութեանը եւ յեղինակը այս ամենը անուանեց կործանիչ քննադատութիւն ան ջերմօրէն շնորհակալութիւնը յայտնեց ռիխթրին իր քաջութեան եւ նուիրուած համակրանքին համար թուին փիոթր իլիչ չայքովսքու ազդեցութեան յետեւանքով տվորժաքը նաեւ այցելեց ռուասատանը եւ ղեկավարեց իր ստեղծագործութիւնները մոսկուայի եւ սանքթ փեթերպուրկի մէջ թուականին տվորժաքը ստացաւ պատուոյ աստիճան քեմպրիճ համալսարանէն եւ փրահայի մէջ նշանակուեցաւ գործիքավորման եւ ստեղծագործութեան հմտութեան ուսուցչապէտ փրոֆէսօր սկիզբը ան մերժեց առաջարկը բայց հետո յամաձայնեցաւ այս մտքի փոփոխութիւնը կարծես թէ իր եւ անոր հրատարակչի սիմրոքի միջեւ եղած վեճի հետեւանքն էր տվորժաքի ութերորդ սիմֆոնիայի վճարման համար տվորժաքի ռեքուիեմը առաջին անգամ կատարուեցաւ այդ տարուայ աուարտին պիրմինկհեմի եռամեայ երաժշտական փառատօնի ժամանակ տվորթաքի բազմաթիւ ստեղծագործութիւններուն մէջ ինչպիսիք են սլավոնական պարերը եւ իր մեծ երգերի հավագածուն ներշնչուած էր չէխական մորավիական եւ այլ սլավոնական ազգակրական երաժշտութիւններով խարիսխը իր ստեղծագործութիւններուն տվորժաքը յաճախակի կ օգտագործէր սլավոնական ժողովրդական պարի ձեւը ներառմամբ սքոչան պոհեմական ոտզեմեքը ֆուրիանթը սոուսետքան եւ սպասիրքան լեհական մազուրքան եւ փոլոնեզը եուկոսլավ քոլոն եւ սլավոնական մարդկանց ժողովրդական երգերու ձեւերը ներառած ուքրանիոյ տումքան իր սլավոնական պարերէն օփիւս ն էր որ առաջին հերթին բերաւ լայն համբաւ ան նոյնպէս գրած է նուագախմային փոլոնէզ իր րդ սիմֆոնիայի երրորդ մասը անուանեց սկերցո ֆուրիանթ իր դաշնամուրային եռեակը որը նոյնպէս անուանել էր տումքի եռեակ ամենալավ ճանաչուած քամերային ստեղծագործութիւններէն մին էր տումքա անուանեց սլավորնակկան եւ լեհական ժանրերու անուններով իր մաժորային ստեղծագործութիւնները կ արտացոլեն իր ժառանգութիւնները սէրը իր հայրենիքի նկատմամբ տվորժաքը սմեթանայի ոտնահետքերով հետեւորդն էր չեխական նորաձեւ երաժշտական ոճի ստեղծողը տվորժաքը վակների սրղծագործութիւններուն մեծ երկրպագուն էր թուականէն կյանքի վաղ ժամանակահադուածի ընթացքին ան ըսած է վակները այնքան մեծ հանճար էր որ ան կնար ընել այն ինչ մնացած ստեղծագործողներուն հասանելիութիւնէն դուրս էին վակները հատկապէս ազդեցութիւն ունեցաւ տվորժաքի օպերաներուն վրա եւ մի քանի նուագախմբային ստեղծագործութիւններուն մէջ արտասավոր է տվորժաքի ներդրումը չեխական գործիքային եւ հատկապէս սիմֆոնիայի երաժշտութեան բնագավառէն ներս հանրահռչակ սլավոնական պարերը ին շարք րդ շարք սիմֆոնիա նախերգանք իմ հայրենիքը եւ այլն սիմֆոնիկ պոեմ ոսկէ ճախարակը աղաւնեակ եւ այլն համերգ դաշնամուրի ջութակի թավջութակի եւ այլն այս երկերուն մէջ ան ստեղծած է գունագեղ ժողովրդական ոճային տեսարաններ բանաստեղծական շնչով հագեցած բնութեան պատկերներ հերոսական քնարական երևակայական կերպարներ գլուխգործոցը հերոսական դրամատիկական բնոյթի վերջին նոր աշխարհէն րդ սիմֆոնիան է ուր վարպետօրէն օգտագործուած են ափրիկեան և հնդկական մեղեդիական եւ ռիթմական դարձվածքներ օպերայի ասպարեզէն ներս շարունակած է պեդրժիխ սմեդանայի ավանդոյթները գրած է տարբեր ոճերու օպերա ժողովրդական կենցաղային կամակորները խորամանկ գիւղացին պատմա ռոմանթիքական ալֆրետ տմիտրի ժողովրդական հեքիաթային ջրահարսը վոքալ սիմֆոնիք երկերից նշանավոր են սուրբ լիւտմիլա օրաթորիան առաջինը չեխական երաժշտութենէն ներս ռեքուիեմը և այլն տվորժաքին բնորոշ քնարականութիւնը լիակատար արտահայտութիւն ստացաւ էն աւելի երգերուն և ռոմանսներուն մէջ մորաւիական զուգերգերուն մէջ բնությեան գրկին մէջ խմբերգերուն մէջ փրահայի գարուն ամենամյա միջազգային փառատօնի շրջանակներէ ներս կը կազմակերպուի տվորժաքի անուան թավջութակահարներու մրցոյթը չնայած որ տվորժաքի ստեղծագործութիւններու մեծ համարակալութիւններուն տուած են օփիւս օփիւս թուագրումը այն միշտ չէ որ կը համնկնի եւ հերթականութեամբ կ ըլլայ խմբագրութիւնները եւ հրատարակչութիւնները տարբեր հերթականությամբ կհ դասավորեն ավելի լավ վաճառքի հասնելու համար որոշ հրատարակիչներ ինչպիսին է սիմրոքը կը նախընտրէին ներկայացնել ծաղկող ստեղծագործներուն որպէս լաւ հիմք տալով ավելի հին ստեղծագործութիւններուն բարձր օփիւսային թիւեր քան անոնց ժամանագրական կարքը ուրիշ պարագային տվորժաքը գրած է նոր ստեղծագործութիւններ եւ կանխամտածուած ձեւով անոնց տուած է ավելի ցած օփիւսային թիւեր որպէսզի հասանելի ըլլայ վաճառքի ուրիշ հրատարակիչներու օրինակ չեխական սիւիթը տվորժաքը չէ ուզած վաճառել սիմրոքին ատոր համար նա հրատարակած է սլասենճրի հէտ որպէս օփիւս փոխանակ օփիւս այսպիսով կ լլայ որ նոյն ոփիւս թիւը մէկ անգամէն աւելի կրկնուի տվորժաքի ստեղծագործութիւններոուն մէջ այլ պարագաներու ժամանակ կ լլայ նաեւ որ մէկ ստեղծագործութիւնը երեք տարբեր օփիւս թիւեր կունենայ ամէն մէկե մէկ այլ հրատարակչի կողմէ թուագրուած յաջորդական համարակալումե իր սիմֆոնիաներուն նոյնպէս շփոթուած է ա ատոնք համարակալած էին հրատարակչութեան հերթականութեամբ այլ ոչ թէ հորիմնման բ առաջին չորս սիմֆոնիաները հրատարակուած են վերջին հինգերորդէն հետոյ եւ դ վերջին հինգ սիմֆոնիաները չէն խմբագրուած հորինուած ժամանակներով եւ այս է բացատրութիւնը թէ ինչու օրինակ նոր աշխարհ սիմֆոնիան սկիզբը յայտնի էր որպէս թիւ հետագային յայտնի տառձաւ որպէս թիւ եւ վերջնականապէս ական թուականներուն քննադատական հրատարակչութիւնները հրատարակեցին որպէս թիւ ճարմիլ պուրկհաուզերը ժամանակագրական կարքով դասակարգած է տվորժաքի բոլոր ստեղծագործութիւնները որպէս օրինակ պուրկհաուզերի կազմածին մէջ նոր աշխարհ սիմֆոնիան օփիւս ը պ ն է գիտնականները այաօր ավելի յաճախակայնօրէն կ օգտագործեն թիւերը պուրկհաուզեր մասամբ որովհերեւ վաղ գործերէն շատերը չունին օփիւս թիւեր աւանդական օփիւսային թիւերը դեռ եւս տարածուած են այն պատճառով որ օփիւս թիւերը ունիին պատմական շարունակութիւն նախկինէն եկած գիրքերուն հաուագածուներուն եւ տպագրուած ծրագիրներուն հէտ օփիւս թիւերը դեռ եւս ավելի սիրուած են համերգային ծրագրերը տպագրելու համար տվորժաքի կյանքի ընթացքին իր սիմֆոնիաներէն միայն հինգը ընդարձակօրէն ճանաչուած էին առաջին հրատարակուածը վեցերորդն է նուիրուած հանս ռիխթրին տվորժաքի մահէն հետոյ հետազոտութիւններ անցաւ չորս չհրատարաակուած սիմֆոնիաներուն համար որոնցմէ առաջինին ձերագիր նմուշը կորանցուած է հեղինակը տվորժաքը այս ամէնը հանգեցաւ անորոշ իրավիճակի մը եւ այսպիսով նոր աշխարհ սիմֆոնիան փոխնիփոխ կոչուեցաւ հինգերորդ ութերորդ եւ իններորդ այս յօդը նոր համարակալման եղանակը կը գործածէ սիմֆոնիաների պատվերներու եւ գրարման ժամկէտներու հիման վրայ տորժաքի սիմֆոնիաները կարծես թէ կը բխին շուպերթեան ավանդութիւններէն որովհետեւ իրենց լայնօրէն երգային եւ քնարական ոճով շատ նման է եւ այդ պատճառով մատչելի է հանդիսատէսին բայց թարուսքինի թելադրանքով կարեւոր փոփորխութիւնը որ տվորժաքը գործածեր է շրջստեղծային ձեւն է հատկապէս իր հետագայ սիմֆոնիաներուն մէջ ինչպէս նաեւ մենակատարի մրցման ստեղծագործութիւններուն մէջ նիլ արմսթրոնկը նոր աշխարհ սիմֆոնիան ձայնագրած է լուսնի ապոլլո առաքելուեան ժամանակ թուականի առաջին լուսնի վրայ վայրէջքը իսկ թուականին աւստրալիայի մէջ էյ պի սի քլասիք էֆ էմ ի կողմէ անցկացուած մրցման արթիւնքին ընտրուած է որպէս սիրուած սիմֆոնիա շատ ղեկավարներ ձայնագրած են սիմֆոնիք շրջանները ներառեալ քարել անցերլ իստավան քերթեսզ ռաֆաել քուպելիք օթամար սուիթներ լիպոր փեսեք զտենէք մաքալ վաքլավ նեումանն ուիթոլտ րոուիքի եւ նիմէ ժարվի ատոլք չեխը կատարեց ամենաշատը տվորժաքի ստեղծագործուշիւնները քան մէկ ուրիշինը ան ղեկավարեց առաջին կատարումերը թիւ ի ի ի ի եւ ի պետրիխ սմեթանան կատարեց երրորդն ու թչորրորդը անթոն սեյտիլը ղեկավարեց թիւ եւ միլան սաչսը կատարեց թիւ ը ֆրանց լիստը յօրինած է սիմֆոնիք բանաստեղծութիւններուն ձեւը տվորժաքը գրած է հինգ սիմֆոնիք բանաստեղծութիւններ թուականներու ընթացքին բոլորն ալ ունին յաջորդական օփիւսային թիւեր ջուր կորպլինը օփիւս միջօրէական վհուկը օփիւս դարձող ոսկէ անիւը օփիւս վայիրի աղավնին օփիւս եւ հերոսին երգը օփիւս առաջին չորս հատը գրուած են չեխ ավանդավէպ ուսումնասիրող քարել յարոմիր էրբենի պալլադներու հավաքածոյին հիման վրայ իսկ հերոսին երգը սիմֆոնիք բանաստեղծութիւնը հիմնուած է տվորժաքի երեւակայական նախագծին վրայ եւ կ ենթադրուի որ այն ինքնակենսագրական է տվորժաքի երգչախմբային ստեղծագործուլթիւններուն հիմնական եւ զգալի մասը զբաղեցուցած է սթապաթ մաթերը թարգմանաբար կը նշանակէ կանգնած մայրը իր ռեքուիեմը զետեղումն է իր թէ տեումին եւ մեսսա ռէ մաժորին սթապաթ մաթերը օփիւս ընթարձակ է մեծածավալ վայրկեան վոքալ նուագախմբային հոգեւոր ստեղծագործութիւն է մենակատարներով սոփրանո ալթ թենոր պաս երգչախումբն ու նուագախումբը հիմնուած են հին եկեղեցական աղօթքի վրայ որն նոյն անունն ունէր տվորժաքի դստեր ժոսեֆայի մահուան գոյժն է նրան ոգեշնչել որպէսզի ան առաջին անգամ գրէ սթապաթ մաթեր անթոնին տվորժաքը գրէց իր ռեքուիեմը թուականին իր գործունէութեան ծաղկման շրջանի սկզբին տվորժաքը շատ հավատացեալ մարդ էր եւ այս ստեղծագործութըեան մէջ ակնյայտ է անոր հավատքի խորհութիւնը այ ստեղծագործութեան առաջին կատարումը եղավ հոկտեմբերի պիրմինկհեմի մէջ տվորժաքի ղեկավարմամբ եւ շատ յաջող անցած էր դուրսը պոսթոնի մէջ ճանաչման հասաւ նոյեբեր թուականին վիեննայի մէջ այն ողջունվեց թուականի վերջին թէ տեումը օփիւս քանթաթ է սոփրանոյի եւ բարիթոնի մերներգութեամբ երգչախմբի եւ նուագախմբի կատարմամբ գրուած է լատիներէն յայտնի աղօթքի թէ տեումի բառերուն հիման վրա տէր կը փառաբանենք քեզի գրուած է թուականին եւ նուիրուած է ամերիկայի յայտման րդ ամեակին ստեղծագործումը ավարտած էր մինչեւ ամերիկա տեղափոխուիլը եւ ան յանձնած էր ժանեթ թուրբերին թուականնին երբ տվորժաքը յանձն առաւ տնօրէնի պաշտօնը անոր դպրոցէն նէրս ստեղծսգործութիւնը որն ավելի մտերիմ եւ սերտ էր քան սթապաթ մաթերն ու ռեքուիեմը առաջին անգամ կատարուեցաւ տվորժաքի առաջին մենահամերգի ժամանակ հոկտեմբեր թուականին նիւ եորքի մէջ մեսսա ռէ մաժոր բնագրին մէջ համարակալուած է որպէս օփիւս իսկ յետագային օփիւս ի սկզբանէ գրուած է երգեհոնի մենակատար երգիչնեու եւ փոքր երգչախմբի համար ստեղծագործութիւնե իր վերջնական կերպարանքը ընդունեց թուականին երբ լոնտոնի նովելլո խմբագիրներուն խնդրանքին ի պատասխան տվորժաքը վերափոխեց իր մեսսան սիմֆոիք նուագախմբի համար սենթ լուտմիլա օրաթորիան հսկայ յաջողութիւն էր պոհեմիայի եւ մորավիայի մէջ երգուած է միջոցառումներուն տվորռաքի պատուին եւ թուականներուն այդ բնագիրը չեխերենով կրնար սահմանաբակել հանդիսատեսը չեխերէն չքիտացողներէն այս ստեղծագործութիւնը նկատելի յաջողութիւն ունեցաւ թուականի հոկտեմբերին անգլիոյ մէջ ուրվականի հրասը քանթաթը օփ պ կատարուեցաւ թուականին անգլիոյ պիրմինգհամ քաղաքին մէջ երաժշտական փառատօնի ընթացքին այն տվորժաքի ամենամեծ յաջողութիւնն էր իր ստեղծական գործունէութեան ենթացքին քոնչերթո կը նշանակէ մենակատարի մրցակցումը նուագախմբի հետ երաժշտագէտ հարոլտ ս շոնպերկը տվորժաքի գրածներուն մասին գրած է հրապուրիչ դաշնամուրի քոնչերթո բավական արդիւնավէտ դաշնամուրային մասերով գեղեցիկ ջութակի քոնչերթո եւ վսեմ թավջութակի քոնչերթո բոլոր քոնչերթոները գրուած են դասական երերք մասանի ձեւով քոնչորթո դաշնամուրի եւ նուագախմբի համար օփ երեք քոնչերթոներէն առաջինն էր մենակատարի եւ նուագախմբի համար տվորժաքը ստեղծագործութիւններէն եւ այդ երեքից ամենաքիչ յայտնին է քոնչերթո ջութակի եւ նուագախմբի համար օփ գրուած է թուականին լավագոյն ջութակահարներէն եոզեֆ եոախիմին համար որուն տվորժաքը հանդիպեցաւ եւ յիացաւ այն աւարտեց թուականին բայց եոքիմը կասկածով մոտեցած էր այդ ստեղծագործութեանը այն առաջին անգամ նուագուեցաւ փրահային մէջ թուականին ֆրանթիսեք օնտրիչեքի կատարմամբ ով նոյնպէս նրա առաջին կատարումերը ներկայացուց վիեննայի եւ լոնտոնի մէջ անթուէրբէնեան դպրոց անթուերբէն քաղաքին մէջ ներկայիս պելճիքա քանի մը դար շարունակ գոյութիւն ունեցած գեղարուեստական դպրոցի պայմանական անուանումը դարու սկիզբը անթուերբէնը ըլլալով նաւահանգստային քաղաք եւ արդիւնաբերական կեդրոն տնտեսական նշանակալիութեան տեսակէտէն վերջնականապէս յաղթեց պրիւկէին եւ հաստատեց իր առաջնային դերը բնակիչներու նիւթական դրութեան բարելաւումը պրապանտի հերցոգութեան սերտ կապերը իտալիոյ վերջինիս տնտեսական ու գեղարուեստական կեդրոններու հետ մեծապէս նպաստեցին որ անթուերբէնը դառնայ նշանաւոր գեղարուեստական կեդրոն արդէն իսկ րդ դարասկիզբին այստեղ դրուած են կրօնական արհեստագործական ու գեղարուեստական ուշագրաւ աւանդոյթի մը հիմքերը աւանդոյթ որ կը կայանար նաբոլ հռոմ աւելի հազուադէպ նաեւ վենետիկ այցելութեան մէջ րդ դարուն արդէն անթուերբէնցիներու կողմէ առաւել յաճախ այցելուող իտալական քաղաքները դարձած են հռոմն ու ճենովան վերջինս առաւել սերտօրէն կապուած էր սպանացիներու տիրապետութեան տակ գտնուող հարաւային նիտերլանտներու ֆլանտրիայի հետ եւ այդ կը դրսեւորուէր ոչ միայն տնտեսութեան այլեւ գեղարուեստի բնագավառին մէջ այդտեղ տարիներ շարունակ աշխատած ստեղծագործած են փիթր փաուլ ռուպենսը անթօնիս վան տէյկը իսկ ֆլանտրիացի նկարիչ եղբայրներ լուքաս ու քորնելիս տէ վալները ճենովայի մէջ մինչեւ իսկ սեփական արուեստանոց բացած էին ահա այդ ժամանակաշրջանին անթուերբէնի մէջ ստեղծուած է սուրբ ղուկասի անունը կրող արուեստանոցը որ երկար տարիներ ու դարեր եղած է այդ քաղաքի նկարիչներու գեղարուեստական ու մասնագիտական ամենանշանակալի հաստատութիւնը այդ արուեստանոցի բնորոշ առանձնայատկութիւններէն մէկն ալ այն է որ ունակ եղած է որպէս իր անդամ ճանչնալու կին նկարիչներուն իսկ նման քայլի արուեստանոցները խիստ հազուադէպ կը դիմէին գիլդիայի կին անդամներէն կարելի է յիշատակել նկարչուհի քլարա փեթերսին արդէն իսկ դարուն անթուէրբէնեան դպրոցի ներկայացուցիչները զգալի յաջողութիւններու հասած են ակնյայտօրէն բաժնուած ըլլալով հանդերձ երկու հիմնական ճիւղի այս երկու ճիւղերու միաձուլումը տեղի չունեցաւ քանի որ նիտերլանտական արուեստի իրապաշտական ռեալիստական աւանդոյթները իսկապէս չափազանց զօրեղ էին եւ լաւագոյնս դրսեւորուած են այդ ժամանակաշրջանի յատկապէս դիմանկարի ու կենցաղային նկարի ժանրերը փիթր արտսէն ֆրանս ֆլորիս իսկ յետագային պարզապէս գերակշռող դիրք ձեռք բերաց են եւ հնարաւոր դարձուցած ազգային արուեստի մերձեցումը իտալական պարոքքոյի ժողովրդավարական ճիւղին քարաւանութեան կարաւաջիզմին այդ վառ կերպով իր արտացոլումը է գտած է ռուբենսի թէոտոր ռոմպոուտսի փիթր վան մոլի թէոտոր վան լունի ճերարտ տիւֆէի ստեղծագործութիւններուն մէջ իսկ մաներայնութեան ազդեցութիւնը գերակշռած է աստուածաշնչեան թեմաներով գործերուն մէջ առասպելաբանական ու այլաբանական կառուցուածքներուն մէջ ինչպէս իտալացի նկարիչները այդպէս ալ անթուէրբէնեան դպրոցի ներկայացուցիչները որմնանկարներ ալ ըրած են դարուն հոլանտայի որտեղ զարդական նկարը տարածում չէր գտած ու չէր զարգացած ազնուականական խաւը զզարդարուն որմնանկարներ պատուիրած էր ճիշդ ֆլամանտացի վարպետներուին այդ գործին մէջ ներգրաւած են անթուէրբէնեան դպրոցի լաւագոյն ներկայացուցիչները քորնելիս սխիւտը պերնարտ վան օրլէյը փիթր քուք վան ալստը ռուբենսը յակոբ յորտանսը յոոս տէ մոմպերը դաւիթ տենիրս կրտսերը շէյխ իսլաս գասպար մեռած է ին մեծ անուն ձգած է պէյրութի մէջ որպէս օրէնսդիր եւ օրէնսգէտ եւ օրէնսգէտ օրէնքի մասին յոյժ կարեւոր ուսումնասիրութիւն մը ունի արաբերէն լեզուով եղած է փաստաբանական կաճառին պետ մութրան հաննա մուրատ մեծ հօր անունն է արթին նիկաղո բնիկ հայ պոլսոյ պատրիարքութեան կաթոլիկներու դէմ յարուցած հալածանքին հետեւանփով հալէպի մէջ մարոնի կ ըլլայ արթին նիկաղոս ինը զաւակ կ ունենայ որոնք ժամանակի ընթացքին զանազան ճիւղերու կը բաժնուին տարբեր անուններով մուրատ անունը կրողը լիբանան կը հաստատուի արթին նիկաղոսի թոռնիկը մութրան հաննա մուրատն է ծնեալ ին լիբանանի մէջ ին պաալպէքի եպիսկոպոս կ անուանուի իր մօրեղբոր պատրիարք հաննա էլ հաճի կողմէ որ երեւելի անձնաւորութիւն մըն էր մութրան հաննա մուրատ շինարար եկեղեցական մը եղած է վանքեր եւ դպրոցներ կառուցած է կենդանութեան աւելի քան օսմանեան ոսկի ծախսած է շինութեանց համար նոյն արթին նիկադոսի գերդաստանէն սերած են հալէպի երեք մարոնի եպիսկոպոսները ճանչուած պուլօս հակիմ պուլօս արթին եւ արսէն շիւքրիւ արթին այս վերջինը բացայայտօրէն կ ըսէր թէ հայ էր անթուն պէյ մսրի մսըրլեան պէյրութի մէջ այս անունով ճանչուած է բնիկ պոլսեցի մսըրլըօզլու անտոն մեծահարուստ արերար հայը անժելինա ճոլի փիթ առաւել յայտնի իբրեւեւ անժելինա ճոլի ամերիկացի դերասանուհի արտադրող եւ մարդաբան արժանացած է օսքար մրցանակի ինչպէս նաեւ ոսկեայ գնդակ մրցանակի անգամ եւ ամն դերասաններու միաբանութեան մրցանակի անգամ ին ստացած է ճին հերշոլտի անուան մրցանակը զբաղուած է բարեգործութեամբ մակ ի բարի կամքի դեսպանն է հոլիվուտի ամենաբարձր վարձատրւող դերոսանուհիներու ամսագրի կազմած ցանկին մէջ ընդգրկուած է ին ին եւ ին բազմիցս անուանուած է աշխարհի ամենագեղեցիկ կին եւ մշտապէս գտնուած է մամուլի ուշադրութեան կենդրոնի մէջ ճոլիի հօր ճօն վօյթի հետ նկարահանուած է ելք իրավիճակէն տեսաժապաւէնին ին սակայն անոր դերասանական ասպարէզը սկսած է անորմէ տասը տարի ետք երբ ան կը նկարահանուի սայպորկ ապակիէ ստուերը ին փոքրամթերք տեսաժապաւէնին մէջ ճոլին իր առաջին յաջողուած դերը խաղացած է օրենաքիրքերը ին տեսաժապաւէնին մէջ ան նաեւ նկարահանուած է քննադատներու կողմէն բարձր գնահատականքի ճորճ ուալըս ին եւ ճիա ին տեսաժապաւէններուն մէջ օսքըրի արժանացած է ընդհատուած կեանքը ին տեսաժապաւէնին մէջ կատարած երկրորդական դերի համար անժելինա ճոլին համաշխարհային ճանաչման արժանացաւ հատկապէս լարա քրոֆթ դամբարաններ թալանողը ին տեսաժապաւէնին մէջ տեսերիզի խաղերու հերոսուհի լարա քրոֆթի դերը կատարելէն ետք իսկ տեսաժապաւէնի շարունակութիւնեան մէջ լարա քրոֆթ դամբարաններ թալանողը կեանքի օրորոց ին նկարահանուելէն ետք կը հանդիսանի հոլիվուտի ամենաբարձր վարձատրվւող դերասանուհիներէն մէկը հետագայի մէջ ան նկարահանվել է մեծ հաջողություն ունեցած այնպիսի տեսաժապաւէներում ինչպիսիք են միսթր և միսիս սմիթ ծայրահեղ վտանգավոր է սոլթ ին եւ զբօսաշրջիկը ին որոնք համաշխարհային վարձույթին մէջ կը վաստակեն համապատասխանաբար միլիոն միլիոն միլիոն եւ միլիոն փոխարինում ին տեսաժապաւէնի շնորհիւ արժանացած է օսքըրի կնոջ լաւագոյն դերակատարման համար անժելինա ճոլին ներկայիս կ ապրի դերասան պրաետ փիթի հետ անոնք կը դաստիարակեն իրենց վեց երեխաներուն որոնցմէ երեքը իրենց կենսաբանական երեխաներն են իսկ միսս երեքը որդեգրուած անժելինա ճոլին ծնած է քալիֆորնիայի լոս անճէլըս քաղաքին մէջ դերասաններ ճոն վոյթի ու մարշելին պերտրանի ընտանիքին մէջ ան դերասան ճեյմս հէյնզի քույրն է երգիչ երգահան չիփ թեյլորի ազգականը դերասաններ մաքսիմիլիան շելլի ու ժաքլին բիստի սանիկը անժելինա ճոլիի ծնողներ ամուսնացած են ին որմէ ետք ճոլին ու անոր եղբայրը կ ապրէին իրենց մօր հետ վերջինս կը ձգէ իր դերասանական ասպարէզը եւ նվիրուած է երեխաներու դաստիարակութեանը ճոլին յաճախ կը նայէր իր մօր մասնակցութեամբ տեսաժապաւէներուն ինք անոր մէջ հետաքրքրութիւն ունէր յառաջացնում դերասանական արուեստի նկատմամբ ան կը պնդէր որ իր հօր ասպարէզը ոչ մէկ ազդեցութիւն չի գործեր իր վրայ երբ անժելինան վեց տարեկան էր անոր մայրն ու խորթ հայրը ընտանիքի հետ կը տեղափոխուին դէպի նիւ եորք սակայն հինգ տարի ետք կը վերադառնան լոս անճէլըս այդ ժամանակ ճոլին արդէն որոշած էր որ պիտի դառնար դերասանուհի եւ պիտի սկսէր հաճախիլ սթրասպըրկի տեսաժապաւէնի ու թատրոնի հիմարկը ուր ան կը սորվէր երկու տարի եւ կը մասնակցէր մէկ շարք բեմադրութիւններու ճոլին կը ձգէ ուսումը ու կ ուզէր դառնալ հուղարկաւորութիւններ կազմակերպող ան իրեն ճնշուած էր եւ իր զգացումը ոչ սովորական արտաքինի նիհարութեան ու հին հագուստ հագնելու պատճառով անոր աւելացաւ նաեւ այն որ անհաջողութեամբ աւարտվեցին կերպար դառնալու փորձերը այս շրջանին ճոլին կը հագնէր բացառապէս սեւ հագուստ մազերը ներկած էր կարմիր հանդիպած էր մէկ տղայի հետ այդ ժամանակ ճոլին յաճախ դանակով վերքեր կը հասցնէր ինքն իրեն հեռատեսիլէն տուած հարցազրույցին ան ըսած էր ես դանակներու հաւաքածոյ ունիմ եւ իմ շուրջս միշտ անոր նման իրեր կան ինչ որ պատճառով սեփական մարմնին վերքեր հասցնելու ծեսը եւ իրենց ցաւ զգալը հաւանաբար ինքն իրեն կենդանի ու ազատ զգալը բուժում էր ինձ համար այդ տղային հետ հարաբերութիւններու աւարտէն երկու տարի ետք ան տուն կը վարձէր մօր տունէն քիչ մը հեռու ան կ աւարտէ դպրոցը կը շարունակէ հաճախել թատերական արվուեստի դասերու այդ տարիներու մասին ան ըսած է հոգիիս խորքին մէջ ես դաջուածքներով երեխայ եմ եւ միշտ կը մնամ այդպիսին ճոլին մի քանի անգամ ինքնասպանութեան փորձ կատարեց ան նաեւ սկսած է օգտագործել տարբեր թմրանիւթեր ու տարեկանին արդեն փորձած էր ամէն հասանելի թմրանիւթ այդ կը թուէ հերոին անժելինա ճոլին յայտնի է հօր ճոն վոյթի նկատմամբ անբարիացակամ վերաբերմունքով ճոլին միշտ կը մեղադրէր հօրը կնոջը դավաճանելու ու ընտանիքը ձգելու համար չնայած անոր թէ ճոլին փորձած էր վերականգնել հարաբերութիւնները հոր հետ ան հօրը հրաւիրածէ մասնակցելու լարա քրոֆթ դամբարաններ թալանողը ին տեսաժապաւէնի նկարահանմանը որու մէջ ճոլին կը խաղար գլխաւոր դերը սակայն նկարահանման ընթացքին անոնց միջեւ մի քանի անգամ վեճեր եղան որմէ ետք ճոլին կը հրաժարի իր հօրը համարել ին կեսերուն անժելինա ճոլի կը դիմէ ներկայացնելու իր պաշտոնական հրաժարումը իր հօր մականունէն նոյն տարուայ մէջ ճոն վոյթը մամուլի մէջ կը հայտարարէ թէ անժելինան հոգէկան լուրջ խնդիրներ ունի ին հարցազրոյցի ժամանակ ճոլին ըսած է որ չի ցանկանար շարունակել շփուիլ իր հօր հետ սակայն հունուար ին մօր մահէն ետք ճոլին վեց տարուայ ընդմիջումէն ետք վերսկսկսի հօր հետ շփումը ճոլին որպէս նորաձեւոթեան տիպար սկսած է աշխատիլ տարեկան հասակին աշխատած է նիւ եորքի մէջ լոս անճէլըսի մէջ լոնտոնի մէջ բացի այդ ան նկարահանուած է նաեւ երաժշտական շարք մը տեսահոլուակներու մէջ այդ կը թուած է լենի քրաուիցի ի ի եւ այլն որմէ ետք տարեկան հասակին վերադառցած է թատրոնին մոտաւորապէս այդ ժամանակ ալ անոր եղբայրը ճեյմս հեյվընը սկսած է հաճախիլ տեսաժապաւէնի դպրոց անժելինան խաղցած է եղբոր ուսանողական բեմադրութիւններու մէջ առանց վկաներու տեսաժապաւէնին մէջ երկրորդական դերէն ետք ճոլին նկարահանուած է իր առաջին հոլիուտեան տեսաժապաւէնին մէջ կատարելով քեյթ լիպիի դերը կոդահենները տեսաժապաւէնին մէջ թերթը գրած է քեյթը անժելինա ճոլի առանձնանած է է այդ պատճառով է որ ան իր հետ նկարահանւողներէն աւելի բարկացկոտ է եւ ան այն եզակի կին կոդահենն է ուր իր ստեղնաշարէ առաջ կենդրոնացած նստած է կիսաթափանցիկ վերնազգեստով տեսաժապաւէնի բիւջետային ցուցադրութիւնը ձախողեցաւ սակայն այն մեծ ճանջում գտաւ տեսաերիզի թողարկումէն ետք մայիսի վեչցված է այս տեսաժապաւէնի նկարահանման ժամանակ ճոլին ծանոթած է պրիթանացի դերասան ճոնի լի միլլըրի հետ ուր մէկ տարի ետք դառցած է ճոլիի առաջին ամուսինը ճորճ ուալըս հեռուստատեսային տեսաժապաւէնին մէջ մասնակցութեան համար անժելինա ճոլին արժանանացած է էմմի հեռուստատեսային մրցանակին ինչպէս նաեւ ստանացած է ոսկէ գնդակի մրցանակը տեսաժապաւէնը ջերմօրէն ընդունուած է հեռուստաքննադատներու կողմէն որու շնորհիւ ստանացած է ոսկե գնդակի մրցանակը լաւագոյն արտադրուած տեսաժապաւէն հեռուստատեսութեան համար ճոլին այնտեղ խաղցած է ալապամա նահանգի նահանգապետ ճորճ ուալըսի երկրորդ կնոջ քորնելիայի դերը ճիշդ յաջորդ տարին հեռարձակուած է եւս կենսագրական տեսաժապաւէն ճիա վերնագրով այնտեղ ճոլին կատարած է ճիա մարի գարանջիի դերը ով ականների ճանաչուած կերպարներէն էր ճոլին բազմիցս համառօրէն մերժած էր այդ դերը պատճառաբանելով որ ճիան իրեն շատ կը նմանի ճիան տխրահռչակ էր անոր հետ որ յօժարում ունէր թմրադեղերու նկատմամբ միասեռական էր եւ վաղաժամ մահացած էր ձիահ էն այդ տեսաժապաւէնի համար ճոլին երկրորդ տարին անընդմէջ շահած է ոսկէ գնդակի մրցանակը ինչպէս ինքը կը խոստուանի այդ դժուար ու հոգնեցուցիչ նկարահանումներէն ետք դերասանուհին ժամանակը անհրաժեշտ էր հանգստանալու համար ճոլին տեղափոխուած է նիւ եորք ուր նիւ եորքի համալսարանի մէջ կը հաճախէր գրողի դասընթացներու այնուհետեւ անժելինան մեծ հաջողութիւններ ունեցած մի քանի տեսաժապաւէներու մէջ նախ եւ առաջ անոնք սիրոյ փոփոխականութիւնը եւ վախի ուժը տեսաժապաւէներն են տենզել ուաշինգթոնի հետ որոնք համաշխարհային վարձույթին մէջ միլիոն տոլլար ծախսեցին անժելինա ճոլիի մերժած դերերէն է օտար հարութիւն տեսաժապաւէնի մէջ սայպըրկի դերը ինչպէս նաեւ չարլիի հրեշտակները սակայն ամէն ինչ բոլորովին վերջացաւ այլ կերպ տեսաժապաւէնը դարձաւ անժելինա ճոլիի յաղթանակը ան կը խաղար անսանձ ապստամբ լիզա ռաշի դերը այդ դերով ան ստացաւ իր երրորդ ոսկե գնդակ ը ամն ի տեսաժապաւէնի դերասաններու կիլտիայի մրցանակը եւ վերջապէս օսքըր օսքըր երկրորդ բլանի լաւագոյն դերասանուհիի համար անւանակարգին մէջ բոլոր կնոքննադատները կը ծափահարէին անժելինա ճոլիին ով կարճ ժամանակի ընթացքին իսկական աստղի կը ճանաչուի հոլիվուտի մէջ ընդհատուած կեանքը տեսաժապաւէնի հսկայական հաջողութիւնէն ետք ճոլիին թոյլ տրուած է նկարահանուիլը մարտատեսաժապաւէնի մէջ ուր ան առանձնապէս հնարաւորութիւն չուներ ցուցադրեուլ իր դրամատիկ տաղանդը սակայն տեսաժապաւէնը մեղմ հաջողութիւններ ունեցաւ հատկապէս ֆինանսական առումով հաւաքելով աւելի քան միլիոն տոլլար անժելինա ճոլին համարուած է ամէնաշատ դաջուածքներ ունեցող յայտնի մադրկանցէն մէկը անոր մարմինը զարդարած են դաջուածքներ եթէ դուն հասնիս հարստութըւններու թող անոնք միշտ մնան քեզ հետ թող քու գեղեցկութիւնը ըլլայ ինչպէս հագուստի գեղեցկութիւնը ուր ալ որ դուն երդաս թող շատերը քեզի հետեւին ծառայելով եւ պաշտպանելով քեզ անժելիք քիժօ պենինցի կրեմմի մրցանակակիր երգիչ երգահան դերասանուհի հանրային գործիչ քիժօ նշանաւոր է իր բազմազան երաժշտական ազդեցութիւններով եւ ստեղծարար երաժշտական տեսահոլովակներով ամսագիրը զայն անուանած է ափրիկէի առաջին տիվա ն քիժոյին ընդգրկած է ափրիկէ մայր ցամաքի ամենանշանաւոր գործիչներու ցանկին մէջ ը զայն անուանած է աշխարհի ոգեշնչող կիներէն մէկը քիժօ առաջին կինն է որուն ը ներառած է ափրիկէի ամենահզօր աստղերը շարքին մէջ ի ողիմպիական խաղերու երաժշտական փառատօնի ժամանակ լոնտոնեան ը զայն անուանած է ափրիկեան երաժշտութեան անվիճարկելի թագուհի մարտ ին ամերիկայի ազգային հանրային ձայնասփիւռը զայն կոչած է ափրիկէի ապրող ամենամեծ տիվան եւ ամսագիրներուն կողմէ քիժօն ընդգրկուած է ի ամենաազդեցիկ ափրիկեցիները շարքին մէջ ամսագիրը ին քիժոյի լուսանկարը տեղադրած է իր ամենաազդեցիկ կանայք թիւին մէջ յունիս ին քիժօն ընտրուած է հեղինակներու եւ երգահաններու միութիւններու միջազգային դաշնութեան փոխնախագահ այժմ կը բնակի նիւ եորք ուր իր ներդրումը ունի նիւ եորք թայմս ամսագրին քիժօն պատուաւոր դոկտորի կոչումներ ստացած է եյլի համալսարանէն պերքլիի երաժշտական ճեմարանէն եւ միտլպերի ճեմարանէն ին հարվըրտի համալսարանի ճազ վարպետ է մարիա աննա անժելիքա քաթարինա քաուֆման գերմանացի նէոդասական նկարչուհի ան լոնտոնի թագաւորական ակադեմիայի հիմնադիր երկու կիներէն մէկն է անժելիքա քաուֆմանը նկարիչ եոհան ժոզէֆ քաուֆմանի դուստրն է մեծցած է ֆորարլպերգի մէջ աւստրիա ինքնուրոյն սորված է քանի մը լեզուներ շատ կարդացած է հետաքրքրուած է երաժշտութեամբ նկարել սկսած է տարեկանէն տարեկանէն աշխատած է որպէս փրոֆեսիոնալ նկարիչ ին մայրը մահացած է հայրը որոշած է աղջկան հետ տեղափոխուիլ միլան էն ապրած է իտալիոյ մէջ հռոմ վենետիկ հռոմի մէջ ծանօթացած է գերմանացի արուեստագէտ եոհան եոախիմ վինկելմանի հետ որ դարձած է անոր ուսուցիչը եղած է թագաւորական գեղարուեստական ակադեմիայի հիմնադիրներու շարքին մասնակցած է սուրբ պօղոսի տաճարի նկարազարդման ին ամուսնացած է նկարիչ անթոնիօ զուչիոյի հետ եւ վերադարձած հռոմ այնտեղ ընկերացած է կէօթէի հետ նկարած անորդիմանկարը անժելիքա քաուֆմանի վերջին ցուցահանդէսը տեղի ունեցած ին հռոմի մէջ քաուֆմանի կտաւները դիմանկարներ աստուածաշնչեան պատմական գրական եւ անթիք դիցաբանական սիւժէներով կը պատկանին գլասիցիզմի ոճին անժելիքա քաուֆմանը եւրոպական ճանաչում ձեռք բերած է շատ վաղ ին դարձած է ֆլորենցիայի գեղարուեստի ակադեմիայի անդամ ին հռոմի մէջ սուրբ լուքայի ակադեմիայի անդամ էն ֆրանսայի եւ բրիտանիայի թագաւորական ակադեմիայի անդամ ին իտալացի յայտնի պատմաբան ճովաննի բատիստա տէ ռոսսին գրած է քաուֆմանի կենսագրութիւնը այդ պահէն սկսած անոր կեանքը մէկ անգամ չէ որ դարձած է վէպերու սիւժէ փորագրանկարիչներ ֆ պարտոլոցցին եւ գ սքորոտումովը քաուֆմանի աշխատանքները տիրաժաւորած ու այդպիսով եւրոպայի մէջ հանրամատչելի դարձրած կէտագծման արհեստավարժութեամբ կտաւի նրբերանքները առաւել յարմար փոխանցելու համար նկարչուհիի երկրպագուն էր ֆալքոնէն ռէյնոլտսի նախկին ընկերը ու ստեղծագործութիւններու երկրպագուն ֆալքոնէն ին փեթերպուրկի մէջ պետրոս ա ի արձանի վրայ աշխատելէն անգլիացի ճանապարորդ ռեքսելլի հետ կիսուած է նկարչուհիի աշխատանքներէն ստացած տպաւորութիւններով եւ հաղորդած որ սեփականատէրն է անոր գրեթէ բոլոր ստեղծագործութիւններուն մեծ կոմսուհի այնուհետեւ կայսրուհի մարիա ֆիոտորովնան պետրոս ա ի կինը ապակիի վրայ նկարած է քաուֆմանի աշխատանքներու մանրանկարները քաուֆմանի ստեղծագործութիւններու փորագրանկարները նմուշ ծառայած են քանդակներու ստեղծման համար մասնաւորապէս անոնք օգտագործած է քանդակագործ ֆ շուպինը փեթերպուրկի մարմարէ պալատի մարմարէ սրահի մետալիոններու շարքի վրայ աշխատելուն անժելիքա քաուֆմանի պատուին անուանուած է վեներայի հրաբխային խառնարաններէն մէկը անժէլ եափուճեան երկարամեայ մանկավարժ ուսուցչուհի հօրենական մականունով միրզայեան ծնած է գահիրէ եգիպտոս նոյեմբեր թուականին հայրը տիգրան միրզայեան սղերդցի ընտանիքէ էր ծնած տիգրանակերտ արհեստով կօշկակար մայրը վիքթորիա չուլճեան տիգրանակերտցի ընտանիքէ էր եւ ծնած աղեքսանդրիա անժէլ միրզայեան եգիպտոսի մէջ յաճախած է գալուստեան ազգային եւ ֆրանսացի քոյրերու նոթր տամ տէ զ ափոթր վարժարանները ին գահիրէի մէջ հետեւած է մանկավարժական վկայականի համապատասխան ֆրանսերէն ճիւղի դասընթացքներու եւ կրթական նախարարութենէն ան վկայուած է պետական վկայականով օր անժէլ միրզայեան ամուսնացած է նոյեմբեր թուականին վաստակաշատ խմբագիր եւ պատմաբան դոկտ աւետիս եափուճեանի հետ եւ բախտաւորուած երկու զաւակներով որդին արեգ ճարտարագէտ է ամուսնացած է գիտութեան տոքթ մերի գարաքոչեանի հետ եւ բախտաւորուած են երկու զաւակներով ալին եւ արի դուստրը մարօ ամուսնացած է հոգեբոյժ ջլախտաբոյժ տոքթ յարութիւն ճէպէճեանի հետ եւ բախտաւորուած են երեք զաւակներով անուշ րաֆֆի եւ հուրի բաց աստի ան ուսուցչութիւն կ ընէր գահիրէի ս գրիգոր լուսաւորիչ մայր տաճարին ենթակայ կիրակնօրեայ վարժարանին մէջ թուականներուն նոյն ատեն աւետիս եափուճեան հայաստանեայց եկեղեցւոյ պատմութիւն կը դասաւանդէր կիրակնօրեայի վերի կարգի աշակերտներուն այստեղ է որ անոնք իրար հետ մտերմացան եւ միասին հայ բոյն մը կազմեցին իր ամուսնութենէն ետք ան հոգաց իր երկու զաւակները արեգն ու մարօն հետագային երբ անոնք քիչ մը մեծցան եւ ինքնաբաւ դարձան այս անգամ գալուստեան ազգային մանկապարտէզին մէջ պաշտօնավարելու առաջարկ եկաւ այժմ անժէլ եափուճեանի զոր ընդունեց եւ հոն մնաց տարի մինչև թուականը երբ աւստրալիա փոխադրուեցաւ իր ամուսնոյն հետ աւստրալիոյ մէջ ալ անժէլ եափուճեան իբրեւ ուսուցչուհի պաշտօնավարեց հայկական բարեգործական ընդհանուր միութեան սիտնիի ալեք մանուկեան շաբաթօրեայ վարժարանին մէջ այնպէս որ երեսուն երկար տարիներու ուսուցչական վաստակ մը թողած իր ետին քաշուեցաւ ասպարէզէն առողջական պատճառներով անժէլ եափուճեանի մասնագիտութիւնն էր կոկոն դասարաններու մէջ հայերէն այբուբենը սորվեցնել երեխաներուն եւ երբ ատեն մը գալուստեան ազգային վարժարանին մէջ զինք նախակրթարանի ա եւ բ դասարաններու ուսուցչուհի կարգեցին դժգոհ մնաց եւ պնդեց որ զինք վերադարձնեն իր սիրելի երեխաներուն մօտ առ ի գնահատանք ուսումնական մարզէն ներս իր երկարամեայ ծառայութեան սիտնիի հայկական բարեգործական ընդհանուր միութեան վարչութիւնը անժէլ եափուճեանին պարգեւատրեց միութեան ցկեանս անդամ ի պատուոյ գիրով անժէլ էթունտի էսամպա տուալա քամերուն քամերունցի ֆոթոլրագրող ապրած եւ աշխատած է ամսթերտամի մէջ առաւել յայտնի է իր սեւ ու սպիտակ լուսանկարներով լուսանկարներուն մէջ հիմնականին կը գերակշռեն ափրիկացի կանայք որպէս նիւթեր էսամպան ունեցած է աւելի քան ցուցահանդէս աշխարհի տարբեր երկիրներու մէջ ինչպէս նաեւ անոր աշխատանքները հրատարակուած են տարբեր ամսագրերու եւ թերթերու մէջ անժէլ էթունտի էսամպան ծնած է ին եւ մեծցած է եաունտէի մէջ տասը տարեկանին տեղափոխուած է փարիզ դասեր ստացած է եագայի հոլանտական մասնագիտական լուսանկարչական դպրոցէն ներս յետագային տեղափոխուած է ամսթերտամ ուր ին սկսած է ուսանիլ դպրոցէն ներս հոլանտական մասնագիտական լուսանկարչական դպրոց էսամպայի հիմնական աշխատանքները կեդրոնացած են սեւ ու սպիտակ լուսանկարչութեան վրայ անոր առաջին ցուցահանդէսը կազմակերպուած է ին ամսթերտամի պատկերասրահէն ներս անոր սեւ ու սպիտակ լուսանկարներու սպիտակ գիծ շարքը ին նանտի մէջ կայացած փառատօնին արժանացած է մրցանակի ան կը ցանկանայ որ իր աշխատանքները քննարկում առաջացնեն մարդոց ու մշակոյթներու միջեւ անոր ստեղծագործութիւնները մեծ ազդեցութիւն կրած են իր ափրիկեան ծագումէն ինչպէս նաեւ անոր բազմազան մշակութային միջավայրէն պատկերելով իր անձնական փորձն ու պատմութիւնը մշակոյթը միջավայրի ազդեցութիւնները էսամպայի լուսանկարները արուեստի հմտութեան համադրում են մեծ զգացմունքայնութեան հետ ան իր աշխատանքները ցուցադրած է ափրիկէի մէջ ասիոյ եւրոպայի լատինական ամերիկայի արաբական միացեալ էմիրութիւններուն եւ ամն ի մէջ կայացած շարք մը ցուցահանդէսներուն որոնցմէ են հաւանայի պիէնալէն վենետիկի պիէնալէն եոհանեսպուրկի պիէնալէն երեք մայր ցամաքներու փառատօնը էսամպան մեծ հետաքրքրութեամբ ներկայացուցած է սեւամորթ կանանց լուսանկարներ եւ իր մատուցման ձեւով մարդահրաւէր նետած է ափրիկացի կանանց պատկերելու եւրոպակեդրոն մօտեցման անոր աշխատանքները կը մարմնաւորեն խորհրդաւորութիւն եւ էրոտիզմ պատկերելով բարձր զգացմունքայնութեամբ կանանց մարմիններ հովիւի եկեղեցի կամ նախրչու ժամ եկեղեցի որ կը գտնուի անիի հիւսիսային արուարձանին մէջ սմբատաշէն պարիսպներէն դուրս գլխաւոր դռնէն քմ հեռու ըստ աւանդութեան գագկաշէնի նմանութեամբ զայն կառուցած է հովիւ նախրապան մը ատկէ ալ նախրչու ժամ անուանումը որու կինը արքայական փառաշուք տաճարին մէջ աղօթելու անարժան համարուելով վռնտուած է հոնկէ թորոս թորամանեան այս եկեղեցին իր ենթադրութեամբ դամբարանը ուսումնասիրած չափագրած եւ մշակած է վերակազմութեան նախագիծը յուշարձանը թուագրած է ժ ժա դարերուն եւ զայն որակած որպէս հայ ճարտարապետութեան պսակը որ իր նախորդը չունենալէն բացի իր յետնորդը հազիւ ունեցած է ժե եւ ժզ դարերու կոթական արուեստին մէջ այն ալ փայտի եւ երկաթի աջակցութեան շնորհիւ հովիւի եկեղեցին ջլակամարներով ծածկուած ամենահին հայկական կառոյցն է հայկական յատակագիծերը կը բաղկանան երկրաչափական պատկերներէ շրջանակներ քառակուսիներ ուղղանկիւն քառանկիւններ բազմանկիւններ կը շարախառնուին մէկը միւսին մէջ կը մտնեն առաջին ակնարկով յատկագիծը բոլորովին վերացական է երկու աստղեր իրարու մէջ կը մտնեն սակայն յուշարձանը եթէ մօտէն քննենք առաջին յարկը ծածկուած է սալաքարով մը որ վեց կամարներու ինքնատիպ յանդուգն դրութեան մը վրայ կը յենի իւրաքանչիւր կամարի մէկ ոտքը կը յենի պատին մինչ միւսը առկախ կը մնայ կառոյցին կեդրոնը եւ ամրացած է միւս կամարներուն ծայրերուն քարէ ծածկոյթին ծանրութիւնը պատի վեց կէտերուն փոխանցուած է վեց կամարներու միջոցաւ այդ վեց կէտերուն մէջ պատը պէտք է ամուր մնայ ճնշումներուն դիմադրելու համար սակայն անոնց միջեւ կարելի է թեթեւցնել զանգուածը ճարտարապետը ներսը խորշեր կը փորէ բայց հոն եւս կանգ չ առներ կրնայ նաեւ պատը թեթեւցնել դուրսէն դուրսը խորշեր կը փորէ սակայն չի դպչիր պատի այն մատերուն որոնք կը կրեն կամարներուն ճնշումը կ առաջանան մէկը միւսին մէջ մտած երկու աստղեր բոլոր խորշերը ունին նաեւ զարդարանքի դեր անոնք կառոյցը կը տաշեն թանկագին քարի մը նման սակայն յատկապէս եւ գլխաւորաբար անոնք շինարարական դրութեան հետեւանք են քանի որ գմբէթին ծանրութիւնը վեց ուղղութեամբ կը բաժնուի բնական է որ այդ ուղղութիւնները երկարին նոյնինքն պատին մէջ այս լուծումը կը պատրաստէ կոթական ոճը ճարտարապետութիւնը անընդմէջ զանգուածի սկզբունքէն կ անցնի ջղաւորումներու տարբաղադրական սկզբունքին սակայն այս փոփոխութիւնը հազիւ որուագծուած է հոս եւս ճարտարապետերը զանգուածայինէն բոլորովին չեն հրաժարած ջղաւորումները կամարները իրենք իսկ զանգուածային են մղումներու ուղղութիւնները յայտնաբերուած են պատին մէջ սակայն խորշերը բոլորովին չեն ջնջեր պատը այլ զայն որոշ տեղեր կը կտրատեն միայն յարկերէն առաջինը կլոր է ներսէն եւ վեցանիստ դուրսէն աւելին վեցանիստ անկիւնները խորշերու վերածուած են այստեղ խորշերը շինարարական արժէք չունին սակայն անոնք զարդարային բնոյթ ունին եւ բաղկացական կապ կը ծառայեն գետնայարկի խորապէս տաշուած պատին եւ վերի յարկի ողորկ պատին միջեւ թմբուկին եւ խիստ ու պարզ գմբէթին հետ կառոյցը կը ներկայանայ իբրեւ եռայարկ ներդաշնակ ամբողջութիւն մը որ դէպի վեր կը զարգանայ եւ բարձրանալով կը պարզանայ անի քաղաք աւերուած միջնադարեան բերդաքաղաք արեւմտեան հայաստանի մէջ կը գտնուի կարսի մէջ արդի հայաստանի սահմանին կառուցուած է ախուրեան գետի աջ ափին եռանկիւնաձեւ սարահարթի մը վրայ ներկայիս հոն բնակութիւն չէ հաստատուած անիէն ոչ հեռու կը գտնուի օճաքլը գիւղը որու անունով երբեմն թուրքերը կ անուանեն անին հազար ու մէկ եկեղեցիներու քաղաք անին եղած է հայաստանի ամենահռչակաւոր մայրաքաղաքներէն մէկը թուականներուն բագրատունիներու թագաւորութեան օրերուն արքունիքը կարսէն անի տեղափոխած է աշոտ գ բագրատունին անին յայտնի էր իբրեւ երկրի տնտեսական առեւտրական արհեստագործական եւ մշակութային մեծ կեդրոն ունեցած է շուրջ հազար բնակիչ անին արտաքին աշխարհի հետ կապուած եղած է ախուրեան գետի վրայ կառուցուած հինգ քարաշէն կամուրջներով որոնք բոլորն ալ ունեցած են մեթրէ աւելի երկարութիւն քաղաքը ունեցած է դուռ անիի հարաւային մասին վիթխարի ժայռի մը վրայ կը գտնուի քաղաքին միջնաբերդը անին շատ հին ժամանակներէն ի վեր բնակելի վայր եղած է շիրակի այդ տարածքին վրայ գտնուած են ք ա առաջին հազարամեակին պատկանող կիկլոպեան շինութիւններու մեծածաւալ քարերով առանց շաղախի խոշոր շինութիւն մնացորդները անիի շրջակայ ձորերուն մէջի քարանձաւներն ալ եղած են բնակելի վայրեր անոնցմէ մէկուն մէջ գտնուած է ք ա երկրորդ հազարամեակէն մնացած պրոնզէ ապարանջան քաղաքին մօտակայ գերեզմանադաշտէն յայտնաբերուած են ք ա րդ դարերու իրեր քաղաքը իր անունը առած է բարձր հայքի դարանաղի գաւառի այժմ քէմախ թուրքիոյ մէջ եփրատի ձախ ափին անի բերդաքաղաքէն որ հեթանոսական շրջանին հռչակաւոր էր արամազդ չաստուածի մեհեանով եւ թագաւորներու գերեզմաններով անիի մասին առաջին յիշատակումները կը վերաբերին վաղ միջնադարուն ե դարուն որպէս կամսարական իշխանական տան ամրոցներէն մէկը հայ մատենագիրներէն այդ մասին կը վկայեն եղիշէն ու ղազար փարպեցին աւատատիրական յարաբերութիւններու սկզբնաւորման շրջանին մեծ հայքը կը գտնուէր արշակունիներու թագաւորութեան իշխանութեան տակ արաբական տիրապետութեան ընթացքին թ դարու սկիզբը շիրակի դաշտի անի ամրոցը կը պատկանէր շիրակի եւ արշարունքի տէր կամսարական իշխանական տան աշոտ մսակեր բագրատունի ական թուականներուն կը գնէ կամսարականներուն հողատարածքը արշարունիք եւ շիրակ գաւառները անի ամրոցով վերջիններս հայաստանէն կը հեռանան ու բիւզանդական կայսրութեան ծառայութեան կը մտնեն զարգացած միջնադարուն թուականներուն անին բագրատունիներու թագաւորութեան մայրաքաղաքն էր վերջինիս սահմաններուն մէջ ընդգրկուած էին հայկական լեռնաշխարհի գրեթէ բոլոր գաւառները սեւանայ լիճ վանայ եւ ուրմիոյ լիճ լիճերուն միջեւ ժգ դարու պատմիչ սիպթ իպն ալ ճաուզին կը յայտնէ որ նախքան սելճուքներու կողմէ հայաստանի գրաւումը մանազկերտի ճակատամարտ հայոց մայրաքաղաքին բնակչութիւնը կը հասնէր մէկ միլիոնի որոնց մէկ մասը կը սպաննուէր իսկ ողջ մնացածները գերի կը տարուէին աւելի ուշ վրաց թագաւորութեան հզօրացման հետ արեւելեան հայաստանի մէջ կը ստեղծուի զաքարեան իշխանապետութիւնը որու կեդրոնը դարձեալ կը դառնայ անին անի աշոտեան եւ սմբատեան պարիսպներով պաշտպանուած բաղկացած էր միջնաբերդէն բուն քաղաքէն արուարձաններէն եւ քարանձաւային ու ստորերկրեայ անիէն հազարումէկ եկեղեցիներու քաղաք անուանի էին յատկապէս մայր տաճարը գագկաշէն առաքելոց ս փրկիչ ապուղամրենց ս գէորգ եւ հովիւի եկեղեցիները անի քաղաքը հիւրընկալած է հազարաւոր մարդիկ դառնալով մշակութային հանգոյց եւ շրջանային պետութիւն միջնադարեան բագրատունեաց հարստութեան ժամանակաշրջանին հայկական ճարտարապետութեան պատմութեան մէջ անին յայտնի է իբրեւ պաշտամունքի կառոյցներու նշանաւոր կեդրոն ը դարէն սկսեալ հայաստանի մէջ ճարտարապետութեան զարգացումը կանգ կ առնէ արաբներու տիրապետութեան շրջանին մայրաքաղաք դառնալէ ետք անիի շինարուեստի զարգացումը կ ընթանայ վաղ միջնադարու հայկական ճարտարապետութեան ամբողջ ժառանգութեան անցեալի յուշարձաններու յատակագծային եւ ծաւալային յօրինուածքներու վերստեղծման ու վերամշակման ուղիով փաստօրէն սկսելով այն տեղէն ուրկէ արհեստականօրէն ընդհատած էր անոնց աստիճանական զարգացումը ախուրեան գետը եւ հին կամուրջի մը փլատակները բնական սահման կը գծեն հայ թրքական տագնապալի յարաբերութիւնները պատկերելով երկու երկիրները երկար ատենէ տարակարծիք են ա համաշխարհային պատերազմի ընթացքին օսմանեան կայսրութեան տիրապետութեան տակ իրականացուած հայերու զանգուածային սպանութիւններու շուրջ եւ թուրքիա իր սահմանը հայաստանի հետ պաշտօնապէս փակած է ին հակադարձելով հայաստանի եւ թուրքիոյ դաշնակից ատրպէյճանի միջեւ տարածքային հակամարտութեան բագրատունիներու թագաւորութեան սկզբնական շրջանին անին երկրին կարեւորագոյն բերդերէն մին էր եւ թագաւորութեան գանձին մէկ մասը հոն կը պահուէր աշոտ գ ողորմած երկրին մէջ խռովութիւնները դադրեցնելէ եւ ապահովութիւնը հաստատելէ ետք ին մայրաքաղաքը կարսէն անի կը փոխադրէ այդ միջոցին անի միջնաբերդին շուրջ տարածուած փոքր բերդաքաղաք մըն էր անանիա ա մոկացի կաթողիկոս անիի մէջ կ օծէ աշոտ թագաւորը քանի մը տարի ետք աշոտ կը շինէ անիի ներքին պարիսպը որ աշոտաշէն կը կոչուի աշոտի օրով կը շինուի քաղաքին ջրմուղի սարքաւորումը երկաթէ եւ կաւէ խողովակներով անիի շէնքերը եկեղեցիները հայ ճարտարապետութեան լաւագոյն գործերն են անին հայկական թագաւորութեան միջնադարեան մայրաքաղաքն էր մետաքսի ճամբու հիւսիսային թեւքերին անին հազար բնակիչ ունեցող մեծ քաղաք էր յայտնի իբրեւ հազարումէկ եկեղեցիներու քաղաք հիմա անիի լքեալ մայր տաճարն ու եկեղեցիները կը կորսուին կիզիչ արեւէն թօշնած խոտի մէջ մայր տաճարը ծանօթ է նաեւ որպէս անիի ս աստուածածին կաթողիկէ եկեղեցի կը գտնուի երբեմնի հզօր անիի արեւմտեան մասին մէջ տաճարը թուականին հիմնադրած է սմբատ բ տիեզերակալ հայոց թագաւորը սակայն ան յանկարծամահ ըլլալուն պատճառով սոյն բացառիկ կառոյցի շինարարութիւնը աւարտած է ին գագիկ ա բագրատունի հայոց թագաւորի կնոջ ձեռամբ կատրանիդէ թագուհիին տաճարի գմբէթին վրայ զետեղուած է մարդահասակ արծաթեայ խաչ իսկ սմբատ բ թագաւորը հնդկաստանէն բերել տուած է բիւրեղեայ հսկայ ջահ մը հայոց աստուածասէր կատրանիդէ թագուհին որ սիւնեաց վասակ ա թագաւորի դուստրն էր անիի մայր տաճարը պերճ շինութիւններով զարդարելու համար չէ խնայած նոյնիսկ իր հարսանեկան օժիտը հ խաչատրեան հայոց թագուհիներ ներկայիս մայր տաճարը անբնակ եւ աւերակ վիճակի մէջ է առասպելը կը պատմէ որ կատրանիդէ թագուհիին երազին մէջ յայտնուած հրեշտակը յանձնարարած է հովանաւորել տաճարին կառուցումը հրեշտակը թագուհիին կը խոստանայ որ կառոյցին շինարարութեան ընթացքին չի լքեր եւ եկեղեցին կը պահէ մինչեւ որ արաբները տեսնեն քրիստոսի գալուստը եթէ փլուզումը կանխարգիլող միջոցներ չձեռնարկեն այս շինութիւնը քանի մը տարիէն կանգուն չի մնար ին ռուս հնագէտները արեւելեան ճակատի քարերուն մեծ մասը վերականգնած են սակայն ին եկեղեցւոյ արեւելեան կէսը փոթորիկի մը ընթացքին փլած է եկեղեցւոյ մնացած մասը ին երկրաշարժի ատեն ցնցուած է եւ այսօր ամբողջութեամբ փլելու վտանգի եզրին է պատմաբաններ անիի կարեւորութիւնը իբրեւ մոռցուած միջնադարեան արժէքի շատոնց շեշտած են եւ ատոր շնորհիւ անի այժմ ներառուած է իւնեսքո յի աշխարհի ժառանգութիւն կայքի փորձարական ցանկին անին այնքան արագ աճած է որ հետագային դէպի հիւսիս երկարող պաշտպանական կառոյցներու երկար շարքի սմբատեան պարիսպներու կառուցումը աւարտին հասցնելու համար մէկ սերունդէն աւելի ժամանակ անհրաժեշտ եղած է հետագային աշոտեան պարիսպները ի վերջոյ դուրս եկած են գործածութենէն եւ աւերակներու վերածուած են աշոտեան պարիսպներն ունեցած են վեց կամ եօթ կիսաշրջանաձեւ աշտարակներ կ ենթադրուի որ իւրաքանչիւր աշտարակի ներսը մատուռ մը եղած է իսկ անոնց միջեւ դարպաս եղած է նիկողայոս մառ աշոտեան պարիսպներն ուսումնասիրած է ին պեղումները բացայայտած են որ աւելի ուշ շրջանին տուները կառուցուած էին աշտարակներու կողքին մառ կ ենթադրէր որ այդ տուներու մէջ ապրած են անիի ամէնէն աղքատ բնակիչները քանի որ այդ աւերակներուն մէջ չէր գտած արուեստի գործի որեւէ հետք վաճառականութեան կամ առեւտրային գործունէութիւն անի խիտ բնակչութիւն ունեցող քաղաք էր մայրաքաղաքին բաղկացուցիչ մասերն էին արուարձանները ամէնէն աւելի ընդարձակ էին հիւսիս արեւելեան արուարձանները անի ունէր մօտաւորապէս էն քառ քիլոմեթր տարածութիւն որուն մեծագոյն մասը կը գրաւէին արուարձանները արտաքին պարիսպէն դուրս տարածուող թաղամասերը ախուրեանի ձորը եւ ծաղկոցաձորի գլիձորի իգաձորի եւ հիւսիս արեւելեան սարահարթին վրայ գտնուող շրջանները միջնաբերդը որ գոյութիւն ունէր հին ժամանակներէն կը գտնուէր մայրաքաղաքին հարաւ արեւմտեան կողմը միջնաբերդին եւ աշոտեան կամ ներքին պարիսպին միջեւ տարածուած էր հին քաղաքը իսկ հին քաղաքէն մինչեւ սմբատեան կամ արտաքին պարիսպ տարածուող գօտին կ ընդգրկէր նոր քաղաքը հին եւ նոր քաղաքը միասին կը կազմէին բուն քաղաքը կամ շահաստանը արտաքին պարիսպէն դուրս տարածուած էին արուարձանները որոնք կազմուած էին առանձին թաղամասերէ միջնաբերդը ունէր հեկտար տարածութիւն հին քաղաքը ունէր հիւսիսէն հարաւ մեթր երկարութիւն եւ արեւելքէն արեւմուտք էն մ լայնութիւն մօտաւորապէս հեկտար տարածութիւն իսկ նոր քաղաքը ունէր մօտաւորապէս հեկտար տարածութիւն նոր քաղաքի բաղկացուցիչ մասերը կը նկատուէին նաեւ ծաղկոցաձորը եւ ախուրեանի կիրճին մէկ մասը որ պարսպապատ բուն քաղաքին հետ ունէր էն հեկտար տարածութիւն արուարձանները կ ընդգրկէին հիւսիսային հարաւային քարանձաւային եւ ստորերկրեայ անին միջնաբերդը քաղաքի հարաւ արեւմտեան բլուրին վրայ բուն քաղաքէն էն մեթր բարձր քաղաքէն բաժնուած էր հաստ պարիսպներով եւ բագրատունիներուն աթոռանիստն էր հոն կը գտնուէին թագաւորական պալատը զինանոցը գանձարանը ամբարանոցը եւ բերդապահ զինուորներու պալատական պաշտօնեաներու ու հոգեւորականներու բնակարաններ պալատական եւ ուրիշ վեց եկեղեցիներ արքայական գրադարանը եւ թագաւորական գերեզմանոցը միջնաբերդը ունէր իր բաղնիքը եւ ջրմուղը արքունիքի բլուրը ամբողջ ծառաստաններով ու ծաղկանոցներով ծածկուած էր բուն քաղաքին մէջ կը գտնուէին ճարտարապետական յուշարձաններուն մեծագոյն մասը մայր եկեղեցին գագկաշէն եկեղեցին առաքելոց եկեղեցին ս խաչ եկեղեցին ինչպէս նաեւ հիւրանոցներ բաղնիքներ իշխանական ապարանքներ եւայլն հոն կեդրոնացած էր քաղաքին տնտեսական ու մշակութային կեանքը ամէնէն ընդարձակ եւ բազմամարդ հիւսիսային արուարձանը մասամբ երկրագործական գօտի էր եւ շնորհիւ հոնկէ անցնող վտակին պարգեւած առատ ջուրերուն ծառաստաններով ու մրգաստաններով ծածկուած էր հարաւի արուարձանը կը տարածուէր միջնաբերդին եւ աղջկաբերդին դիմացը ախուրեան գետի ձախ ափի երկայնքին եւ միջնաբերդին ու քաղաքին հետ կապուած էր կամուրջներով քարանձաւային կամ այրային անին կ ընդգրկէր մայրաքաղաքը երեք կողմէն շրջափակող ձորերու կողերուն տարածուող եւ քարանձաւ տուներէ կամ քարտուներէ բաղկացած գօտին ամէնէն աւելի մեծ թիւով քարայրները կը գտնուէին ծաղկոցաձորի կողերուն ինչպէս նաեւ իգաձորի գլիձորի եւ ախուրեանի աջակողմեան կողերուն բնակելի քարայրներուն մեծ մասը մէկ սենեակէ բաղկացած բնակարաններ էին որոնք իրենց պատերուն ունէին որմնախորշեր կային նաեւ քարանձաւային եկեղեցիներ քարանձաւներուն միջեւ կային անցքեր աստիճաններ նեղ փողոցներ ինչպէս նաեւ գաղտնի անցքեր ստորերկրեայ անին բաղկացած էր ստորգետնեայ երկար նեղ եւ ոլորապտոյտ անցքէ մը եւ անոր վրայ փորուած երկու ընդարձակ սրահներէ ռազմագիտական կարեւոր նշանակութիւն ունէր եւ կապուած էր կարսի եւ այլ քաղաքներու հետ գաղտնուղիին գլխաւոր մուտքը հաւանաբար կը գտնուէր ծաղկոցաձորի մէջ արտաքին պարիսպին մօտ անիի անմիջական շրջակայքը կը գտնուէին հոռոմոսի վանքը բագնայրը եւ փոքր թաղամասեր ձորք իգաձոր բովաձոր կարմնջի ձոր աբէլի ակն եւ ապրունց ձոր թագաւորական պալատին ընդհանուր մակերեսը քմ է պալատին սրահներուն պատերը զարդարուած էին որմնանկարներով կը գործէր եօթ սրահներէ բաղկացած պալատական բաղնիք պաղ ու տաք ջուրի աւազաններով խողովակաշարի միջոցով օգտագործուած ջուրի հեռացմամբ մայրաքաղաք հռչակուելէն ետք բաղնիքը կը զարդարուի բազմաթիւ տուֆակերտ գեղեցիկ կոթողներով որոնցմէ շատերը ունին համաշխարհային արժէք վրաստանի թշնամիներուն դէմ իրենց տարած յաղթանակներով վրացական բանակին ու արքունիքին մէջ արագօրէն բարձրացող արծրունիներու տոհմէն զաքարեան իշխանները ին կ ազատագրեն անին անին կ ըլլայ իրենց իշխանութեան մայրաքաղաքը քաղաքը կը սկսի դարձեալ ծաղկիլ կը կառուցուին դղեակներ կը հիմնուին արհեստանոցներ առեւտրականութիւնը կը յառաջանայ անի նստող զաքարեան իշխանը կը կոչուի շահնշահ թագաւոր եւ վրաց բագրատունիներու արքունիքին մէջ թագաւորէն յետոյ ամենաբարձր անձը կը նկատուի պատմիչներ այս իշխանութիւնը կը կոչեն պետութիւն պետական իշխանութիւն թագաւորութիւն աշխարհակալ տէրութիւն քաղաքին աւերակները ներկայիս կը գտնուին թուրքիոյ տարածքին մէջ գտնուող հայկական կարս նահանգի հայ թրքական սահմանին մօտ գիւմրիէն քմ հարաւ արեւմուտք անիի մանրանկարչութեան դպրոց հայկական մանրանկարչութեան դպրոցներէն ձեւաւորուած է անիի գրչութեան կեդրոնին մէջ ոչ միայն բուն քաղաքի գրչատներուն այլեւ մերձակայ մշակութային օճախներուն մէջ հոռոմոսի պակնայրի արջոառիճի վանքերուն մէջ րդ դարերուն անիի մանրանկարչութեան դպրոցը գործած է մշակութային աշխոյժ միջավայրին մէջ քաղաքային դասէն սերող պատուիրատուներու հովանաւորութեամբ որ պայմանաւորած է անոր աշխարհիկ ուղղուածութիւնը աւանդական ձեւակերպումները կեանքի ու կենցաղի տարրերով հարստացնելու որոշակի ձգտումը այստեղ ստեղծուած ձեռագիրներուն վանական կանոնական արուեստի խստաճաշակ պահանջներուն փոխարինած են իրականութենէն քաղուած պարզ ու կենսալի հորինուածքները որոնք իրենց բնոյթով հարազատ էին քաղաքային դասին հայ մանրանկարչութեան մէջ առաջին անգամ բեխենց վանքի նկարիչները յիշատակագրութիւններ ցգած են խորաններու սիւներու ու երիզներու վրայ հաւանօրէն անիի ճարտարապետական կառոյցներու բազմաձեւ վիմագրերու հետեւութեամբ այդ սովորոյթին հետեւած են նաեւ անիի մանրանկարչութեան դպրոցի միւս նկարիչները բազմաթիւ ձեռագրերու հեղինակ է շնորհալի գրիչ եւ մանրանկարիչ իգնատիոս հոոոմոսցին որու լաւագոյն գործերէն են թուականի պակնայրի աւետարանը եւ թուականի տերունական պատկերներու ամբողջական նկարաշարով աւետարանը նոր ջուղա ամենափրկիչ վանք ձեռ անիի մանրանկարչութեան դպրոցին առնչուած է աբաս նկարիչին յայտնի միակ մատեանը պահուած է չիգակոյի համալսարանի գրադարանին մէջ որու մանրանկարներուն մէջ առկայ են քաղաքային տարազ կրող կերպարներ ու ճարտարապետական մանրամասեր հաղպատի աւետարանի պատկերներուն նման այս ձեռագրի խորաններու հեղինակն է իգնատիոսը անի քաղաքի բազմակի աւերումներու եւ տնեցիներու արտագաղթի հետեւանքով շատ ձեռագիրներ կորսուած են սակայն պահպանուած փոքրաթիւ մատեանները կը վկայեն բարձր զարգացման հասած մանրանկարչութեան դպրոցի եւ մշակույթի մասին անկիւն երկրաչափական պատկեր որ կը կազմուի կէտէ մը անկիւնի գագաթ դուրս եկող երկու ճառագայթներով անկիւնի կողմեր անկիւնի երկու կողմերը պարունակող հարթութիւնը անկիւնով կը բաժնէ երկու մասերու այդ մասերէն իւրաքանչիւրը անկիւնի կողմերու հետ միաւորած կը կոչուի հարթ անկիւն կամ պարզապէս անկիւն եթէ այդ տարընթարցին չառաջանար հարթ անկիւններէն մէկուն կ ըսեն ներքին հիմնականին փոքր անկիւնը իսկ միւսին արտաքին հարթ անկիւնի կէտերը որոնք չեն պատկանիր իր կողմերուն կը ձեւաւորեն հարթ անկիւնի ներքին տիրոյթը հարթ անկիւնը հաւասարազօր կը սահմանէ հետեւեալը հարթութեան մասը որ կը հանդիսանայ տրուած կէտէն անկիւնի գագաթներ դուրս եկող ճառագայթներու եւ այդ հարթութեան մէջ պառկած ուղիղ որ կը կոչուի տրուած հարթ անկիւնը ձգող ուղիղ հատողներու միաւորումը յաճախ հակիրճութեան համար անկիւն կ անուանեն նաեւ անկիւնի չափը այսինքն անկիւնի մեծութեան որոշող թիւը բացի աւելի յաճախ հանդիպող հարթ անկիւններէն որպէս անկիւն կրնան դիտարկուիլ նաեւ առաւել ընդհանուր օպէյտ ները պատկերներ յառաջացած հատ հատ աղեղներով կիսահարթութիւններով եւ այլ պատկերներով ինչպէս էվկլիտա ն այնպէս ալ տարբեր չափի մեթրական տարածութիւններու ուրիշ ձեւի երկրաչափութեան մէջ անկիւնի նշանակման համար գոյութիւն ունի միջազգային նշանակումը որ թուականին առաջարկած է ֆրանսացի թուաբանագէտ փիէր էրիգսոնը թուաբանական արտայայտութիւններուն մէջ անկիւնները հիմնականին կը նշանակեն յունարէն տառերով եւ այլն որպէս կանոն տուեալ նշանակումը կ օգտագործուի նաեւ գծագրութեան մէջ անկիւնի ներքին տիրոյթը հստակեցնելու համար որպէսզի նշանը օգտագործելու խնդիրներ չառաջանան փի թիւին հետ ապա անկիւն նշանակելու նշանը չեն օգտագործեր մարմնային անկիւնները նշանակելու համար տե ս ներքեւը յաճախ կ օգտագործեն եւ տառերը անկիւնը նշանակութիւն ունի նաեւ կէտերու տառերով օրինակ այսպիսի գրման մէջ ն գագաթն է իսկ ը եւ ն միւս կէտերը տարբեր կողմերուն վրայ աւելի քիչ տարածուած է անկիւնի երկու կողմերով նշանակութիւնը օրինակ ն հոս կ ենթադրուի որ նկատի կ ունենանք եռանկեան ներքին անկիւնը որ պէտք էր նշանակել այսպիսով աջ կողմի նկարին վրայ եւ նշանակումները ունին միեւնոյն անկիւնը նշանակումը երբեմն անկիւնները նշելու համար կ օգտագործեն լատինական տառերն ու թիւերը գծագրութիւններու վրայ անկիւնները կը նշանակուին երկակի կամ եռակի աղեղիկներով որոնք կ անցնին անկիւնի ներքին տիրոյթներով անկիւնի գագաթը իբր կեդրոն անկիւններուն հաւասարութիւնը կրնայ նշանակուիլ միանման աղեղիկներու կրկնութեամբ անկիւնի չափը որոնցմէ կրնանք համեմատել հարթ անկիւնները կարող է ներմուծուիլ հետեւեալ կերպով երկու հարթ անկիւններ կը կոչուին հաւասար կամ երկրաչաբական եթէ անոնք կարող են համատեղուիլ այնպէս որ նոյն տեղը համախմբեն իրենց գագաթները եւ երկու կողմերը ըլլան հաւասար հարթութեան վրայ ցանկացած ճառագայթէ տրուած ուղղութեամբ կարելի է տեղադրել միակ անկիւնը հաւասար տրուած միւս անկիւնին եթէ անկիւն մը ամբողջութեամբ կարող է տեղադրուիլ մէկ այլ անկիւնի ներքեւը այնպէս որ այդ անկիւններուն գագաթները եւ կողմերը համատեղուին ապա առաջին անկիւնը կ ըլլայ աւելի փոքր քան երկրորդը կից կ անուանենք երկու անկիւններ տեղադրուած այնպէս որ մէկին կողմը կը համատեղուի միւսին կողմին հետ այս կը նշանակէ թէ նաեւ երկուքին գագաթները կը համատաեղուին բայց իրենց ներքին տիրոյթները չեն փոխուիր երկու կից անկիւններու ոչ համատեղուած կողմերով կազմուած անկիւնը կ անուանենք այդ անկիւններուն գումար ը իւրաքանչիւր անկիւնի կարելի է համապատասխանութեան մէջ դնել թիւ մը անկիւնի չափ այնպէս որ նշանակումներու որոշ համակարգերուն մէջ եթէ անհրաժեշտութիւն կայ տարբերել անկիւնը եւ իր չափը անկիւնին համար երկրաչափական պատկերու կ օգտագործուի նշանակումը իսկ այդ անկոիւնին չափի մեծութեան համար նշանակումը անկիւնը կը չափեն առաւել տարածուած աստիճանային չափ կը համրուի աստիճան վարկեան երկվարկեանը որուն մէջ որպէս կ ընդունիուի փռուած անկիւնի ը տե ս ներքեւը մէկ վարկեանը եւ մէկ երկվարկեանը աստիճանային չափը իր մէջ կիառէ էլեմենդար երկրաչափութեան գծագրութիւններուն մէջ անկիւնի չափումը փոխադիրչով կեոտեզ ի քարտէսն ու տեղանքը տեղանքին մէջ անկիւններու չափման համար կ օգտագործեն բազմաթիւ ճշգրիտ սարքեր համաշխարհային անկիւնաչափով անկիւնի ռատիան ային չափը ձգող աղեղի երկարութեան յարաբերութիւնն է իր շառաւիղին համակարգային ռատիան ային չափը կիրառկուի թուաբանական վերլուծման մէջ օրինակ որպէս եռանկիւնաչափական ֆունկ ի թուային արկիւմենդ եւ հակադարձ արկֆունկ երու թուային արժէքներու աղիւսակային եւ կրաֆիք ական որոշման դէպքին մէջ հարթաչափութեան մէջ եւ մեքանիզմի ժամանակ կէտին կամ առանցքին շուրջը պտոյտ կատարելով եւ այլն պտոյտը անկիւնը ձգող աղեղի այսինքն ամբողջութեամբ անկիւնի ներքեւին մէջ գտնուող անկիւնի կեդրոնի գագաթին շրջանագիծի աղեղին վրայ որուն ծայրերը կը գտնուին անկիւնի կողմերուն վրայ երկարութեան յարաբերութիւնն է շրջանագիծին երկարութեան անկիւններու չափման համար կրատյան չափի օգտագործման համար առաջարկուած է հինէն եկող ժամանակներէ այժմ գրեթէ ոչ մէկ տեղ չի օգտագործուիր որովհետեւ չի կրնար դուրս մղել առաւել տարածուած վաթսունական աստիճանները անկիւնները կը չափուին աստիճանային չափով եկած հին պապելոնէն ուր կ օգտագործուէր հաշիւի վաթսունական համակարգը որուն հետքերը մեր մօտ պահպանուած են ժամանակի եւ անկիւններու բաժանման մէջ մմհ ի մէջ անկիւնի չափման հիմնական միաւորը կը հանդիսանայ ռատիանը ծովային նաւահանգիստներուն անկիւնները կը չափուին ծովայի ռումբ երով կողմնացոյցի հատուածամասերով ռումբ ը հաւասար է կողմնացոյցի ամբողջ շրջանագիծին աստիճան այսինքն աստիճան կամ աստղագիտութեան մէջ ուղիղ ծագման անկիւնը եւ ժամանակի անկիւնը հասարակածայինհամակարգին մէջ կը չափուին ժամերով վարկեաններով եւ երկվարկեաններով կազմելով համապատասխանաբար ամբողջ շրջանագիծի ը ը եւ ը այս կապուած է երկիրի առանցքային պտոյտի անկիւնային արագութենէ կազմելով մօտաւորապէս պտոյտ ժամուայ մէջ այսպիսով մէկ ժամ ներառեալ վարեանին եւ երկվարկեանին ժամանակամիջոցին մէջ աշխարհի երկրագունդը կը պտտի մօտաւորապէս ժամ ներառեալ վարկեանին եւ երկվարկեանին անկիւնային չափով մնացած անկիւնային մեծութիւնները աստղագիտութեան մէջ կ արտայայտուին հիմնականին աղեղի աստիճաններով վարկեաններով եւ երկվարկեաններով սխալէ խուսափելու համար կարելի է նշել որ ուղիղ ծագման մէկ վարկեանը հաւասար է աղեղի վարկեանին հրետանագիտութեան եւ զէնք կարուցման գործերուն մէջ կիրառկուին նաեւ հազարերրորդականները եւ ռազմական անկիւնաչափի բաժանումները որոշ հատուածներու մէջ ինչպէս բեւեռային համակարգին մէջ կէտի նոյնականացումը կամ օպէյտ ի կողմնորոշման նկարագրելը երկու չափերուն մէջ իր պարզութեան կողմնորոշուածութեան նկատմամբ ամբողջ թիւով պտոյտներով տարբերուող անկիւնները փաստորէն կը հանդիսանան էքուիւալենդ ի օրինակ այսպիսի դէպքերու մէջ կարելի է էքուիւալենդ համարել եւ անկիւնները ուրիշ հատուածներու մէջ ինչպէս կէտի նոյնականացումը զսպանակաձեւ կորի վրայ կամ օպէյտ ի ամբողջական պտոյտներու նկարագրութիւնը երկու չափերուն մէջ իր պարզութեան մէջ կողմնորոշուածութեան նկատմամբ ոչ զերօ չափանիշի ամբողջ թիւով եւ ամբողջ պտոյտներով տարբերուող անկիւնները էքուիւալենդ չեն որոշ հարթ անկիւններ ունին յատուկ անուններ բացի վերը նշուած չափման միաւորներէ ռատիան ռումբ աստիճան եւ այլն իրենց թիւին կը դասուին հետեւեալ ձեւերով երբեմն անկիւնները օրինակ մակերեւոյթի թեքութեան անկիւնը անկարելի է չափեն անկիւնային չափով այլ իր դանկենզ ով կամ սինուս ով փոքր անկիւններով թեքութեան սովորական դէպքնի համար այդ յարաբերութիւնը մօտաւորապէս հաւասար է ռատիան ներով արտայայտուած անկիւնին դէպքին ժամանակ տարբերութիւնը այդ մեծութիւններուն միջեւ է այս դէպքին յարաբերութիւնը հիմնականին կ արտայայտուի տոկոսներով կամ փրոմիլ ներով օրինակ ճանապարհին թեքութիւնը կը նշանակէ որ ճանապարհի իւրաքանչիւր մեթրը ճանապարհը կը բարձրացնէ մեթր հորիզոնի նկատմամբ անկիւնը հաւասար է ռատիան անկիւններուն նմանատիպ չափումը խիստ ըսած չի հանդիսանար անկիւնային չափի որովհետեւ օժտուած չէ գումարումի յատկութիւններով թուաբանութեան եւ բնագիտութեան մէջ սովորաբար անկիւններու հաշիւի դրական ուղղութիւն կը համարուի ժամանակի հակառակ ուղղութիւնը աշխարհագրութեան մէջ անկիւններու հաշիւի սկիզբը ըստ ազիմութ ի ընդունուած է դէպի հիւսիս ուղղութիւնը անկիւնը կը հաշուէ ժամի ուղղութեամբ այսպիսով դէպի արեւելք ուղղութիւնը կը համապատասխանէ շիտակ անկիւնը դէպի հարաւ դէպի արեւմուտք հրետանագիտութեան մէջ կը նախընտրեն բեւեռային առանցքի ուղղութիւնը հարաւ եւ համապատասխան բեւեռային անկիւնը նոյնպէս կ անուանեն ազիմութ դէպի արեւմուտք ուղղութիւնը կը համապատասխանէ շիտակ անկիւնը կախուած անկիւնի մեծ մասերը կը կոչուին անկիւնի կիսորդ երկակի եւ կտրում բառերէն կը կոչուի անկեան գագաթէն դուրս եկող եւ իր ներքին տիրոյթով անցնող ճառագայթը որ իր կողմերու հետ կը ձեւաւորէ երկու հաւասար անկիւններ կիսորդին ցանկացած կէտին հեռաւորութիւնը անկիւնի կողմերէն միեւնոյնն է եւ հակառակը անկիւնի ներքին տիրոյթին ցանկացած կէտը որ հաւասար հեռու է անկիւնի կողմերէն կ իյնայ կիսորդին վրայ հարթ անկիւն կէտը կ օգտագործուի որպէս անկիւն սահմանուած է հոդուածի սկիզբը կէտերու հոմանիշ հարթ անկիւն օգտագործուելիք կէտերէն տարբերելու համար հարթ անկիւններուն յատկութիւններու տակ ոչ յաճախ կը հասկնան անկիւններու մեծութիւններու յարաբերութիւնները կից լրացնող հակառակ հակադիր տես ներքեւը այն դէպքին երբ անկիւնները կ իյնան մէկ հարթութեան մէջ հարթաչափութեան համար այդ ինքնին կ ենթադրուի սակայն տարածաչափութեան համար ճշդգրիտ ըլլալ անհրաժեշտ է այլապէս սկիզի թուարկուած յարաբերութիւնները տեղի չեն ունենար իսկ իրենք անկիւնները եթէ չեն պատկանիր միեւնոյն հարթութեան չեն կոչուիր կից կամ հակառակ հակադիրները ինքնաբերաբար կ իյնան մէկ հարթութեան մէջ մասնաւոր կից անկիւններու դէպքերը անկիւնները որոնց կողմերը զոյգ առ զոյգ զուգահեռ են եւ համուղուած կամ զոյգ առ զոյգ զուգահեռ են եւ համուղուած են միայն կ ըլլան հաւասար անկիւններուն զոյգը որոնց կողմերը կ ըլլան զոյգ մը զուգահեռ եւ հակուղուած իսկ կողմերուն երկրորդ զոյգը զուգահեռ են եւ հակուղուած գումարով կը կազմեն փռուած անկիւն որ է տես նկարը որովհետեւ զուգահեռ տեղափոխմամբ իրենց կրնանք վերածել կից անկիւններու համուղուած կողմերը սոսնձելով կամայական անկիւնի բազմանկեան առանց ինքնահատման ներքին անկիւններուն գումարը հաւասար է այսպիսով ներքին անկիւն կ անուանենք ուշադրութիւն այս արտաքին անկիւնի ոչ սովորական սահմանումն է այն անկիւնը որ ներքին անկիւնը կը հասնի մինչեւ ամբողջ անկիւնի կամայական անկիւն բազմանկեան առանց ինքնահատման արտաքին անկիւններու գումարը հաւասար է շրջանագիծի ցանկացած աղեղը կարելի է համադրել միայն կեդրոնական եւ անսահման բազմութեամբ ներքին գիծով անկիւնները ներքին գիծով անկիւնին մեծութիւնը հաւասար է շրջանագիծին նոյն աղեղին վրայ հենած կեդրոնական անկիւնի կէսին տե ս նկարը եւ ուղղիներուն միջեւ նշանակենք կողմնորոշուած անկիւնին մեծութիւնը կ անուանենք այնպէս որուն վրայ պէտք է պտտիլ ժամացոյցի հակառակ ուղղութեամբ ուղղիին նման որ ան կը դառնայ զուգահեռ ուղղիին անոր հետ միատեղ ի եւ ի վրայ տարբերող անկիւնները կը համարուին հաւասար հարկաւոր է նշել որ եւ ուղղիներուն միջեւ կողմնորոշուած անկիւնը հաւասար չէ եւ ուղղիներուն միջեւ կողմնորոշուած անկիւնին անոնց գումարը կը կազմէ որ ըստ մեր պայմանաւորուածութեան նոյնն է ի կողմնորոշուած անկիւնները օժտուած են հետեւեալ յատկութիւններով ա բ գ ուղղի մը վար չինկած միեւնոյն շրջանագիծին պատկանող կէտեր են միայն այն դէպքին երբ բնական խնդիրներու շարքը կը ներկայացնէ անկիւններու նպատակահարմար դիտարկումը որպէս պատկեր որ կը ստացուի կէտի որմէ դուրս կըւ գայ ճառագայթը շուրջը մինչեւ տրուած հաստատուած դիրք ճառագայթի պտտում էն այդ դէպքին անկիւնը կը հանդիսանայ ճառագայթին պտոյտ ին չափը նման սահմանումը կը հնարաւորէ ընդհանրացնել անկիւնի հասկացողութիւնը ընդլայնելով իր սահմանումը ամբողջ թուային ուղղիին վրայ ներբեռնելով մեծ անկիւնները կախուած պտոյտ ի ուղղութենէն կը տարբերին դրական եւ բացասական անկիւններ ը եռանկիւնաչափութեան մէջ նման դիտարկում կը ստանայ եռանկիւնաչափական ֆունկ երը ուսումնասիրելով ի ցանկացած արժէքի դէպքին մէջ անկիւնի հասկացողութիւնը կ ընդհանրացուի տարածաչափութեան մէջ մարմնային անկիւնը դիտարկելով հարթ անկիւնի ընդհանրացումը տարածաչափութեան մէջ կը հանդիսանայ մարմնային անկիւն մը որ կը ներկայացնէ կէտէն դուրս եկող անկիւնի գագաթներ եւ մակերեւոյթ որ կը կոչուի տուեալ հարթ անկիւնը ձգող մակերեւոյթ հասցնող բոլոր ճառագայթներուն միաւորումը մարմնային անկիւնները կը չափուին ով մհ ի մէջ հիմնական միաւորներէն մէկը ինչպէս նաեւ ոչ համակարգային միաւորներով ամբողջական գունդի մասերով այսինքն կազմող ամբողջական հարթին նկատմամբ մարմնային անկիւնները մասնաւորապէս կը հանդիսանան հետեւեալ երկրաչափական մարմիններուն երկնիստ անկիւնը կրնայ բնութագրուիլ ինչպէս գիծի անկիւն իրեն ձեւաւորող հարթութիւններու միջեւ անկիւն այնպէս ալ մարմնային անկիւնը որպէս գագաթ կրնայ ընտրել իր կողին իր նիստերուն հատման ուղղիին վրայ գտնուող ցանկացած կէտ մը եթէ երկնիստ անկիւնը ռատիան ով հաւասար է ի ապա իր մարմնական անկիւնը ով հաւասար է ի ինչպէս հարթաչափութիւնը այնպէս ալ տարածաչափութեան մէջ ինչպէս նաեւ ուրիշ երկրաչափութիւններու շարքին մէջ կարելի է սահմանել հարթ կորերու միջեւ անկիւնին կէտը ըստ սահմանման իր մեծութիւնը հաւասար է կորերու միջեւ կէտին շոշոփողներու կազմած անկիւնին մեծութեան անկիւններուն չափման համար տարբեր կանոններն ու գործիքները կը բնութագրուին անկիւնային ազատութեամբ այսինքն ամենափոքր անկիւնով որ կրնայ չափուիլ տուեալ կանոնի օգնութեամբ ամենալաւ անկիւնային ազատութեամբ օժտուած են տարբեր մեթր չափանիշի կանոններով որոնք կը հնարաւորեն որոշ դէպքերուն չափել անկիւններ աղեղին քանի մը կարճ երկվարակեաններով ռատիան անկիւնի հասկացողութիւնը կարելի է սահմանել կամայական բնոյթի գծային տարածութիւններու համար այդ ժամանակ նաեւ կամայական անսահման չափողականութեամբ որոնց վրայ աքսաթիք օրէն ներմուծուած է տարածութեան եւ երկու հատկանշումներուն դրական սահմանուած կարեւորագոյն արտադրեալը արտադրեալը կրնայ սահմանել նաեւ այսպէս կոչուած տարրի նորմը երկարութիւնը ինչպէս նաեւ տարրը կը պարունակէ արտադրեալէն քառակուսի արմատ մը արտադրեալին կը հետեւի կոշի պունիաքովսքիին անհաւասարութիւնը կոշի զիւիցերիացի արտադրեալին համար ուրկէ կը հետեւի որ մեծութիւնը ընդունի էն մինչեւ արժէքները ըստ որուն սահմանային արժէքները կ ընդունին զայն եւ միայն այն դէպքին է երբ տարրերը համեմատական են իրարու երկրաչափօրէն ըսած անոնց ուղղութիւնները կը համընկնին կամ հակուղուած են այս կրնայ յարաբերութիւնը բացատրել ինչպէս տարրերուն միջեւ անկիւնի քոսինուս ը մասնաւորապէս տարրերը կը կոչուին եթէ արտադրեալը կամ անկիւնին քոսինուս ը հաւասար է զերոյի մասնաւորապէս կարելի է ներմուծել որոշակի կէտին վրայ անընդհատ ֆունկեր ու միջեւ անկիւնին գաղափարը եթէ ներմուծենք արտադրեալը այս դէպքին ֆունկ երուն նորմերը կը որոշուին ինչպէս հոս անկիւնին քոսինուս ը կը որոշուի բնական ձեւով որպէս ֆունկ երուն արտադրեալի յարաբերութիւնը իրենց նորմերուն հետ միատեղուած ֆունկ երը կարելի է անուանել նաեւ եթէ անոնց արտադրեալը իրենց արտադրեալին կեդրոնը հաւասար է զերոյի ռոմանեան երկրաչափութեան մէջ կարելի է աղիւսակի ձեւով մեթր չափանիշին օգնութեամբ սահմանել շոշոփող ի միջեւ անկիւնը եւ շոշափող ներուն արտադրեալը թենզորի գրառմամբ ունի հետեւեալ տեսքը համապատասխանաբար ներուն նորմերը եւ այս պատճառով անկիւնին քոսինուս ը կը որոշուի նշուած արտադրեալի յարաբերութեամբ ներու նորմերուն բնական բանաձեւով գոյութիւն ունի նաեւ աշխատանքներու շարք մը որոնց մէջ կը ներմուծուի մեթրի տարածութեան տարրերուն միջեւ անկիւնի գաղափարը թող ըլլայ մեթրի տարածութիւն ը իսկ այդ տարածութեան տարրերը կ մենկերը ներմուծած է եւ գագաթներու միջեւ կէտին գագաթով անկիւնը հասկացողութիւնը որպէս ոչ բացասական թիւ որ կը բաւարարուի երեք կեդրոններրու դժուար չէ տեսնել որ ներմուծուած արտայայտութիւնը միշտ իմաստ ունի եւ կը բաւարարուի մենկերու երեք կեդրոններուն բացի ատկէ ուիլսընի անկիւնը օժտուած է այն յատկութեամբ որ էվքլիտեանի տարածութեան մէջ էվքլիտեան տարածութեան իմաստով ան է ի եւ ի միջեւ անկիւնին խնդիրներու լուծում պարզ կանոնով ինչպէ ս չափել անկիւնը օրինակ քարտէսի վրայ եռանկիւններու կողմերու օգնութեամբ օրինակ եռանկիւնաչափական հաշիւի բացակայութեան ժամանակ եւ եւ համակարգիչի բացակայութեամբ չափման համար եւ ձեռքի տակ գտնուող միջոցներով միլիմեթրի բաժանումին կանոնով անկիւնի կողմերուն վրայ առանձնացուցէք միլիմեթր հատուածներ եւ ծայրակէտերը միացուցէք ուղիղ գիծով այդ գիծին երկարութիւնը միլիմեթրերով ցոյց կու տայ անկիւնի մօտաւոր մեծութիւնը աստիճաններով այդ եղանակով կարելի է բաւական ճշդութեամբ չափել մինչեւ սուր անկիւնները եթէ անկիւնը մեծ է է կը չափեն իր լրացումը մինչեւ կամ մինչեւ կամ իր լրացումը չափելու համար անկիւնի գագաթէն եռանկեան միջոցով կը կառուցուի ուղղահայեաց իր կողմերէն մէկուն հաւասարակողմ եռանկեան մէջ միջնագիծը կիսորդ եւ բարձրութիւն է միլիմեթրի բաժանումներով կանոնը տեղաւորեցէք ձեր առջեւը աչքերէն սմ հեռաւորութեան վրայ սմ էն ոչ աւելի այդ դէպքին սմ ի հաւասար բաժանումը կը համապատասխանէ անկիւնի սեւեռացումը այդ կանոնի ճշգրտութեան մէջ դուք դիւրութեամբ կը համոզուիք եթէ կը յիշէք կեդրոնական անկիւնի աղեղը ի մէջ կը կազմէ մօտաւորապէս շառաւիղին րդ մասը անկիւններուն չափման ճշդութիւնը կանոնի օգնութեամբ ինչպէս նաեւ մատերու օգնութեամբ տե ս ներքեւը կախուած է աչքերէն անհրաժեշտ հեռաւորութեան վրայ կանոնի կամ մատներու դիրքին ճիշդ ընտրութենէն անկէ կարելի է դիւրութեամբ վարժուիլ թել ի օգնութեամբ որուն երկարութիւնը կը համապատասխանէ աչքերէն մինչեւ բացուած ձեռքի մատներուն մասը անկիւնները կարելի է հաշուել նաեւ տարբեր հաշուողական սարքերու եւ համակարգերու օգնութեամբ եռանկիւնաչափութեան միջոցով հաշիւի կանոնին հիման վրայ մեքանիզմի հաշիւով այս ժամանակ հաշուիչ աղիւսակի ֆունկ երու օգնութեամբ այնուհետեւ եւ ֆունկ երով փոխարինել նաեւ ռատիան ները աստիճաններու ահ ի դէպքին գոյութիւն ունի տրուած կողմերով եռանկիւններու անկիւններուն հաշիւին մէջ գոյութիւն ունի յատուկ եռանկիւնաչափական աղիւսակներ ինչպէս նաեւ ըստ որուն վերջինները կրնան ըլլալ այս պարագային եւ յաճախ եռանկիւնաչափական ժամանակ աստիճաններու վերահաշուարկով անձղնապատի կամ անծղնապատի վանք զոյգ անունները ամփոփումն են անծղն անապատ եւ անձն անապատ բառերու անծղնապատ գրուած է նաեւ անձղնապատ կամ յանձնապատ սակայն կարելի չէ ստոյգ ըսել թէ այս անունները միեւնոյն վանքին կը վերաբերին պալեան կը միտի անձղնապատ եւ անծղնապատ իրարու հետ միացնել նոյն վարկածն ունի նմանապէս խ լեւոնեան վարդան աշխարհագրի գրութեան մէջ յստակօրէն գրուած է թէ անծղնապատ կը գտնուի ռշտունեաց գաւառի մէջ վարդան կը գրէ եւ յըռըշտունեաց գաւառին կան սուրբ ուխտքն նարեկ սուրբ յակովբ սուրբ վարդան սուրբ թումա անձղնապատ նկարէն եւ ի սուրբ թումայի վանքն կայ մարմին սուրբ առաքելոյն թումայի զոր բերին ի հնդկաց եւ աղթամար կղզին ի մէջ ծովուն ուր կայ սուրբ ուխտն խաչն հրաշազարդ զոր շինեաց գագիկ թագաւորն արծրունեաց տեղւոյ այս անորոշութիւնն է հաւանաբար այն կարեւոր պատճառը որով վանքս կը նոյնացուի այլ եւ այլ վանքերու հետ խ լեւոնեան զայն կը նոյնացնէ կարմրակի հետ մինչ պալեան զայն կը նոյնացնէ դիւաբոյն ս յարութիւն վանքի հետ փիրղալէմեան որուն հետեւորդ է եւ պալեան անծղնապատի հետ կը միացնէ նկարէնի վանքը սակայն ինչպէս վարդան աշխարհագրի յառաջաբերութենէն ի յայտ կու գայ թէ ան անծղնապատ եւ նկարէն իրարմէ կ անջատէ անծղնապատի անունը ցանցառ յիշատակուած է յայսմաւուրքի մը յիշատակարանին մէջ կը կարդանք գրեալ ի թուին պծդ յանապատիս անծղնապատ ի հայրապետութեան տեառն դաւթայ մեր մատենադարանին թ ձեռագրին ոսկեփորիկ մէջ կայ դուք յիշեցէք զաստուածատրիկս որ գրեցի զսուրբ գանձիկս հրամանաւ իմ վարդապետիս ի տղայութեան ժամանակիս ի դուռն սուրբ աստուածածնիս ի վանքս մեծ անձնապատիս ընդ հովանեաւ սուրբ նշանիս ասկէ առաջ կայ անդ գծագրեցաւ սուրբ մատեանս ի թվականութեան հայոց պծբ ի ցանգալի յանապատիս անունե ջնջուած որ ի յըռամկաց բառից ջնջուած ընդ հովանեաւ աստուածընկալ սուրբ նշանիս ի դուռն սուրբ մաւրն լուսոյ եւ այլ սուրբ եկեղեցեաց ի հայրապետութեան կիրակոսի անծղնապատի միաբաններէն ծանօթ է երջանիկ տօնասէր եւ աղօթարար յակոբ վարդապետ ովսաննացին որ քիւրտերէն կը նահատակուի եւ մարմինը կ ամփոփուի մերձ գերեզմանին գրիգորի նարեկայ վանից անձնանուն կամ անուն անձի անուանումը հասարակութեան մէջ անոր անհատականացնելու նպատակով կը ներարէ ծնունդը գրանցելիս կամ վաղ տարիքին ծնողներու ընտրութեամբ տրուած անունը ազգանունը ըստ գիտութեան մեջ լայն տարածին գտած տեսակետի մարդկանց անունները ծագած են մարդու զարգացման վաղ շրջանին ի սկզբանէ գոյութիւն ունեցած են բոլոր ցեղերու ժողովուրդներու մօտ անձնանունները առաջացած են հասարակ անուններէն եւ քիչ աոանձին վանկերու կամ հնչիւններու ու տառերու միացումէն ըստ հրաչեա աճառեանի անուններու մեջ արմատական բաոեր չկան անոնք նշանակութեամբ օժտուած բարդ կամ ածանցուած բառեր են հինէն մարդկանց անուանակոչած են նաեւ նկատի ունենալով արտաքինը կամ բնաւորութիւնը բնութագրող հատկանիշները ինչպէս լենկ թեմուր կաղ թեմուր իվան ահեղ աշոտ մսակեր աշոտ ողորմած անունները մէկ լեզուէ միւսին անցնելով եւ ենթարկուելով հնչիւնափոխութեան կորսնցուցած են իրենց նախնական նշանակութիւնը ներկայիս ոչ ոք չի խորհիր այն մասին որ թովմաս կը նշանակէ երկւորեակ եւ սկզբնապէս տրուած է երկւորեակներէն մէկուն պօղոս անուանելուս ամենեւին նկատի չեն ունենար որ այդ կը նշանակէ փոքրիկ անուններ ստեղծուած են նաեւ կապուած զանազան դէպքերու հետ զարգացման ցածր մակարդակի վրայ գտնուող ժողովուրդներու մօտ անունները յաճախ ունին տոտեմիստական ծագում սամոայ կղզիի բնակիչները ծննդաբերութեան ժամանակ կը կոչեն զանազան տոտեմներու անուանումներ երեխայի ծննդեան պահուն արտասանած անուանումը կը դառնայ ամոր անունը տոտեմիստական շրշանէն մնացած առանձին անուններ կարելի հանդիպիլ այժմ քաղաքակիրթ ժողովուրդներու մօտ ինչպէս հրեաներու մօտ ռաշել գառնուկ լէա կով հին արեւելքի մէջ սովորութիւն կար աստուածներու անուններէն կազմուած անձնանուններ ստեղծել օրինակ նիշուբուր ամամու նիշուբուր աստուածուհին մայրս է հին հռոմի մէջ հանրապետութեան ժամանակնեէն ի վեր քաղաքացիներու անունները կը կազմէին անձնանունէն մարկոս տոհմի կամ զարմի անուանումէն տուլիուս եւ մականունէն որ յաճախ կը նշէր ընտանիքի ճիւղը ինչպէս ցիցերոն որ կը նշանակէ սիսեռ այս երեք բաղադրեալները լատիներէն երեք անուն երբեմն կը լրացուէին երկրորդ մականունով որ կը զանազանէր պատրիկներուն միւս քաղաքացինեէն գոյութիւն ունէր աւանդոյթ անձնանունով անուանակոչել ընտանիքի առաջին չորս արու զաւակներուն մնացածներուն կ անուանակոչէին ըստ թուական կարգի քինտոս հինգերորդ սեքստոս վեցերորդ են սեմիտական ժողովուրդները երեխային կ անուանակոչէին կապելով աստծոյ հետ ինչպէս յովհաննէս որ ծագած է եհովան ողորմած է բառերէն սեմիտական անձնանուններուն մէջ կը գործածուէին եւ արաբներու մօտ այժմ ալ կը գործածուին հօր եւ որդիի անունները ինչպէս հասան իբն հիւսէին հասան որդի հիւսէինի կամ հասան իբն հիւսէին աբու ալի հասան որդի հիւսէինի հայր ալիի քրիստոնէութեան տարածումը լայն շրջանառութեան մէջ դրաւ հին եւ նոր կտակարաններուն մէջ յիշատակուած եբրաեական անունները թէեւ անոնք բարձր քաղաքակրթութեան հասած ժողովուրդներու մօտ ամբողջութեամբ չարտամղեցին հին անունները անուանակոչման հարցին մէջ աւանդոյթներու բազմազանութեան փոխարէն առաջ եկան ընդհանուր տենդենցներ միջնադարուն գլխաւորը դարձաւ մկրտութեան անունը որ առաւելապէս որեւէ սուրբի անուն էր փոխառուած այլ լեզուներէն եւ յաճախ հնչիւնափոխուած վերածնունդի շրջանին լայն տարածում ստացան անտիկ քաղաքակրթութիւնէն եկած անունները յեղափոխութիւններու շրջանին անձնանուններ դարձան շատ հասարակ անուններ իսլամի տարածման հետեւանքով ասիոյ եւ ափրիկէի շատ ժողովուրդներ ընդունելով արաբներու կրօնը փոխ առին նաեւ անոնց անունները բուդդաեական կրօնին հետեւող ժողովուրդներու մօտ փոխառութիւնները գրեթէ կը բացակային համեմատաբար քիչ են եւ հիմնականին շատ աւելի ուշ շրջանի արդիւնք նշանակութիւնէն զուրկ հնչիւններէն վանկերէն եւ բառերէն հորինուած անունները շարք մը ժամանակակից անթրոպոնիմիկական համակարգերու մէջ հայկական ռուսական եւն ամէն ոք ունի անձնանուն ընտրուած սահմանափակ ցուցակէ հայրանուն եւ ազգանուն վերջիններու հնարաւոր թիւը գործնականօրէն անսահմանափակ է եղած են եւ կան տարբեր անթրոպոնիմիկական համակարգեր իսպանիոյ եւ պորտուգալիոյ մէջ օրինակ անձը սովորաբար ունի քանի մը անուն կաթոլիկ եկեղեցական ցուցակից հայրական եւ մայրականազգանունները իռլանդիոյ մէջ անձնանուն սահմանափակ ցուցակէն ագգանուան փոխարէն հօր անուն ին ածանցուած անուն չինաստանի քորեաի վիետնամվիետնամի մէջ անունը կը կազմուի միավանկ ազգանունէ տարբեր ժամանակաշրջաններուն անոնք կը հաշւուէին եւ անձնանունէն որ սովորաբար կազմուած կ ըլլաար երկու միավանկ բառերէ ընդ որուն անձնանուններու թիւը սահմանափակ է անունները ապած են երկարատեւ զարգացում կորցնելով իրենց նախնական ստուգաբանական կամ կրօնական նշանակութիւնը անոնց հետագային սկսած են տրուիլ բարեհնչունութեան համար տուեալ անունը կրած գործչի գրողի արուեստագէտի հանդէպ ունեցած սիրուց կամ հարգանքէն դրդուած ծնողի կամ նախնիի յիշատակը հավերժացնելու նկատառումով զաւակի մօտ ֆիզիքական եւ հոգեկան լաւ հատկանիշներ տեսնելու ակնկալութեամբ նորաձեւութեան մոլուցքէն դրդուած անուններու փոխառութիւնները հետեւանք են ոչ միայն կրօնական մշակութային շփումներու ու փոխազդեցութիւններու այլեւ ռազմական արշաւանքներու զաւթումներու նւաճուած ժողովուրդներու նկատմամբ կիրառած բռնութիւններու եւ ճնշման այդ պատճառով անուններու փոխառութեան երեւոյթի մէջ միշտ տեսած են ուծացման վտանգ եւ բնականաբար ազգային զարթօնքի հետ մէկտեղ վերածնված մեծ տարածում ստացած են բուն ազգային կամ տուեալ ազգի ու ժողովուրդի պատմութեան եւ մշակոյթի կարեւոր իրադարձութիւններու հետ կապուած անունները անձնանունները անոնց ծագումը փոփոխութիւնները աշխարհագրական տարածումը եւ անթրոպոնիմիկական համակարգերու կառուցուածքն ու զարգացումը ուսումնասիրող լեզուաբանութեան ճիւղը կը կոչուի անթրոպոնիմիկա հուն մարդ և անուն հին անուններու զգալի մասը ժամանակին տեղ գտած է ձեռագիր եւ տպագիր այլեւայլ բառարաններու մէջ ու բացատրուած հայկական անձնանունները ուսումնասիրած է նաեւ հրաչեայ աճառեանը որուն հայոց անձնանուններու բառարան հինգհատորեայ աշխատութիւնը եզակի երեւոյթ է իր տեսակի մէջ ուր հաւաքուած եւ ուսումնասիրուած են րդ դարերուն հայ մատենագրութեան մեջ յիշատակուած բոլոր անձնանունները աճառեանը հայկական անձնանունները ըստ ծագման կը բաժնուի խումբի անն մարի ռօզ նիքօլսըն աւելի շատ յայտնի է որպէս անն մարի անգլիական երգչուհի եւ երգերու հեղինակ է շոթոքըն քարաթէ ի ախոյեան անգլիական երաժշտական մրցումին մէջ յաղթող ճանչցուած է երեք տարի անգլիական ելեկտրոնային խումբին մէջ ուղղակի կ երգէր որմէ ետք մեներգներով հանդէս եկած է երգի յաղթող դարձած է քլին պենտըթի եւ շոն փոլի հետ միասին որ ինը շաբաթ մնացած է մեծ բրիտանիոյ երգերու աղիւսակին մէջ ինչպէս նաեւ գլխաւորած է յաջողութիւնները աւելի քան քսան այլ երկիրներու մէջ անն մարիծնած է էսսեքսի մէջ անոր հայրը իռլանտացի է մայրը անգլիացի մանուկ հասակին ան խաղցած է երկու երաժշտական տեսաժապաւեններու մէջ առաջինը թշուառները ուեստ էնտի մէջ երբ ան վեց տարեկան էր իսկ երկրորդը սուլել քամիի միջոցով երաժշտական ժապաւենի մէջ երիտասարդ ճեսսի ճէյի հետ տասներկու տարեկանին թուականին անն մարին մասնակցած է անգլիական տաղանդներու հաղորդումին անն մարին եղած է անուամբ խումբին բացի անորմէ քարաթէ ի ախոյեան շոթոքըն ոճի այդ մարզանքով սկսած է զբաղիլ երբ տարեկան էր ունեցած է այդպիսի մրցանակներ ինչպէս է կրկնակի ոսկի աշխարհի առաջնութեան ժամանակ ոսկի եւ արծաթ աշխարհի առաջնութեան եւ ոսկի ազգային առաջնութեան մէջ անն մարի ցանկացած է զբաղիլ երաժշտութեամբ եւ անոր հիմնական պատճառը յաճախակի հիւրախաղերն էին ելեկտրոնային խումբին մէջ ան ունեցած է ժամանակ մարզուելու համար ան քարաթէ ի մէջ հասած է բարձունքի անոր համար ալ որոշած է մտնել երաժշտութեան աշխարհ եւ սկսած մեներգներու բայց չնայած անոր անն մարի երկրորդ քարաթէ ի ոչ մշտական ուսուցիչ է մեծ բրիտանիոյ դպրոցին մէջ անալիզ անն ֆրանք ան հրէական ցեղասպանութեան զոհերէն մէկն է ան ճանչցուած է իր հրատարակուած օրագիրով որ կը ներկայացնէ իր կեանքը թուականէն մինչեւ թուական երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքին օրագիրը գիրքը ամբողջ աշխարհի գրականութեան ամէնէն նշանաւոր գիրքերէն մէկն է եւ անոր վրայ հիմնուած են բազմաթիւ թատրոններ եւ ֆիլմեր անն ֆրանք ծնած է գերմանիոյ մէջ սակայն ան գրեթէ բոլոր կեանքը ապրած է ամսթըրտամի մէջ որովհետեւ իր ընտանիքը հոն տեղափոխուած է իր փոքր տարիքէն պատերազմի պատճառով բազմաթիւ ժամանակներու ընթացքին ինքը եւ իր ընտանիքը կը պահուըտէին գրադարաններու մէջ որպէսզի փրկուին նացիական ուժերէն երբ ինքը եւ իր ընտանիքը ձերբակալուեցան օգոստոս թուականին անն իր օրագիրքը պահեց իր մօտ եւ շարունակեց անոր մէջ գրել ինքը այս օրագիրքը ստացած էր որպէս տարեդարձի նուէր անն եւ իր քոյրը մարկոթը փոխադրուեցան բանակատեղ մը ուր կ ըսուի թէ մի քանի ամիս ետք անոնք մահացան հիւանդութեան պատճառով քննարկումը որ կատարուեցաւ անն ֆրանքի տան մէջ կը ճշդէ թէ ինք մահացաւ փետրուար թուականին աննին հայրը օթթօն որ միակն էր ֆրանք ընտանիքէն ողջ մնաց աննին օրագիրը գտաւ թուականին առաջին անգամ թուականին թարգմանուեցաւ անգլերէնի եւ ետքը տարբեր լեզուներու անն ֆրանքը կոչուած է մարդկային դէմքը ցեղասպանութեան որորվհետեւ նոյնիսկ պատերազմի չարչարանքի ու տեղահանութեան ժամանակ ան իր օրագիրին մէջ գրած է որ ինք դեռ յոյս ունի մարդոց մէջ եւ նոյնիսկ այդ բոլոր դժուար պայմանները անցնելով իր ընտանիքին հետ անն ֆրանք ըսած է թէ աշխարհը ունի իր գեղեցիկ կողմերը պատերազմի աւարտէն ետք հոգիէ միայն ողջ կը մնայ ու կը գաղթէ անն ֆրանքը սիրած է կեանքը բնութիւնը եւ մարդիկը ան արժեւորած է ուսումը կեանքի հաճոյքները եւ կեդրոնացած է աշխարհի լաւ կողմերուն վրայ ան նաեւ կը նկատուի գրականութեան կարեւոր դէմքերէն մէկը աննա աստուածատուրեան թըրքոթ աստուածատուրովա անգլերէն ամերիկահայ գրող դասախօս եւ իրաւաբան վերապող մը պաքուի ջարդերէն ան ոչ մէկ տեղ աքսորի պատմութիւն մը անգլերէն յուշագրական գիրքին հեղինակն է ուր կը նկարագրէ իր մանկութիւնը յուշագրութիւնը պատմութիւնն է տարեկան հասակին պաքուի ջարդերէն փրկուելու իր փորձառութեան ապա իր ընտանիքին հետ հայաստանի մէջ գաղթականի վիճակի մատնուելուն եւ միացեալ նահանգներ հաստատուելուն ան վերապող մըն է պաքուի ջարդերէն ինչպէս նաեւ ականաւոր հեղինակ թուականին անոր առաջնորդութեամբ կարելի եղած էր վաւերացումը ապահովել արցախի անկախութիւնը ճանչցող մէյն նահանգի խորհրդարանի բանաձեւին որ կոչ կ ընէր միացեալ նահանգներու նախագահին եւ քոնկրեսին նմանապէս ճանչնալու արցախի անկախութիւնը եւ նեցուկ կանգնելու անոր ժողովուրդին ինքորոշման իրաւունքին աննա աստուածատուրեան ծնած է թուականին պաքու թուականին պաքուի ջարդերու ժամանակ տեղափոխուած է հայաստան ուր տարի որպէս փախստական ապրելէ ետք ին աննան դարձեալ ինքզինք կը գտնէ դրսեցի ի կարգավիճակին մէջ անոր ընտանիքը կը հաստատուի հիւսիսային տոքոթայի նահանգի ուափիթըն քաղաքին մէջ ուր թուականին կը դառնայ ամն քաղաքացի ուսում ստացած է հիւսիսային տոքոթայի համալսարանին մէջ եւ որակաւորում ստացած անգլերէն եւ գրականութիւն փիլիսոփայութիւն եւ կրօն ռուսերէն եւ գրականութիւն բնագաւառներէն ներս իրաւագէտի որակաւորում ստացել է թուականին մէյնի իրաւաբանական դպրոցին մէջ որ տեղակայուած է փորթլենտի մէջ իրաւաբանութիւն ուսանելով աննան մաս կազմած է ամերիկացիներու առաջին խմբակին որոնք աշխատած են լա հէյի ոճրադատ միջազգային ատեանին մէջ աննան ատեանին ծառայած է որպէս քարտուղար աստուածատուրեան մարդու իրաւունքներու միջազգային իրաւունքի եւ հակահայկականութեան թեմաներով դասախօսած է ամբողջ ամն ի մէջ ներառեալ քափիթոլի մէջ ան այն առանցքային մարդոցմէ էր որուն շնորհիւ մէյն նահանգը թուականին ճանչցաւ լեռնային ղարաբաղի անկախութիւնը մէյն նահանգը թիւով երրորդն էր ռոտ այլընտէն եւ մասաչուսեցէն ետք ան քոնկրեսի եւ եւրախորհրդարանի անդամներուն հետ քննարկած է ազրպէյճանի թշնամական պահուածքը եւ լեռնային ղարաբաղի անկախութիւնը աստուածատուրեան ամերիկացիները արցախի համար հկ ի խորհուրդի անդամ է աստուածատուրեան թուականին հհ նախագահ սերժ սարգսեանէն ստացած է մխիթար գոշի մետալ իսկ լղհ նախագահ բակօ սահակեանէն լեռնային ղարաբաղի երախտագիտութեան մետալ թուականին ամերիկայի հայ ազգային կոմիտէէն ստացած է վահան քարտաշեանի անուան մրցանակ աստուածատուրեան հանդէս եկած է ին ելոյթ ունենալով այն մասին թէ ինչպէ ս հրաշալի գաղափարներն իրականութիւն դարձնել խօսած է նաեւ իր որպէս մարդու իրաւունքներու եւ կեանքի այն հատուածի մասին երբ ճակատած է ազգային բնաջնջման հետ աննա մայրիկ յեղափոխական գործիչ եւ հայուհի մը որ կը նուիրէ իր կեանքը ժողովուրդին ծառայելու աննա մայրիկը ծնած է ին խուլբի շրջանի ահրոնք գիւղը այդ ատենուան մտաւորական կեդրոն մը աննա ահրոնքի իշխաններէն խչէենց տան միակ աղջիկն էր եւ իր ազգական էր յեղափոխական դէմքերէն հրայր դժոխք ին ամուսնացաւ մանկոյենց իշխանական տան ղազարին հետ աննային գիւղապետ իշխան գրգոն դաւադաբար սպաննուեցաւ քիւրտ միրզա աղայի կողմէ գիւղին բնակչութիւնը հաւաքուած էր եկեղեցիին առջեւ երբ աննա անցաւ գլխուն լաչակը հանելով իշխաններուն կը յանձնարարէ որ գրգոյի վրէժը լուծէն երիտասարդները շաշխան հրացաններով բահ ու բրիչով զինուեցան ահրոնքցիներուն վրէժին զոհ չդառնալու համար քիւրտը արդէն փախած էր կատղած ահրոնքցիները անոր հսկայ շէնքը մէկ ժամէն քանդեցին ահրոնքցիներուն ըմբոստութեան շնորհիւ շրջանի հայ գիւղերը ազատեցան միրզա աղային բռնապետութենէն հետագային ահրոնքցիներուն օրինակով այլ շրջաններ ալ քիւրտ աշիրէթապետերուն ախորժակները սանձէին իշխան գրգոյի մահէն ետք մանկոյենց տունն էր գիւղին առաջաւորը եւ ամենահարուստը երբ միացեալ ընկերութիւնը տալւորիկի եւ խուլբի շրջաններուն համար ահրոնքի մէջ դպրոց բացաւ աննա մայրիկը իր վրայ առաւ ուսուցչուհիները եւ դուրսէն եկած աշակերտները տեղաւորելու գործը եւ գիւղացի կիները կազմակերպեց անոնց կարիքները հոգալու համար աննա մայրիկը գիւղին մէջ տեղի ունեցող բոլոր կուսակցական հյդ կարեւոր ժողովներուն կը մասնակցէր եւ իր կարծիքը կը յայտնէր թուականներուն համիտէի գունդեր կազմուեցան եւ կառավարութիւնր սկսաւ քիւրտերը զինել այս առթիւ ահրոնքի մէջ խորհրդակցելու հաւաքուեցան միհրան տամատեան մշոյ ս կարապետ վանքի վանահայր վարդան վարդապետ հրայր դժոխք եւ սասնոյ իշխանները աննա մայրիկ ժողովին թելադրեց մէջտեղէն վերցնել քիւրտերու պարագլուխները որպէսզի թշնամին առանց ղեկավարութեան մնայ աննա մայրիկ իր վեց որդիները կը դաստիարակէր ազգային իտէալներով որոնց ամէնէն նուիրականը հայրենիքի ազատութիւնն էր իր երկրորդ տղան գալուստը դեռ տարեկանին յեղափոխական գաղափարներով տոգորուած ահրոնքի խմբապետն ու շրջանին ազատ գործիչն էր իսկ վաստակաւոր դաշնակցական յեղափոխական հասարակական գործիչ կարօ սասունի իր կրտսեր զաւակն էր ին ամուսինին մահէն ետք աննա մայրիկ կարգադրեց որ անդրանիկ տղան աբրահամը գիւղապետ ըլլայ գալուստը յեղափոխական գործերով զբաղի երրորդ տղան գէորգը ուսուցչութիւն ընէ ահրոնքի մէջ իսկ երեք կրտսերները պոլիս երթան ուսանելու հաւանական յարձակումէ մը վախնալով շղթայակամ աննա մայրիկ եւ երեք զաւակները դէպի կէնճ ճամբայ հանեցին այնտեղէն ալ մուշ ղրկելու համար ճամբան գալուստն ու գէորգը փորձեցին փախչիլ բայց զինուորներուն համազարկին բռնուելով նահատակուեցան մուշ հասնելուն զիրենք խառնեցին շրջանի կալանաւորուած յայտնի դէմքերուն այսպէսով աննա մայրիկ եւ վարդան վարդապետ դարձեալ հանդիպեցան մայրիկը վարդապետին դառնօրէն յիշեցուց իր քարոզած խոհեմութեան արդիւնքներուն մասին մինչ անզօր վարդապետը ընկճուած ու շշմած էր ժողովուրդի ճակատագրին համար բանտարկեալները ճամբայ հանեցին դէպի պիթլիս բերդակ տանող ճամբուն վրայ ձորի մը մէջ ճիւաղային ձեռքեր քարիւղ թափեցին անոնց վրայ եւ կրակի տուին աննա ռատիուս իտալացի գրող յայտնի է նիերա կեղծանուամբ ճարտարապետի դուստր է մեծցած է քարաւաճոյի մէջ տարեկանին կորսնցուցած է մօրը մեծցած է հարազատներու ընտանիքին մէտ ին ամուսնացած է բանկիր էմիլիօ ռատիուսի հետ ից յաճախած է գրական խմբակներ որտեղ ծանօթացած է գրական վերիզմ ուղղութեան յայտնի ներկայացուցիչներ ճովանի վերկայի եւ լուիճի քապուանայի հետ ինքը եւս կը յարէր այդ ուղղութեան բեղմնաւոր եւ յաջողակ գրող է անոր ստեղծագործութիւններու հիմնական թեման հասարակութեան մէջ կնոջ դերի վերլուծութիւնն է անոր առաջին պատմուածքը հրատարակուած է ին համագործակցած է շարք մը գրական ամսագրերու հետ ին հիմնած է իր ամսագիրը իր պատմուածքներուն ու վէպերուն որոնք յաճախ կը վերաբերէին ընկերային թեմաներու ա ռատիուսը կը ցուցաբերէ մեծ դիտողականութիւն եւ համարձակօրէն կը պատկերէ իր ժամանակակից կեանքի տհաճ կողմերը առաջին անգամ իր վրայ ուշադրութիւն հրաւիրած է եւ այլ պատմուածքներով աւելի ուշ անոր կողմէ հրատարակուած են պատմուածքներու ժողովածուն եւ վէպերը չնայած յաջողութեանն ու յայտնիութեան ա ռատիուսը կը կարծէր որ կնոջ տեղը ընտանիքին եւ տան մէջ է համարելով այդ իսկական իքականութիւն մահացած է միլանի մէջ օնկոլոգիական հիւանդութիւնէ մահէն առաջ ան թելադրած է իր յուշերը որոնք տպագրուած են յետմահու րդ դարու երիտասարդ մարդու դիմանկարը խորագրով թաղուած է միլանի յիշատակի գերեզմանատան մէջ աննա քարենինա ամսագրի մէջ հրատարակուած է ններուն առանձին գիրքով լոյս տեսած է ին լեւ տոլստոյի վէպը որ կը պատմէ ամուսնացած կնոջ աննա քարենինայի ու սպայ վռոնսկի ողբերգական սիրոյ մասին վէպին մէջ պատկերուած է րդ դարու երկրորդ կէսի մոսկուայի ու սէն բեթերսպուրկի ազնուականական միջավայրերու առօրեան ու այնտեղ տիրող բարքերը տպագրուած նիւթի վերջը գլուխը կը վերջանար քարենինայի մահով իսկ վերջին բաժինին մէջ նշուած էր շարունակելի վերջին մասը խմբագրուած է նիքոլայ ստրախովի կողմէն եւ տրուած է գրաքննադատութեան թոյլտուութիւնը յունիս ին պատմութիւնը կը սկսի որոշակի ընդմիջումէ ետք եւ խօսքը արդէն կ երթայ սրբա չեռնոգորա թրքական պատերազմի մասին որուն մասնակցելու կ երթայ վռոնսկին այդպիսով վէպը ամբողջութեամբ կը հրատարակուի յաջորդ ամբողջական հրատարակութիւնը եղած է ին եթէ լեւ տոլստոյի պատերազմ եւ խաղաղութիւն վէպը կ անուանուէր գիրք անցեալի մասին որուն մէջ կը պատկերուի գեղեցիկ ու վեհ անեղծ աշխարհը ապա աննա կարենինա ստեղծագործութիւնը ան կոչած է վէպ ժամանակակից կեանքէն ըստ հեգելի խօսքերուն ժամանակակից իմաստով վէպը կ ենթադրէ պրոզաիկ կարգաւորուած իրականութիւն ապա լեւ տոլստոյը աննա կարենինա վէպին մէջ կը ներկայացուի բարոյական միասնութենէն զուրկ մասնատուած աշխարհ ուր կը տիրէ բարի ու չարի քաոսը մոսկուա կը ժամանէ ստիվի օբլոնսկի քոյրը աննա քարենինան երկաթուղային կայարանին մէջ անոր կը դիմաւորէ եղբայրը իսկ կոմսուհի վռանսկայային կը դիմաւորէ վերջինիս որդին երիտասարդ սպա վռոնսկին գնացքէն իջնելու ժամանակ աննան կը տեսնէ վռոնսկին անոնց հայացքները կը հանդիպին այդ պահին տեղի կ ունենայ դժբախտութիւն պահակը կ ինայ գնացքի տակ ու կը մահանայ աննան այդ դէպքը կ ընդունէ որպէս վատ նախանշան սկզբը աննան ոչ մէկ կարեւորութիւն չէր տար իր եւ վռոնսկիի յարաբերութիւններուն հաշտեցնելով ստիվային եւ տոլլիին աննան կը փափաքի հեռանալ մոսկուայէն բայց վռոնսկի հանդէպ տածած սէրը անսահման էր շուտով աննան կը բաժնուի ամուսինէն ալեքսեյ ալեքսանդրովիչէն եւ ապրում ալեքսեյ վռոնսկու հետ աննան երբեք ապահարզան չի ստանար իր ամուսինէն ան կ արժանանայ ոչ միայն հասարակութեան այլեւ սեփական երեխայի արհամարհանքին ինքզինք թիւրիմացաբար դաւաճանուած ու մերժուած զգալով վռոնսկէն աննան կ երթայ խելահեղ քայլի ան կայարանին մէջ կը նետուի գնացքի տակ աննեմարի շուարզենպաք զուիցերացի գրող լրագրող ճանապարհորդ եւ լուսանկարիչ աննեմարի շուարզենպաքը ծնած է ին ցիւրիխ զուիցերիա շուիցենպաք վիլլէ հարուստ արիստոկրատ ընտանիքի մէջ անոր հայրը գործարանատէր ալֆրէտ էմիլ շուարզենպաքը կը զբաղուէր մետաքսէ գործուածքներու արտադրութեամբ եւ աշխարհի մէջ մետաքսի խոշորագոյն մատակարարողներէն էր աննեմարիի մայրը ռենէ շուարզենպաք վիլլէն կեներալ ուլրիք վիլլէի եւ կոմսուհի քլարա ֆոն պիսմարկի դուստրն էր կը սիրէր կոմս ֆրիտրիք վիլհելմ ֆոն պիսմարկի հարազատ թոռնուհին վիլլէ ֆոն պիսմարկի ընտանիքը լաւ յայտնի էր գերմանացի եւ զուիցերացի բազմաթիւ մտաւորականներու շրջանին մէջ մասնաւորապէս անոնց տուն յաճախ այցելած են քոնրատ ֆերտինանտ մեյէրը կոտֆրիտ քելլերը ֆերենց լիստը առնոլտ պէոքլինը թէոտոր մոմզէնը եւ ռիքարտ վակնէրը ուսանած է աղջիկներու մասնաւոր տան մէջ այնուհետեւ ֆետան առողջարանի բարձրագոյն իգական դպրոցին մէջ ին ընդունուած է ցիւրիխ համալսարանի պատմութեան ֆակուլտետը ին զարմուհու հետ մէկ տարիով մեկնիլ է սորպոն որտեղ յաճախած է պատմութեան փիլիսոփայութեան եւ հոգեբանութեան դասախօսութիւններու ի աշնանը վերադարձած է ցիւրիխ եւ ին աւարտած համալսարանը պաշտպանելով վերին էնկանտինի պատմութիւնը միջնադարոնն եւ նոր ժամանակներու սկիզբըն թեմայով ատենախօսութիւնը եւ դառնալով գիտական աստիճանով առաջին կինը շուիցենպաք վիլլէ տոհմին մէջ այդ ժամանակ ան հրատարակած է իր առաջին ամսագրային յօդուածները եւ սկսած զբաղուիլ գրական գործունէութեամբ գրելով իր առաջին պերնկարտի ընկերները վէպը համալսարանը աւարտելէն ետք աննեմարին մեկնած է գերմանիա սկիզզբը միւնխէն ուր ծանօթացած է աշխարհահռչակ գրող թոմաս մանի երեխաներու էրիկա մանի եւ քլաուսի հետ այնուհետեւ պերլին ուր նոր ընկերներու հետ գլխովին ընկղմուած է ականներու սկիզբի պոհեմեան կեանքի մէջ մայիս ի տարի գտնուելով վերականգնողական բուժարանին մէջ իմացած է որ զուիցերացի յայտնի ճանապարհորդ ազգագրագէտ եւ մարդաբան էլլա մաիլլարը մտադիր ուղեւորուած է մերձաւոր արեւելք շուարզենպաքը անոր նամակ գրած է որով առաջարկած է իր ֆորտ աւտոմեքենան եւ որ ինքն ալ ճամբորդութեան միանայ որպէս վարորդ եւ ուղեկից ստանալով էլլա մաիլլարի համաձայնութիւնը ան մէկ ամիս ետք էլլայի հետ մեկնած է ցիւրիխ մտադրութիւն ունենալով ստամպուլով տրապիզոնով եւ թեհրանով հասնիլ աֆղանիստանի մայրաքաղաք քապուլ ապա հնդկաստան ժամանելով թեհրան անոնք արժանացած են դիւանագիտական ընդունելութեան այնտեղ աննեմարին սիրահարուած է թուրքիոյ դեսպանի աղջկան որ տուպերքուլոզով մահացու հիւանդ էր քանի մը օր անց աղջիկը մահացած է եւ աննեմարին դիմած է թմրադեղերով մոռացութեան այդ պատմութեան նուիրուած է մահ պարսկաստանի մէջ գիրքը երբ թեհրան հասած է երկրորդ համաշխարհային պատերազմիի սկսելու մասին լուրը էլլան թոքաբորբով հիւանդ աննեմարիին թողած է քլոտ աքիլլ քլարակի մօտ եւ միյնակ շարունակել ճամբորդութիւնը զուիցերիա վրադառնալէ ետք զբաղուած է լրագրութեամբ հրապարակելով ֆոտոռեպորտաժներ եւ ակնարկներ չեխիոյու աւստրիոյ մէջ նացիստական քաղաքականութեան հետեւանքներու մասին աննեմարի շուարզենպաքը մահացած է նոյեմբեր ին տարի ետք այն դէպքէնց երբ ինկած էր հեծանիւէն եւ ստացած լուրջ գանգուղեղային վնասուածք աննեմարի շուարզենպաքը ստեղծագործած է գերմաներէն անոր աշխատանքները ստորեւ կը ներկայացուին բնօրինակ լեզուով մեքսիքացի բեմադրող սեպաստիանը եւ գործադիր արտադրող կոստան նկարահանող խումբի հետ միասին կը հասնին կոչապամպա պոլիվիա որպէսզի ֆիլմ նկարահանեն կոլումպոսի դէպի նոր աշխարհ առաջին ճանբորդութեան եւ տեղաբնիկներու հետ անոր հանդիպման մասին քանի որ ֆինանսական նախահաշիւը սահմանափակ էր կոստան կ որոշէ ֆիլմ նկարահանել հարաւային ամերիկայի աղքատ շրջանին պոլիվիայի մէջ տեղացի բնակչութիւնը համաձայն էր նկարահանուիլ զանգուածային տեսարաններուն մէջ օրական երկու տոլարով եւ անոր համար ֆիզիքական աշխատանք կը կատարէր նկարահանման տեսարանները նախապատրաստելու համար սեպաստիանը կ ընտրէ տեղաբնակներէն մէկուն դանիէլ անունով ատուէի տաինոյի առաջնորդի դերի համար որ կը ղեկավարէր ապստամբութիւնը ընդդէմ եւրոպացիներուն անոր աղջիկ պելէնը նոյնպէս կարեւոր դեր կը խաղար ֆիլմին մէջ սեպաստիանը չէր գիտեր այն մասին որ դանիէլը ցոյցի դուրս կու գար ընդդէմ ջուրերու սեփականաշնորհման որու համար տեղական կառավարութիւնը համաձայնութիւն տուած էր նկարահանումները կը սկսին առանց միջադէպերու չնայած դերակատար անթօնի հարբեցողութեան որ կոլումպոսի դերակատարն էր կոստան կը սկսի անհանգստանալ երբ կը տեսնէ որ դանիէլը կը մասնակցի ցոյցերուն եւ կը խնդրէ անոր դադրեցնել այդ մինչեւ նկարահանման աւարտը դանիէլը կը ձեւացնէ թէ համաձայն է կոստի հետ բայց այնուամենայնիւ կը շարունակէ մասնակցիլ ցոյցերուն եւ ոստիկանութեան հետ բախման արդիւնքով դէմքին վէրքեր կը յայտնուին անկէ ետք կոստան կ առաջարկէ դանիէլին քանի մը հազար տոլար որպէսզի դադարեցնէ մասնակցիլը ցոյցերուն դանիէլը կ ընդունի փողերը բայց չի հրաժարիր ցոյցերուն մասնակցելէ եւ բանտ կ իյնայ սեպաստիանը կը սկսի տարակուսիլ թէ կը յաջողին արդեօք ֆիլմը աւարտի հասցնել բայց կոստան կը համոզէ անոր շարունակել եւ կը կաշառէ ոստիկանութեան որ դանիէլին ազատ արձակեն ֆիլմի առանցքային տեսարաններու նկարահանման ժամանակ նկարահանումները աւարտելէ ետք ոստիկանութիւնը կը ժամանէ եւ կը փորձէ ձերբակալել դանիէլին զանգուածային տեսարանի ներկայացուցիչները կը շրջապատեն ոստիկանութեան եւ դանիէլ կը յաջողի փախչիլ ճիշդ այդ երեկոյեան նորութիւններով կը հաղորդեն որ կոչապամպի մէջ ոստիկանութեան հետ բախման ժամանակ բռնութիւն կը գործադրուի այդ տեսնելով դերասաններ խուանը եւ ալպերթօն կ որոշեն տուն երթալ սակայն սեպաստիանը կը համոզէ անոնց մնալ յաջորդ առաւօտեան մինչ խումբը կ ուղեւորուէր նկարահանումը շարունակելու կոստի մօտ կու գայ դանիէլի կինը թերեզան եւ կը խնդրէ օգնել իրեն որոնելու դուստերը պելէնին որ ըստ լսածի վիրաւորուած էր չնայելով սեպաստիանի բողոքին կոստան կը համաձայնի թերեզայի հետ կոստան կը գտնէ պելէնին եւ կը հասցնէ հիւանդանոց այդ ժամանակ սեպաստիանին խումբին հետ կը պահեն պահակակէտին մէջ բացի անթօնիէն բոլորը կը լքեն սեպաստիանին որպէսզի տուն վերադառնան ցուցարարները կը հասնին իրենց նպատակին եւ բողոքը կ աւարտի կոստան յոյս ունէր որ նկարահանումը երբեւէ կ աւարտի իսկ դանիէլը աղջկայ փրկութեան համար կոստային կու տայ պոլիվիական ջուրով սրուակ ֆիլմը ստացած է դրական արձագանգներ կայքին մէջ ֆիլմը ունեցած է վարկանիշ մեկնաբանութիւններով ռոժեր էպերտը ֆիլմին տուած է աստղէն երեքը այդ մասին գրելով որ ֆիլմը խիզախօրէն կը բարձրացնէ այն հարցերը որոնք մտածել կու տան անուբիս հին եգիպտայերէն անփու կամ ինփու հին եգիպտոսի աստուածութիւն շնագայլի գլխով եւ մարդու մարմինով անուբիսը մահացածները դէպի հանդերձեալ կեանք ուղեկցողն է հին թագաւորութեան մէջ կը համարուեր մեծ գերեզմանատուներու եւ գերեզմաններու բարեխօս մեռեալներու թագաւորութեան դատաւորներէն մին թոյներու եւ դեղերու պահապան հին եգիպտական դիցաբանութեան մէջ օսիրիսի եւ նեփթիսի զաւակն է անուբիսի պաշտամունքի կեդրոնը կը համարուեր վերին եգիպտական նոմի մայրաքաղաք կինոպոլ քաղաքը ուշ փարաւոնեան դարաշրջանին մ թ ա անուբիսը կը պատկերուեր որպէս անձերը ապրողներու աշխարհի շեմէն անդրաշխարհ տանող թէեւ նոյն դերը երբեմն կը վերագրուեր կովու գլխով հաթորը անուբիսը սովորաբար սա գործին համար աւելի յաճախ ընտրուած էր հռովմէական շրջանի եգիպտոսի պատմութեան յոյն գրողները կը նշէին հոգիներ փոխադրող ձեւը անանկ ինչպէս իրենց հերմեսի պարագային որ նոյն դերն ուներ յունական դիցաբանութեան մէջ ըստ այդ ժամանակուան յուղարկաւորութեան մշակոյթի հոգիները փոխադրող անուբիսը կը ներկայացուէ յունական հագուստով անուշեղէն տուրմ եւ խմորեղէն անուշեղէնները տուրմը եւ խմորեղէնները բարձր ջերմուժ պարունակող սնունդներ են տուրմը ամէնէն շատ ջերմուժ ունի ասոր համար է որ բազմաթիւ մարզիկներ տուրմ կ ուտեն երբ երկար ատեն վազքի մէջ ըլլան շաքարը իր բնական վիճակին մէջ կը գտնուի գրեթէ բոլոր բոյսերուն մէջ իբրեւ սաքքարոզ ճակնդեղ եւ շաքարեղէգ կամ ֆրուքթոզ եւ կլուքոզ պտուղներ մեր գործածած շաքարը ընդհանրապէս շաքարեղէգէն կը ստանանք շաքարի գործարաններու մէջ շաքարեղէգը կը ճզմուի մասնաւոր ջաղացքներով յառաջացած հիւթը կ եռացուի եւ կը քամուի որպէսզի անկէ ջուրը դուրս գայ զուտ շաքար ունենալու համար սրճագոյն շաքարը գործողութիւններու շարքի մը կ ենթարկուի կը լուացուի եւ քիմիականօրէն կը ճերմկցուի ապա ջուրի մէջ կը լուծեն կը զատեն եւ ետ կը բիւրեղացնեն շաքարահատիկները կը շինուին շաքարէ շաքարը կ եռացնեն ջուրով ապա հոտեր եւ գոյներ կ աւելցնեն վերջապէս այս թանձր օշարակը կը պարպեն կաղապարներու մէջ ուր կը պաղի քարամէլները պատրաստուած են եռացուած շաքարով եւ կաթով երբ խառնուրդը սրճագոյն կը դառնայ վրան քիչ մը կարագ կ աւելցնեն որպէսզի աւելի համ տայ այս կակուղ շաքարահատիկներուն խմորեղէնները կը պատրաստուին ջուրի հետ խառնուած ալիւրով սփակեթի ունենալու համար խմորը կ անցուի կաղապարէ մը որուն վրայ պզտիկ ծակեր կան այսպէս սփակեթինները յարմար չափերով կը կտրուին եւ կը չորցուին քաքաոյի ծառը կը բուսնի հարաւային ամերիկայի եւ ափրիկէի մէջ տուրմը կը պատրաստուի քաքաոյով որ պտուղին հատիկներէն կը ստացուի հատիկները կը բուսնին պարկուճներու մէջ հունձքէն ետք հատիկները կը խանձուին կը մանրուին եւ կը խառնուին շաքարի իւղի եւ կաթի հետ յառաջացած խառնուրդը կը տաքցուի ջրեփոցով եւ կաղապարներու մէջ կը շարուի որ իրեն սալիկի ձեւ մը տայ պաղելէն յետոյ տուրմի սալիկները կը ծրարուին ալիւմինիոմէ թուղթի մէջ մշակութային իմ առաջին հանրագիտակս ինչպէ ս շինուած է հրատարակութիւն մարդակային ձեռքով շինուած հազարաւոր առարկաներ հրթիռներու միջոցաւ արձակուած են դէպի անջրպետ մեծամասնութիւնը անոնց կը գտնուի երկրիին շուրջը գտնուող ուղեծիրին վրայ իրենց տիեզերանաւէն դուրս աշխատանքներ կատարելւ համար աստղանաւորդները կը հագնին անջրպետային մասնաւոր տարազ մը այս կը պարունակէ շնչելու օդ եւ աստղանաւորդը կը պաշտպանէ երկնաքարերէն եւ արեւու վտանգաւոր ճառագայթներէն հրթիռը կը ծառայէ տիեզերանաւեր արձակելու կամ արբանեակներ զետեղելու երկրի շուրջ ուղեծիրերու վրայ շինուած է այնպէս որ կարենայ աշխատիլ մթնոլորտէն ալ անդին այսինքն առանց թթուածինի հրթիռը հետը կը տանի իրեն անհրաժեշտ թթուածինը հեղուկ ձեւի տակ թթուածինը անհրաժեշտ է վառելանիւթը այրելու համար անջրպետին մէջ անջրպետային մարդատար տիեզերանաւերը հրթիռներու կողմէ կը նետուին որոնք միայն մէկ անգամ կրնան գործածուիլ ի ամն մասնագէտները շինեցին հրթիռ օդանաւ մը որ կարելի է վերստին գործածել իր առաքելութիւնը վերջացնելէ ետք այդ հրթիռ օդանաւը սովորական օդանաւի նման երկրէջք կը կատարէ արբանեակները մարդուն կողմէ կառուցուած գործիքներ են երկրին շուրջ կը թաւալին գոց ուղեծիրներու վրայ հաղորդակցութեան արբեանկները իրենց ալեցիները կ ուղղեն դէպի երկիր օժտուած են արեւուն ճառագայթները օգտագործող մակերեսներով որոնք կ արտադրեն անհրաժեշտ ելեկտրականութիւնը մշակութային իմ առաջին հանրագիտակս ինչպէ ս կ աշխատի հրատարակութիւն գաբրիէլ անսուրլեան ղազարի հայ բժիշկ գաբրիէլ անսուրլեան ծնած է թուականին խարբերդի նահանգի մելիտինէի մալաթիա գաւառի կեդրոն մելիտինէ քաղաքին մէջ ծնողները ղազար եւ գոհար անսուրեանները վաղաժամ մահացած են եւ ան մեծցած է յովսէփ հօրեղբօր խնամքի տակ թուականի հայկական կոտորածներու ժամանակ զոհուած է նաեւ հօրեղբայրը եւ գաբրրիէլ մնացած է որբ նախնական կրթութիւնն ստացած է ծննդավայրի ս երրորդութիւն վարժարանին մէջ թուականին ուղարկած է կարին եւ անվճար ուսանած սանասարեան վարժարանէն ներս թուականին աւարտելով ուսումը վերադարձած է մելիտինէ եւ ուսուցչութեամբ զբաղած մայր վարժարանին մէջ դասաւանդելով քիմիա բուսաբանութիւն թուաբանութիւն տոմարակալութիւն եւ բնագիտութիւն միաժամանակ եղած է մելիտինէի հյդ կոմիտէի քարտուղարը ուսուցչութեամբ զբաղելու ընթացքին կապուչին աբանահայր մը սելեսթինի մօտ ֆրանսերէն ուսանած է թուականին մեկնած է պէյրութ եւ ընդունուած սեն ժոզէֆ ֆրանսական համալսարանի բժշկական բաժինը թուականին նշանուած է հայ օրիորդի մը հետ ուսումն աւարտած է թուականի ամրան անսպասելին ամերիկեան թատերախաղ ֆիլմ է գրուած է քրիս սուանպերկ եւ մեկան մերսիերին կողմէն կը գլխաւորէ գօպի սմալտերս իբրեւ ուսուցիչ ներգին քաղաքի շիգակօ երկրորդական վարժարանի մէջ ով նաև առանց ուզելու դարձաւ հղի աշակերտներէն մէկը ժազմին կայիլ պին ն ալ անսպասելիօրէն հղի է եւ այս երկուքը կը միանան կազմաւորելով իրենց ապագանները ֆիլմը ունեցաւ իր աշխարհային բացումը յունուար ին ի մէջ ֆիլմը թողարկուած է սահմանային թողարկումի մէջ եւ ընդմէջ պահանջուած հոլովակ յուլիս ին ին կողմէն ներգին քաղաքի երկրորդական վարժարանի ուսուցիչը ընդլայնեց ոչ սիրելի ընկերութիւն իր ամենալաւ աշակերտներէն մէկուն հետ փորձելով տիրապետիլ անսպասելի հղիութիւններուն սուանպերկի տեւեց մօտաւորապէս տարի գրելու համար ֆիլմին պատմութիւնը ֆիլմը նկարուած է ին ին մէջ բայց տեղի կ ունենայ էնկլվուտ գօպի սմալտերս հղի էր նկարումին ժամանակ զուգադիպութիւնը սմալտերսին հղիութեան իր դերին հղիութեան հետ անակնկալ զուգադիպութիւն էր ֆիլմը ունեցած է իր աշխարհային բացումը ի մէջ յունուար ին կարճ ժամանակ ետք յայտարարուեցաւ ընկերութիւնը նուաճած է նուաճումի իրաւունքները այս ֆիլմին ֆիլմը թողարկուած է յուլիս ին սահմանային թողարկման մէջ եւ ընդմէջ պահանջուած հոլովակ անսպասելին ծանօթ էր դրական քննադատութիւն ֆիլմի քննադատութիւն հաւագող համացանցի էջը րոդդէն դօմադօս տուած է ֆիլմին նիշ միջին քնահատանքով ըստ քննադատութիւններուն քննադատողներուն կողմէն համացանցին էջին համաձայնութիւնը կը կարդայ անսպասելին կը փաստէ մտածուած եւ լաւ խաղցուած եթէ ոեւէ բան քաղցր տեսուած է արժէքաւոր խորհուրդ դրդրող նիւթեր ի մէջ ֆիլմը կ ընդգրկէ նմուշուած ֆիլմ քննադատութիւններուն կողմէն ցոյց տալով ընդհանրապէս սիրուած քննադատութիւններ անտալուսական արաբերէն կամ արաբերէն լեզուի անտալուսական բարբառ արաբ փիրենէեան թերակղզիի մէջ արաբական տիրապետութեան ժամանակաշրջանին ձեւաւորուած ալ անտալուս պետութեան գոյութիւն ունեցած է ժամանակակից սպանիոյ եւ փորթուքալի տարածքին րդ դարերուն տարածուած արաբերէն լեզուի բարբառ ռեքոնքիստայի ժամանակաշրջանին սպանացիներու կողմէն խալիֆայութեան վերջին հենակէտ համարուող կրանատայի ազատագրումէն ետք շուրջ մէկ դարուան ընթացքին փիրենէեան թերակղզին կը մաքրուի արաբական ազդեցութենէն սպանիոյ մէջ արաբախօսները կ աքսորուին եւ հալածանքներու կ ենթարկուին այնքան ժամանակ մինչ սպաներէնը կը դառնայ երկրի գերակայ լեզուն սակայն անտալուսական սպաներէնի օգտագործումը որոշ աստիճաններով կը շարունակուի ափրիկեան մայրցամաքին մէջ սպանիայէն աքսորուած արաբալեզու անձերու ջանքերով անտալուսական արաբերէնը ներկայիս կ օգտագործուի անտալուսա արաբական երաժշտութեան մէջ վերջինս զգալի կերպով ազդած է սֆաքսի ֆէսի ռապաթի եւ այլ քաղաքային բնակավայրերու բարբառներու ձեւաւորման գործին բացի այդ ակնառու է անտալուսական արաբերէնի որոշակի ներգործութիւնը մոսարաբերէնի սպաներէնի քաթալոներէնի փործուկալերէնի դասական արաբերէնի ինչպէս նաեւ թունիսեան եւ ալժիրական բարբառներու ձեւաւորման վրայ անտալուսական բարբառը րդ դարերուն դարձած է ալ անտալուսի բանաւոր խօսքի կարեւորագոյն բաղադրիչը վերջին տարիներուն այդ երկրամասի մեծ մասը կը խօսէր արաբերէնով անտալուսական բարբառի բանախօսներու թիւը կը կրճատուի ռեքոնքիստայի հետեւանքով ին սպանիոյ թագաւոր ֆիլիփ բ ը կ ընդունէ արքայական հրամանագիր որմով կ արգիլուի արաբերէնի գրաւոր եւ բանաւոր ձեւերու օգտագործումը թագաւորութեան մէջ անոր կը յաջորդէ մօրիսկներու սպանաբնակ արաբներ խոշոր ապստամբութիւնը որ կը պսակուի անյաջողութեամբ այնուամէնայնիւ արաբերէնը սպանիոյ մէջ որոշ քանակութեամբ կը խօսուի մինչեւ րդ դարու սկիզբը վերջ մինչեւ վերջին մօրիսկի արտաքումը ֆիլիփ գ թագաւորի ընդունած հրամանագրով ինչպէս արաբախօս ցանկացած այլ երկիրներու մէջ այնպէս ալ ալ անտալուսի տարածուած արաբերէնի բառապաշարը եղած է շատ աղքատիկ եւ բաւականաչափ տարբերած է դասական արաբերէնէն անտալուսի արաբերէնը կարգաբանօրէն կը պատկանի արեւմտաարաբական լեզուներու դասին անտալուսական արաբերէնի լեզուաբանական համակարգը բաղկացած է երկու հիմնական բաժիններէ լեզուի ծագման խնդիրը արաբական լեզուաբանութեան եւ մուսուլմանական աստուածաբանութեան կարեւոր հարցերէն է որ բուռն քննարկումներու առարկայ էր յատկապէս րդ դարերուն եւ կը մեկնաբանուի երկու ուղղութեամբ լեզուն ունի աստուածային ծագում եւ այն հասարակական համաձայնութեան պայմանաւորուածութեան արդիւնք է անտառը երկրագունդի մակերեւոյթի մաս է որ ծածկուած է ծառերով ներկայիս անտառները կը զբաղեցնեն մօտ միլիոն քմ ցամաքի մակերեսի ամբողջ մակերեււյթի այդ անտառային գօտիին կէսը կը պատկանի արեւադարձային անտառներուն մէկ քառորդը տեղակայուած է հիւսիսային կիսագունդին մէջ կախուած տեղէն անտառներու տարիքէն անոնց տեսակէն գոյութիւն ունին անտառներու մի քանի դասակարգումներ կախուած աշխարհագրական լայնութենէն կը տարբերին անտառը կը փոխազդէ շրջակայ միջավայրի հետեւեալ բաղադրիփներու հետ հին ատեն ռուսիոյ մէջ կ ըսէին անտառի մօտ ապրէլ կը նշանակուի սոված չըլլալ անտառը թագաւորէն հարուստ է անտառը ոչ միայն գայլին այլ նաեւ մարդուն է կուշտ կերակրելու կարելի է առանձնացնել տնտեսական նպատակներով անտառի օգտագործման հետեւեալ հիմնական ուղղութիւնները այսօր անտառատնկումներու ծաւալը երբեմն մի քանի անգամ կը գերազանցէ անոր վերականգնման բնական ծաւալը մութ ասեղնատերեւ անտառները սովորաբար ունին շարահարկ առաջին շարահարկը ծառային է երկրորդը խոտային երրորդը մամռային թուփերը կը հանդիպին յատուկենտ եւ ինքնուրոյն շարահարկ չեն կազմեր անտառի թոյլ լուսաւորուածութեան պայմաններուն մէջ բազմաթիւ բոյսեր կորսնցուցած են քլորոֆիլը եւ անցած են սապրոտրոֆ կեանքի լուսաւոր ասեղնատերեւ անտառներու ծառերը աւելի նոսր դասաւորուած են ստորին շարահարկերուն մէջ կը գերիշխեն քարաքոսերը լոյսի համեմատաբար մեծ ինտենսիւութիւնը կը նպաստի թփուտային շարահարկի զարգացման ասեղնատերեւ անտառներուն մէջ անողնաշարաւոր կենդանիներու գերակշռող մասը որոշ կաթնասուններ երկկենցաղներ եւ սողուններ խստաշունչ ձմրան ժամանակ կ անցնին պասսիւ վիճակի որոշ կենդանիներու համար բնորոշ են սեզոնային գաղթերը միգրացիաները ասեղնատերեւ անտառներուն մէջ ամբողջ տարին կայ անհրաժեշտ քանակութեամբ թարմ եւ մատչելի կեր լայնատերեւ ծառերը աչքի կ իյնան լայն տերեւաթիթեղիկներով տերեւները ունին վառ կանաչ գոյն զուրկ են մազածածկէն ծառերու բներն ու ճիւղերը ծածկուած են հաստ կեղեւով իսկ բողբոջները ամուր իրար վրայ նստած թեփուկներով այս առանձնայատկութիւնները ձմրան կը նուազեցնեն գոլորշիացման ինտենսիւութիւնը ի տարբերութիւն ասեղնատերեւաւորներու լայնատերեւ անտառները աչքի կ իյնան լաւ զարգացած ծառային թփուտային եւ մի քանի խոտային շարահարկայնութեամբ հարուստ ենթանտառով եւ խոտածածկոյթով լայնատերեւ անտառներու կենդանական աշխարհը հարուստ է եւ բազմազան այս անտառներու բարենպաստ պայմանները մեղմ ձմեռները տաք հողերը կերային բարձր արժէք ունեցող սերմերու ու պտուղներու առատութիւնը նպաստսծ են հողին եւ անտառային թաղիքին մէջ բնակող անողնաշարաւորներու ու վերգետնեայ կեանք վարող շարք մը բուսակեր կենդանիներու բազմազանութեան չորային ժամանակաշրջանին չորասեր նոսրանտառներու կենդանիներու գերակշռող մեծամասնութիւնը չի բազմանիր անողնաշարաւորները ու երկկենցաղները քուն կը մտնեն իրենց թաքստոցներու մէջ որոշ կենդանիներ կեր կը պաշարեն անբարենպաստ շրջանի համար իսկ մասն մըն ալ կը քոչէ եւ կը կեդրոնանայ գօտիին այն ոչ մեծ տարածքներուն մէջ ուր առկայ են իրենց գոյութեան համար բարենպաստ պայմաններ չորասեր նոսրանտառները աւելի խոնաւ շրջաններուն մէջ կը փոխարիուին արեւադարձային տերեւաթափ անտառներով չորային ժամանակաշրջանին մէջ սովորաբար կը տերեւաթափուին միայն վերին շարահարկի ծառերը երկրորդ շարահարկինը մշտադալար են այս անտառներուն մէջ կը գերակշռեն ցածրահասակ ծառերը առատ տեղումներով շրջաններուն մէջ կը տարածուին արեւադարձային կիսամշտադալար անտառները ուր վատ արտայայտուած է շարահարկայնութիւնը թփուտային շարահարկը հիմնականին մէջ կը բացակայի այս անտառները կը տարածուին հարաւարեւելեան ասիոյ մէջ հնդկաստանի հնդկաչինի հարաւային ամերիկայի ափրիկէի մէջ խոնաւ արեւադարձային անտառներու ծառերը եւ թուփերը աչքի կ իյնան իրենց իւրայատուկ տերեւներով ատոնք մեծ են կոշտ կաշեկերպ եւ կը պարունակ են մեծ քանակութեամբ կայծքարահող էլիպսաձեւ են տերըւաթիթեղի վերին մակերեսը հարթ է եւ փայլուն իսկ ստորինը երբեմն թաւոտ փայլուն մակերեսը ունի պաշտպանական նշանակութիւն կ անդրադարձնէ արեւի ճառագայթները եւ նպաստում տերեւներու վրայէն անձրեւի կաթիլներու արագ արտահոսքին խոնաւ արեւադարձային անտառները հարուստ են ծառերու բուներու վրայ բնակող բոյսերով էպիֆիտներով եւ աչքի կ իյնան կենդանիներու բազմազանութեամբ ֆիլմը նկարահանուած է տերասա քաղաքին մէջ ինչպէս նաեւ պարսելոնայի եւ փիսքայայի շրջանին մէջ ատրիան տորիան երիտասարդ գործարար է որ կը մեղադրուի իր սիրուհուիի լաուրա վիտալի սպանութեան մէջ ան չընդուներ իր մեղքը եւ մինչեւ դատը տնային կալանքի տակ էր անոր իրաւաբան ֆելիքսը կը վարձէ փաստաբան վիրժինիա կուտմանին որ չի պատրաստուր պարտուիլ այս գործը քանի որ այդ անոր աշխատանքի վերջին գործն էր երեկոյեան մինչ դատը վիրժինիան կու գայ ատրիանի մօտ որպէսզի գտնէ պաշտպանութեան լաւագոյն ռազմավարութիւնը ան կ ըսէ որ անոնք ունին երեք ժամ եւ կը խնդրէ ատրիանին պատմել ամէն ինչ ատրիանը կը պատմէ վիրժինիային թէ ինչպէս ան եւ լաուրան ստանալով անանուն հաղորդագրութիւն շանտաժիստէն հանդիպած են քաղաքէն հեռու հիւրանոցի մը մէջ բայց հասկցած են որ այդ թակարդ էր ու փորձած են հեռանալ ինչ որ մէկը հարուածեց ատրիանին եւ ան ուշաթափուեցաւ երբ ան ուշքի եկաւ տեսաւ որ լաուրան մահացած է եւ ամբողջ շանտաժիստի համար նախատեսուած գումարը թափուած էր լոգարանով մէկ ոստիկանութեան ժամանումէն ետք կը պարզուի որ սենեակի դուռը փակուած է ներսէն պատուհանները նոյնպէս փակուած էին ոչ ոք կրնար մուտք գործել սենեակ եւ աննկատ մնալ հետեւաբար ատրիանը լաուրայի սպանութեան միակ կասկածեալն է բայց վիրժինիան կը պնդէ որ ատրիան ողջ պատմութիւնը չի պատմեր անոր օգնելու համար ան պէտք է իմանայ ամբողջ ճշմարտութիւնը այնուհետեւ ատրիան կը պատմէ անոր փարիզ իր գործուղման մասին իրականութիւնը ան չէր մեկնած փարիզ այլ լաուրայի հետ ժամադրման էր ճանապարհին վթարի կ ենթարկուին եւ անոնց հետ բախուած մեքենայի վարորդ դանիէլ գարիտոն անունով երիտասարդը կը մահանայ լաուրան կ որոշէ որ այդ անոնց մեղքը չէ քանի որ դանիէլը կը խօսէր հեռախօսով եւ չէր ամրացրած անվտանգութեան գօտին այդ պահուն ճանապարհով անցնող մէկ այլ մեքենայ կը կանգնի օգնութիւն ցուցաբերելու լաուրան կը վերցնէ դանիէլի բջիջային հեռախօսը որ այդ պահուն կը զանգէր եւ կը ձեւացնէ թէ իրենք բախուած են միմիանց հետ եւ օգնութեան կարիք չունին որպէսզի օգնութեան եկած վարորդը ոչինչ կասկածի լաուրան կը համոզէ ատրիանին ազատուիլ դանիէլի մեքենայէն եւ մարմինէն որպէսզի չվտանգեն իրենց ապագան ատրիանը կը համաձայնի մեկնում մահացածի մեքենայով դէպի տեղական լիճը մինչ ատրիան զբաղուած էր դանիէլի մեքենայով լաուրան կը փորձէր գործի դնել ատրիանի մեքենան բայց չկարողացաւ անոր օգնութեան կը հասնի տեղի բնակիչ որ կը փորձէ տեղաշարժել մեքենան դէպի իր տունը վերանորոգելու համար մինչ ան կ վերանորոգէր մեքենան լաուրան կը խօսէր իր կնոջ հետ լաուրան կը ներկայանայ ուրիշ անունով եւ կ ըսէ որ մենակ ճանապարհ կ երթար նայելով տան լուսանկարները լաուրան կը հասկնայ որ կը գտնուի դանիէլի ծնողներու տան մէջ այդ պահուն անոնք կը զանգեն դանիէլի բջիջային հեռախօսին եւ լաուրան արագ կը հանէ մահացածի հեռախօսը եւ կը թաքցնէ այն անոնց բազկաթոռի մէջ երբ լաուրան հրաժեշտ կու տայ անոնց եւ կը հեռանայ պարոն գարիտոն կը նկատէ որ լաուրան ուղղեց նստատեղը այսինքն ամէնայն հաւանականութեամբ մինչ այդ ան չէր ղեկին վերադառնալով ատրիանի մօտ ան կը պատմէ անոր ամէն ինչ անոնք կը վերադառնան քաղաք եւ կը խոստանան որ երբեք չեն հանդիպիր փորձելով մոռանալ այդ ամէնը ատրիանը կը կեդրոնանայ իր գործին վրայ քանի մը օր անց անոր կը կանչեն ոստիկանութենէն քանի որ պարոն գարիտոնը նշած էր լաուրայի մեքենայի համարները որ կը պարզուի ատրիանի մեքենայինն են ատրիանի իրաւաբան ֆելիքսը կեղծ ալիբի կը ստեղծէ իբր աւտովթարի օր ատրիանը փարիզի մէջ էր որոշ ժամանակ ետք ատրիանը կը ստանայ տարուան երիտասարդ գործարար կարգավիճակը տոնակատարութեան ժամանակ անոր կը մօտենայ պարոն գարիտոնը որ կը կասկածի է որ ատրիանը ինչ որ բան գիտէ իր որդի մահուան մասին բայց ատրիան կը հերքէ ամէն ինչ եւ պահակախումբը կը հեռացնէ գարիտոնին քանի մը շաբաթ ետք ատրիանը կը լսէ որ նախկին երիտասարդ պանքի մէջ աշխատող դանիէլ գարիտոնը կը մեղադրուի խարդախութեան մէջ եւ որ ան չէ կորչած այլ ուղղակի փախչած է հսկայական գումար գողնալէ ետք ատրիանը կը զանգէ լաուրային ու կը պատմէ անոր այդ ամէնը հանդիպման ժամանակ լաուրան կը խոստովանի որ ան ոչ միայն հանգուցեալի հեռախօսն վերցուցած էր այլ նաեւ դրամապանակը ան օգտագործելով դանիէլի ինքնութեան քարտը կարողացած է մտնել համակարգ եւ գողցած է գումար ոստիկանութեան շեղելու համար լաուրան նաեւ սպառնաց ատրիանին որ կը մատնէ անոր եթէ վերջինս երթայ ոստիկանութիւն քանի մը օր ետք ատրիանը կը ստանայ լուսանկար որուն պատկերուած է այն լիճը որտեղ ան գացած էր դանիէլի մեքենան եւ ձայնագրութիւն որուն ձայն մը կը հրամայէ անոր եւ լաուրային հազար եւրօ գումարով երթալ քաղաքի ծայրամասը գտնուող հիւրանոցը այնուհետեւ տեղի կ ունենայ այն ինչ արդէն նշուած էր բացառութեամբ մէկ բանի իրականին ատրիան տեսած էր թէ ով հարուածեց անոր այդ պարոն գարիտոն էր վիրժինիան կը հաւատացնէ ատրիանին որ ի տարբերութիւն ոստիկանութեան ան կը հաւատայ անոր եւ անոր պատմութիւնը մօտ է իրականութեան քանի որ տիկին գարիտոնը կ աշխատի այդ հիւրանոցին մէջ եւ կրնար կազմակերպել իր ամուսինին գաղտնի ներխուժումը սենեակ այնուհետեւ վիրժինիան կը նշէ որ ատրիանը պէտք է յայտարարէ դատարանին մէջ որ ազատած է դանիէլի մարիմնէն այդ պարոն գարիտոյի վրէժխնդրութեան վարկածը կը դարձնէ իրականութեան մօտ ան կը խնդրէ անոր քարտէզի վրայ նշել լիճի տեղը որտեղ ան հրած էր մեքենան ատրիանը նաեւ կը խոստովանայէ որ մեքենան ջուրը գցելէն առաջ նկատած էր որ դանիէլը դեռ ողջ է բայց այդ չկանգնեցուց անոր այդ ժամանակ վիրժինիան կ ըսէ որ հասկցած է այն որ իրականութեան մէջ ատրիանը հանգամանքներու զոհ չէ այլ կը փորձէ մեղադրել լաուրային եւ գարիտոյին իրեն փրկելու համար այդ պահուն կը զանգէ ֆելիքսը եւ կ ըսէ որ վարորդը որ ճանապարհին տեսած էր անոնց եւ կրնար խօսիլ դատարանին մէջ կաշառուած է եւ ատրիանի դէմ ցուցմունք չի տար քանի որ ամէն ինչ կարգաւորուած է վիրժինիան դուրս կու գայ ըսելով որ շուտով կը վերադառնայ ատրիանը կը նկատէ որ գրիչը որ անոր վիրժինիան տուած էր թաքնուած խօսափող ու ռատիօհաղորդիչ ունի պատուհանէն ան կը տեսնէ որ պարոն գարիտոնը կը հետեւի անոր դիմացի շէնքի բնակարանէն ճիշդ այդտեղ կը մտնէ վիրժինիան որ իրականութեան մէջ տիկին գարիտոնն է բնակարանին մէջ գտնուող պարոն գարիտոնը արձանագրեց ատրիանի խոստովանութիւնը եւ հիմա կը զանգահարէ ոստիկանութիւն ըսելու որ անոնք իրենց որդիի սպանութեան մասին ապացոյց ունին այդ պահուն ատրիանի տան դուռը կը բացուի եւ իսկական վիրժինիա գուտմանը ներս կը մտնէ սակայան ատրիանը լաւ կը հասկնայ որ անոր համար արդէն ամէն ինչ վերջացած է կինովարձոյթէն ստացած շահոյթը սպանիոյ մէջ կազմած է միլիոն տոլար չինաստանի մէջ միլիոն միլիոն դոլար հաւաքելով գրեթէ կէս միլիոն հեռուստադիտող ֆիլմը սպանիոյ մէջ դարձաւ ամենայայտնիներէն մէկը տարուան առաջին կիսուն անտերս ատոլփ ռէթսիւս եղած է շուէտացի կազմաբանագէտ եւ սթոքհոլմի թագաւորական հաստատութեան ղեկավարը կուսթաֆ ռէթսիւսին հայրը եղած է ան ընդունուած է լունտի համալսարանը ին ուր սորված է բժշկագիտութիւն եւ ուսանողներու փոխանակումով շարունակած է ուսումը քոփընհակընի մէջ մինչեւ ին արտօնուած բժշկագիտութեան տոքթոր դառնալը եոնս եաքոպ պերսելիւսին հետ ունեցած ընկերութեան միջոցաւ էն վաղ ան նշանակուեցաւ թագաւորական հաստատութեան կազմաբանութեան փրոֆեսոր յաջորդած քանի մը տասնամեակներուն ան ըրած է շատ կազմաբանական բացայայտումներ զոր օրինակ ակռաներու եւ գանկի մանր մասերու մկանային եւ նեարդային համակարգերու վերաբերեալ ան նաեւ մարդաբանական հետազօտումներ ըրած է կատարած է գանկաչափական ուսումնասիրութիւններ ան կը համարուի շատ ճանչուած եւ ընտրուած եղած է իր ժամանակի գիտական ակադեմիաններուն շատերուն ներս ան ներմուծած է սեփալական դասիչը որ մարդու գլխի լայնութեան եւ երկարութեան յարաբերութիւնն է ռէթսիւսը ուսումնասիրած է տարբեր ռասաներու գանկերու տեսակներու տարբերութիւնները եւ քանի որ ատոնք շատ կը տարբերէին ան կը հաւատար թէ ռասաներն ունին առանձին ծագումներ ռէթսիւսը նաեւ ինքզինքը շուէտներու խմելու սովորութեան դէմ պայքարին մէջ դրսեւորած է որ այդ ատեններ զգալիօրէն տարածուած էր շուէտական հանրութեան մէջ ին ան ընտրուեցաւ շուէտի թագաւորական գիտութիւններու ակադեմիոյ անդամ անտերս ռէթսիւս թաղուած է սթոքհոլմի նորրա պեկրավնինկսփլաթսէն գերեզմանատանը անտիկ աղբիւրներուն մէջ կը յիշատակուի հին ժամանակ գոյութիւն ունեցած անտիոք անունով քաղաքներու մասին իրենցմէ ամենայայտնին հին ասորիքում օրոնտես գետի վրայ կառուցուած անտոք քաղաքն է հայկական աղբիւրներուն ավագ անտոք կամ մեծն անտոք որ կը գտնուի թուրքիայի անթաքիա քաղաքի մօտ անտոք բառն առանց հստակեցման կը նշանակէ ճիշտ այդ քաղաքը սելեւկեաններու աթոռանիստ անտիոքը հիմներ է սելեւկիոս նիկատորը մ թ ա թ ին եւ կոչած է իր հօր անտիոքոսի անունով սելեւկեաններու կառուցած միւս անտիոքներէն տարբերակելու համար յաճախ անուանուած է ասորիքի անտիոք հայկական աղբիւրներուն մէջ ավագն անտիոք հայոց արքա տիգրան բ մեծը ասորիքը նուաճելէն յետոյ մ թ ա մ թ ա ին անտիոքը դարձած է հայոց տէրութեան հարավային թագաւորանիստը ուր իրեն անունով ու պատկերով արծաթէ դրամներ տպուած է մ թ ա ին քաղաքը հռովմէական զորավար պոմպեոսի գրաւելէն յետոյ մինչեւ կոստանդնուպոլսոյ կառուցումը դար եղեր է հռովմէական կայսրութեան արեւելեան մասի մայրաքաղաքը թ ին պարսից թագաւոր խոսրով անուշիրվանը աւերած է անտիոքը բնակչութեան զգալի մասը կոտորած բիւզանդական կայսր հուստինիանոս ա ն վերաշինած է այն եւ տուած աստծոյ քաղաք անունը որ պահպանուած է քաղաքի պատրիարքներու տիտղոսաշարին մէջ յետագայ դարերուն մէջ անտիոքը մի քանի անգամ անցած է մե րթ արաբներուն մե րթ բիւզանդացիներուն դարուն քաղաքի կառավարիչները եղած են նաեւ հայեր գրիգոր մագիստրոս պահլավնիի որդին վասակ պահլավունին զորավար փիլարտոս վարաժնունին թ ին անտիոքը գրաւած են սելջուկ թուրքերը թ ի յունիսի ին ամսուայ պաշարումէն յետոյ խաչակիրները գրաւած են անտիոքը եւ հիմնած անտիոքի իշխանութիւնը թ ին քաղաքը հիմնովին աւերած է եգիպտոսի սուլթան պէյպարսը իր հիմնադրման պահին անտիոքը ունեցած է ընդամէնը բնակչութիւն սակայն արդէն վաղ հռովմէական շրջանին մէջ քաղաքն ունեցած է ի հասնող բնակչութիւն այդ ցուցանիշը իջաւ րդ դարուն հասնելով ի թեոդոսիոս ա մեծ կայսրի օրով քաղաքը ունեցած է բնակիչ քաղաքը յատկապես տուժեց սասանեան արքայ խոսրով ա ի արշավանքներու հետեւանքով որուն զոհ գացին անտիոքցի չնայած հուստինիանոս ա կայսրի վերականգնողական աշխատանքներուն անտիոքը այլեւս երբէք չվերականգնեց իր երբեմնի փառքը եւ մեծութիւնը առաջին դարեր անտիոքին մէջ քրիստոնէութեան տարածման եւ առաջին քրիստոնէական համայնքներու մասին կը վկայէ գործք առաքելոցը այստեղ գործէր են բառնաբաս պողոս եւ պետրոս առաքեալները անտիոքի եկեղեցւոյ հիմնադիրը կը համարուի պօղոս առաքեալը քրիստոնէութիւնը անտիոքէն տարածուած է դէպի արեւելք անտիոքին մէջ կը գտնուի արեւելքին փոքր ասիա հռովմէական կայսրութեան չորս արքեպիսկոպոսութիւններէն էքզարխատ մէկը կեսարիա եփեսոս եւ հերակլեայի հետ կոստանդնուպոլսի բ տիեզերական ժողովի երրորդ կանոնով անտիոքի աթոռը եղած է չորրորդ տիեզերական աթոռը հռովմ կ պոլիս և ալեքսանդրիայէն յետոյ արաբական կամ իսլամական նվաճումէն յետոյ րդ դար երեք եկեղեցական համայնքներուն գործածութեան մէջ մտած է արաբերէնը գործածական լեզու ըլալլէ դադրած է յունարէնը րդ դարէն այնուհետեւ ասորերէնը րդ դարէն րդ եւ րդ դարերուն բիւզանդական կայսրութիւնը արաբական խալիֆայութիւնէն կրկին շահած է իսկ խաչակրաց առաջին արշավանքէն յետոյ այդտեղ հաստատուած է կաթոլիկ եկեղեցին որ մարոնիտներու եւ մելկիտներու եկեղեցական կազմակերպութեան հիմքի վրայ ժամանակի ընթացքին ստեղծած է սեփականը րդ եւ րդ դարերու անտիոքի պատրիարքութեան համար անզիջում պայքարը վերջնականապէս աւարտին հասած է կ պոլսի աթոռի եւ հռովմի կաթոլիկ եկեղեցւոյ միջեւ անտիոքի պատրիարքութեան տարածքներու վրայ ստեղծուած են խաչակրաց արեւելքի պետութիւնները եդեսիոյ կոմսութիւն անտիոքի իշխանութիւն տրիպոլիի կոմսութիւն եւլն անտիոքի պատրիարքութեան տարածքի վրայ ձեւաւորուած է նաեւ կիլիկիայի հայկական իշխանութիւնը թուականներու թագաւորութիւն իսկ պատրիարքութեան մէկ մասը մնացած է սելջուկներուն ապա անցած եգիպտոսի մամլուքներու տիրապետութեան տակ հալէպ համա հոմս բաալբեկ տամասկոս խառան եւն հայ եկեղեցին անմասն չէ մնացած կաթոլիկ եւ արեւելքի միւս քրիստոնեայ համայնքներու միջեւ միջեկեղեցական պայքարէն հռոմկլայի կաթողիկոսարանի որոշ գործիչներ ներսէս լամբրոնացիի ղեկավարութեամբ արդէն րդ դարու ական թուականներուն նպատակը ունէին կիլիկիային մէջ վերականգնեցնել ոչ միայն հայոց պետականութիւնը այլեւ հայոց կաթողիկոսի իշխանութիւնն ընդունելի դարձնել տարածաշրջանի բոլոր քրիստոնեայ համայնքներուն առաջարկելով անտիոքի պատրիարքի իշխանութեամբ օժտել հռոմկլայի հայոց կաթողիկոսներուն այդ առաջարկը ի հռոմկլայի ժողովին ներկայացուած էր բիւզանդական եկեղեցիին իսկ արդէն րդ դարուն շարք մը վաւերագիրերուն մէջ հայոց կաթողիկոսը կ անուանեն նաեւ անտիոքի պատրիարքը անտիոքը ընդհանրական եկեղեցւոյ պատմութեան մէջ յայտնի է նաեւ իր նշանաւոր աստուածաբանական դպրոցով այս դպրոցը աստուածաշունչի մեկնաբանութեան մեթոտի եւ քրիստոսաբանական հարցերուն հակաճառութիւններու ու պայքարի մէջ եղած է ալեքսանտրիայի աստուածաբանական դպրոցի հետ ի տարբերութիւն ալեքսանդրեանի անտիոքի աստուածաբանական դպրոցը չէ ունեցած յատուկ կամ պաշտօնական ուսումնական հաստատութիւններ դպրոցը պաշտպանողները յաճախ շրջած են քաղաքներուն մէջ եւ քարոզած են իրենց ուսմունքը անտիոքի հելլէնիստական հարուստ անցեալով միասին անտիոքեան աստուածաբանական ուղղութեան մէջ մեծ տեղ գտած են բուն սեմական պատկերացումները ու աշխարհայեացքը յատկապէս ասորական հասարակութեան տեղական եւ պատմական առանձնայատկութիւնները ընդհանրական եկեղեցւոյ պատմութիւնը ուղեկցուած է անտիոքի եւ ալեքսանդրիայի աստուածաբանական դպրոցներու պայքարով քրիստոսաբանական տարբեր հակադիր համակարգերը անտիոքի եւ ալեքսանդրիայի ուղղութիւններու բախումը նախապատրաստած են րդ եւ րդ դարերու դաւանաբանութեան մեծ վէճերու համար անտիոքի դպրոցի աստուածաբանները շեշտած են յիսուս քրիստոսի պատմական մարդկային անձնաւորութիւնը յիսուս քրիստոսի մարդ ըլլալը սամոսատի այնուհետեւ անտիոքի եպիսկոպոս պօղոս սամոսատցին որ կը համարուի անտիոքի դպրոցի հիմնադիրը կը քարոզէր թէ քրիստոսը ծնած է իբրեւ մարդ եւ ապա լցուած է լոգոսով այսինքն իրեն մէջ աստուածութեան երկրորդ անձնը բնակուած է եւ կամքի միութեամբ ու սիրոյ մշտնջենականութեամբ մէկ դարձած աստուծոյ հետ ինքը աւելի բարձր է քան մարդը բայց աստուածացեր է իր բարոյական զարգացման եւ որդեգրութեան շնորհիւ պօղոս սամոսատցին առաջինն էր որ յայտնած էր քրիստոսի էութեան երկակիութեան գաղափարը թէեւ թուականի անտիոքի եկեղեցական ժողովը մեղադրած եւ աթոռազրկած է պողոս սամոսատցին սակայն իրեն համախոհները մասնաւորապէս լուկիանոս սամոսատցին շարունակած են քարոզել իրենց ուսուցչի վարդապետութիւնը անտիոքի դպրոցի ներկայացուցիչները քրիստոսի մէջ շեշտելով մարդուն խոստովանեսցուք զօր ի մարդումն աստուած քրիստոսը համարած են ամենակալ աստուծոյ երկրպագակէն մարդ երկու բնութեամբ աստուած առանձին մարդն առանձին որոնք գոյութիւն ունին իրարմէ անջատ մէկը ճշմարտապէս բնութեամբ որդի միւսը շնորհիւ որդեգրութեան աստուած մարդ քրիստոսը բնակարան տաճար եղած է աստուածայինի համար անտիոքի եւ ալեքսանդրիայի քրիստոսաբանական տարբեր մեկնակէտերն արտայայտուած են հետեւեալ բանաձեւերով մարդ որն աստուածացեր է աստուածազգեստ մարդ անտիոքի դպրոց եւ ինքը աստուածն է մարդ դարձեր մարդացեալ աստուած ալեքսանդրիայի դպրոց եթէ ալեքսանդրեան դպրոցին յատուկ էր նոր պղատոնականութիւնը եւ միսդիսիզմը ապա անտիոքեան աստուածաբանութիւնն ունէր արիսթոթէլեան եւ պատմական ուղղուածութիւն սուրբ գրքի մեկնութեան անտիոքեան պատմաքերականական մեթոդը հակադրուեր է ալեքսանդրեան այլաբանական մեթոդին անտիոքի եկեղեցւոյ հայրերը խուսափած էին իրենց հատուածները դժուարամատչելի գաղափարներով ու արտայայտութիւններով ծանրաբեռնելէն անտիոքցիները բառացիօրէն բացատրած են աստուածաշնչի դժուար ըմբռնելի տեղերը ընթերցողին հասկնալի դարձնելու նպատակով անտիոքի դպրոցին մէջ գերիշխած է զգաստ տրամաբանական մտածողութիւնը անտիոքեան աստուածաբանները կրօնագիտութեան միակ չափանիշ համարած են տրամաբանութիւնը ձգտել իրենց դաւան տեսութիւնները անցկացնել մաքուր տրամաբանութեան ճանապարհով յաճախ տապալելովով չոր բանական փիլիսոփայական ռասիոնալիզմ ծայրայեղութիւններու մէջ անտիոքի ուղղութիւնը թէեւ լիովին չէ մերժած այլաբանութիւնը սակայն գերադասած է պատմ մեթոդը եւ խստօրէն քննադատած հին եւ նոր կտակարաններու կամայական զուգորդումները ըստ անտիոքցիներու իսկական այլաբանական միտքը որ օգտագործած են ալեքսանդրիացիները խօսքերու մէջ չէ այլ խօսքերով արտայայտուած իրականութեան անձանց եւ դէպքերու մէջ անտիոքի դպրոցի շարք մը ներկայացուցիչներ յովհան ոսկեբերան թէոդորիտ հաւատարիմ մնալով անտիոքեան մեկնաբանութեան սկզբունքներուն իւրացուցած են նաեւ ալեքսանդրեան դպրոցի լաւագոյն կողմերը եւ տուած գիտական մեկնութիւնների օրինակներ որոնք ուղղափառ մեկնաբանութեան լաւագոյն նմուշներն են այդ իմաստով անոնց աշխատութիւնները այսօր նշանակալի արժէք ունին սուրբ գիրքը ուսումնասիրողներու համար հայ եկեղեցին դաւանութեան մէջ ըլլալով ալեքսանդրեան դպրոցի հետեւորդ աստուածաշունչի մեկնութեան մեթոդի համամիտ էր անտիոքի դպրոցին հետեւելով յատկապէս յովհան ոսկեբերանին ի տարբերութիւն ալեքսանդրիայի դպրոցի անտիոքցիները իրարմէ անջատելով քրիստոսի երկու բնութիւնները յանձին յիսուսը տեսած են մէկ մարդու որ ծնած է մշտնջենական բանեն լոգոս եւ իրեն անբաժանելի մասն է անով պայմանաւորուած է այն հանգամանքը որ անոնք ծիսակատարութիւններէն եւ իրենց աստուածաբանական գրականութենէն դուրս թողած են որդի բառը ըստ անտիոքի աստուածաբանութեան աստուածային բանն ընտրած է յիսուսը որպէս իր գործիք որ սակայն զարգացած է զուտ մարդկային բարոյական ուղիով ան համարուած է աստուծոյ մօտենալու հիմն ճանապարհը եւ այդ ամէնը յարգանքարթնցուցած է մաքուր եւ անարատ դառնալու մարդկային ձգտումներու ու ճիգերու հանդէպ այդ գաղափարներու տրամաբանական շարունակութիւնը է եղած ազատ ընտրութեան վերաբերեալ պելագիականներու ուսմունքը որ իր հերթին մեծ ազդեցութիւն ունեցած է նեստորի վարդապետութեան վրայ նեստորականութիւն նեստորականութիւնը անտիոքի աստուածաբանական դպրոցի զարգացման վերջին փուլն էր անտիոքի դպրոցի աստուածաբանութեան որոշ սկզբունքներ ինկած էին լեւոնի տոմարի եւ քաղկեդոնի ժողովի քրիստոսաբանական համակարգերու հիմքին վրայ րդ դարու վերջին քառորդէն մինչեւ րդ դարու կէսը եղած է անտիոքի եւ ալեքսանդրիայի դպրոցներու ծաղկման շրջանը թէեւ րդ դարուն անտիոքի դպրոցը տուած է արիոսական եւ արիոսականութեանը հարող աստուածաբաններ եւսեբիոս նիկոմեդացի նումերիոս եւսեբիոս եմեսացի այետիոս անտիոքացի եւնոմիոս անտիոքացի եւ ուր որոնք գրած են նաեւ լուկիանոս սամոսատցիի ազդեցութիւնը սակայն ունեցած է նաեւ իր ուղղափառ գործիչները եւստաթէոս անտիոքացին արիոսականութիւնը դատապարտողներէն առաջինն էր իսկ յովհան ոսկեբերանը հռչակուած էր ընդհանրական եկեղեցւոյ սուրբ հայրերէն անտիոքի դպրոցի րդ եւ րդ նշանաւոր աստուածաբաններէն էին նաեւ դիոդորոս տարսոնացին թէոդորոս մոպսուեստացին թէոդորետ կիւրոսցին եւ ուրիշներ անտիոքի ինչպէս նաեւ ալեքսանդրիայի աթէնքի աստուածաբանական դպրոցները փակուած են րդ դարուն բիւզանդական յուստինիանոս այ կայսրի օրով անտիոքի պաշարումը կը դառնայ խաչակիրներու ա արշաւանքին առանցքային իրադարձութիւններէն մէկը տեղի ունեցած է թուականներուն որուն իբրեւ հետեւանք քաղաքը նուաճած են խաչակիրները պաշարումը եւ անոր յաջորդող իրադարձութիւնները կը ստիպեն խաչակիրները անտիոքի շրջանին մէջ մնալու աւելի քան մէկ ու կէս տարի խաչակիրներու առաջնորդներուն տարաձայնութիւնները եւ կապերու վերջնական խզումը բիւզանդիոնի կայսր ալեքսիոս ա քոմնենոսի հետ կապուած անտիոքի գրաւման հետ հիմք կը հանդիսանան մերձաւոր արեւելքի մէջ լատինական իշխանութիւններ հիմնելու համար հոկտեմբեր ին կը մեկնարկէ գիւղացիներուն կամ աղքատներուն խաչակիրներու արշաւանքը արշաւին մասնակիցներուն մեծ մասը կանոնաւոր բանակի անդամներ չէին հետեւաբար իրենք լուրջ ռազմական ուժ մը չէին ներկայացներ ս երկրի ճանապարհին խաչակիրները կը թալանէին խաղաղ բնակչութիւնը կը կազմակերպէին հրէական համայնքի ջարդեր կոստանդնուպոլսոյ մէջ կը հաւաքուի շուրջ հազար հոգի որոնք մեծ վտանգ կը ներկայացնէին բիւզանդիոնի համար ալեքսիոս ա քոմնենոս կը հասկնայ որ հմուտ զինուորներու փոխարէն հռոմի պապը անոր ուղարկած է աղքատներու հիւծած խումբեր որոնք պարզապէս չեն կրնար մարտնչիլ լաւ պատրաստուած եւ զինուած իսլամներուն դէմ բացի անոնցմէ բանակը բիւզանդիոն գտնուելու ընթացքին կ ոչնչացնէ մեծ թիւով տուներ պալատներ առեւտրականներու կրպակներ հակառակ անոր որ բիւզանդացիները կը շարունակէին սնուցել խաչակիրները ալեքսիոս չի կրնար համոզել պետրոս ամիենցին սպասելու ասպետ խաչակիրներուն հոկտեմբեր ին նիկիոյ մօտ գտնուող ցիւետոտոս քաղաքին մօտ սելճուքները կը ջախջախեն խաչակիրները աղքատներու խաչակիրներու արշաւանքին տապալումէն ետք կոտֆրիտ պուլիոնցին այդ օրերուն արդէն լոթարինկիա հերցոկ իր եղբայրներ պալթուինի եւ էստաշի հետ միասին կը գլխաւորէ խաչակիրներու կանոնաւոր բանակը զանոնք կ ընդունէին իբրեւ հռոմի պապի դաշնակիցներ աննա քոմնենոսի վկայութեամբ կոտֆրիտի բանակը կազմուած էր հազար հեծեալէ եւ հազար հետեւակէ սակայն այս թիւերը զգալիօրէն ուրճացած են մինչեւ զօրքերը գլխաւորելը կոտֆրիտ կը վաճառէ իր ունեցածին զգալի մասը ինչպէս նաեւ պուլիոնի կոմսութիւնը նախ լոթարինկիացիները կ արշաւեն եւ անոնց առաջնորդներէն կը պահանջուի մեծ ջանքեր գործադրել որպէսզի ընդհանուր յայտարարի գան հունգարիոյ բնակիչներուն հետ որոնք լաւ կը յիշէին աղքատ խաչակիրներու անմարդկային գործողութիւնները պելկրատէն ոչ հեռու կոտֆրիտ կը հանդիպի բիւզանդիոնի կայսեր ալեքսիոս ա քոմնենոսի դեսպաններուն եւ անոնց հետ դաշինք մը կը կնքէ բիւզանդացիները կը պարտաւորուէին սննդամթերք տրամադրել խաչակիրներուն անոնց հողերը պաշտպանելու պայմանով այս համագործակցութիւնը կը տեւէ մինչեւ խաչակիրները անյայտ պատճառներով կը պաշարեն սելիպրիա քաղաքը տագնապահար ալեքսիոս կը հրամայէ կոտֆրիտին ներկայանալ իր քով կոստանդնուպոլիս սակայն կոտֆրիտ կը մերժէ եւ դեկտեմբեր ին լոթարինգիացիները կը հասնին կոստանդնուպոլսոյ պարիսպներուն ալեքսիոս կ որոշէ դադրեցնել խաչակիրներու մթերքներով մատակարարումը բայց երբ խաչակիրները կը սկսին թալանել քաղաքին շրջակայքը տեղի կու տայ զինուած բախումներէն ետք ալեքսիոս եւ կոտֆրիտ դաշինք մը կը կնքեն կոտֆրիտ կ երդմնակալէ ալեքսիոսը վասսալի կարգավիճակով եւ փոխարէնը մեծ գումար կը ստանայ երբ կոստանդնուպոլիս կը ժամանեն մնացեալ խաչակիրները կոտֆրիտ կը շարժի դէպի նիկիա քաղաքը գրաւելէն ետք խաչակիրները կը բաժնուին յառաջագիծը կը ղեկավարէր պոհեմունդ իսկ թիկունքը կոտֆրիտ անտիոք կը հանդիսանար մերձաւոր արեւելքի ամենանշանակալի քաղաքներէն մէկը քաղաքին պատմութիւնը կը սկսի հռոմէական կայսրութեան ժամանակներէն յետոյ քաղաքը ձեռքէ ձեռք կը փոխանցուի սկիզբը բիւզանդիոն կը տիրէ անտիոքին ապա կ անցնի արաբներուն ձեռքը յետոյ ժ դարուն դարձեալ կը վերադառնայ բիւզանդիոնին ին քաղաքը կը նուաճեն սելճուքները վերջիններս մասամբ կը վերակառուցեն դեռ յուստինիանոս ա ի ժամանակաշրջանին քաղաքային պարիսպները լայն պատերը կը պաշտպանուին աշտարակներու կողմէ որոնք զգալիօրէն կը հզօրացնեն քաղաքին պաշտպանութիւնը բացի ատոնցմէ քաղաքը հարաւ արեւմուտքէն կը պաշտպանուէր լեռներով իսկ հիւսիս արեւմուտքէն ճահճուտներով էն անտիոք կը ղեկավարէր ամիրա եաղի սիանը որ կանխատեսելով քրիստոնեաներու կողմէ հնարաւոր յարձակումը օգնութեան խնդրանքով կը դիմէ հարեւան քրիստոնեայ երկիրներուն եաղի սիան կը բանտարկէ պատրիարք յովհաննէս օքսիտը քաղաքէն կը վտարէ քաղաքին մեծամասնութիւնը կազմող հայերուն ու յոյներուն մեծ մասը եաղի սիանի կայազօրը կրնար պաշտպանել պարիսպները ամէն ինչ պատրաստ էր քաղաքին պաշտպանութեան համար խաչակիրները կը ղեկավարէին կոտֆրիտ պուլիոնցին պոհեմունդ տարենտացին եւ ռայմոնտ դ թուլուզցին որոնք անհամաձայն էին քաղաքը գրաւելու հարցին մէջ ռայմոնտ մտադիր էր անմիջապէս գրոհի անցնիլ իսկ կոտֆրիտ եւ պոհեմունդ կողմնակից էին քաղաքին պաշարման հոկտեմբեր ին խաչակիրները կը պաշարեն քաղաքը խաչակիրներուն սննդամթերք կ ուղարկէին կիլիկիոյ եւ սեւ լերան շրջաններու հայ իշխանները որոնք թշնամական յարաբերութիւններու մէջ էին սելճուքներուն հետ պաշարման սկզբնական փուլերուն յաջողութիւնը խաչակիրներուն էր նոյեմբերի կէսերուն անտիոք կը ժամանէ պոհեմունդի զարմիկը տանկրետ բացի ատկէ աշնան ընթացքին խաչակիրները պաշարի պակաս չէին զգար քանի որ անտիոքի շրջակայ բերքատու շրջանները կ ապահովէին քրիստոնեաները անհրաժեշտ սննդամթերքով ճենովայէն նաւ նոյեմբեր ին ս սիմէոնի նաւահանգիստէն խաչակիրներուն պաշար կը հասցնէ ձմրան մօտեցումով վիճակը կը սկսի վատթարանալ դեկտեմբերին կոտֆրիտ կը հիւանդանայ իսկ պաշարը կը սկսի սպառիլ ամսուան վերջը պոհեմունդ կը հեռանայ պաշար հայթայթելու նպատակով եաղի սիան օգտուելով անոնց բացակայութենէն իր զօրքերուն հետ պարիսպներէն դուրս կու գայ եւ կը յարձակի ռայմոնտի ճամբարին վրայ ըստ անանուն զինուոր ականատեսի մը ժամանակագրութեան իսլամները կը սպաննեն շատ թոյլ պաշտպանուած խաչակիրները այնուամենայնիւ վերջիններս կը յաջողին կասեցնել գրոհը սակայն քաղաքը գրոհի ենթարկելու համար բաւարար ուժ չունէին նոյն ատեն պոհեմունդի բանակը կը բախի պաշարուողներուն օգնութեան հասնող դամասկոսի կառավարիչ տուկակա մելիքի զօրքերուն հետ դեկտեմբեր ին քրիստոնեաներու եւ իսլամներու միջեւ ճակատամարտ մը տեղի կ ունենայ որմէ ետք երկու կողմերն ալ կը վերադառնան ծանր կորուստներ ձգելով ձմրան խաչակիրներուն վիճակը աւելի կը վատանայ ժամանակագիրները կը վկայեն որ սովի պատճառով կը մահանար իւրաքանչիւր եօթներորդ խաչակիրը շատերը կը մորթէին իրենց ձիերը եւ էշերը հազիւ զսպելով իրենք զիրենք մարդակերութենէ սակայն ըստ կարգ մը պատմաբաններու խաչակիրներուն մէկ մասը ինքզինք չէր կրնար զսպել եւ կը զբաղէր մարդակերութեամբ սննդամթերք կարելի էր գնել հայերէն եւ սուրիացիներէն սակայն վերջիններս մեծ գումար կը պահանջէին սննդամթերքին փոխարէն որ հասու չէր սովորական խաչակիրներու գրպանին բացի սովէն խաչակիրները նաեւ կը տուժէին հիւանդութիւններէ եւ եղանակէն փետրուարին տեղի խարիմ ամրոցին շրջակայքը հալէպի ամիրա րիտուանի ուժերով համալրուած սելճուքներու եւ պոհեմունդի զօրքերուն միջեւ ճակատամարտ մը տեղի կ ունենայ ճակատամարտին կը յաղթեն խաչակիրները ապրիլին խաչակիրներուն ճամբարը կը ժամանեն ֆաթիմեան խալիֆայութեան դեսպանները անոնք խաչակիրներուն կ առաջարկեն դաշինք կնքել ընդդէմ ընդհանուր թշնամի սելճուքներուն ըստ պայմաններու բերումին խաչակիրներուն պիտի անցնէր սուրիան սակայն անոնք պէտք չէր յարձակէին պաղեստինի վրայ նման պայմանները ձեռնտու չէին քրիստոնեաներուն քանի որ անոնց գլխաւոր նպատակը երուսաղէմն էր մայիս ին տեղեկութիւններ կը հասնին որ մուսուլի ամիրա քերպողան հուժկու բանակով մը կը շարժի դէպի անտիոք խաչակիրներուն համար ակնյայտ էր որ անոնք պիտի գրաւէին անտիոքը մինչեւ ամիրային ժամանումը բարեբախտաբար ամիրան երեք շաբաթ կը կորսնցնէ եդեսիան գրաւելու ապարդիւն փորձեր կատարելու վրայ պոհեմունդ գաղտնի համաձայնագիր մը կը կնքէ հայ զինագործ փիրուզին հետ վերջինս լուծելիք վրէժ ունէր եաղի սիանէն քանի որ եաղի իւրացուցած էր իր ունեցուածքը փիրուզ երկու քրոջ աշտարակի կայազօրքէն էր պոհեմունդ փիրուզի մեծ գումար մը կու տայ փոխարէնը փիրուզ կը խոստանայ ապահովել խաչակիրներուն քաղաք մուտքը յունիսի գիշերը փիրուզ կ արտօնէ պոհեմունդի փոքրաթիւ ջոկատի մը պատուհանէն ներս մուտքը ջոկատին մարտիկները կը բանան քաղաքային դարպասները յունիսի առաւօտեան խաչակիրները ութամսեայ տանջանքներու վրէժով լեցուած կը ներխուժեն քաղաք խաչակիրները կը սկսին անխնայ ոչնչացնել քաղաքին բնակչութիւնը եաղի սիան մարտիկներու հետ կը լքէ քաղաքը սակայն քանի մը քիլոմեթր անցնելէ ետք ան կը զղջայ իր արարքին համար անոր ուղեկիցները կը լքեն զայն նոյն օրը եաղի սիան կը սպաննուի եւ կը գլխատուի իսկ իր կողմէ տեղահան եղած շրջակայքի հայ բնակիչները հետագային եաղիի գլուխը կը յանձնեն պոհեմունդին երկուշաբթի յունիսին մարտին պատրաստ խաչակիրները դուրս կու գան քաղաքէն քրիստոնեաները շարքերով կանգնած էին դէմ դիմաց ֆլարանտիոյ կոմսը կ իջնէ ձիէն եւ երեք անգամ ծնկաչոք կ աղօթէ ապա ռայմոնտ անժիլցի զինուորներուն առջեւ դուրս կը բերէ ս գեղարդը քերպողան կը կարծէ թէ առանց դժուարութեան կրնայ յաղթել խաչակիրներուն չլսելով իր զօրակալներուն խորհուրդը գրոհի կ ենթարկէ խաչակիրներուն ամբողջ բանակը քերպողան կ որոշէ քրիստոնեաներուն ծուղակ մը լարել եւ կեղծ նահանջ մը կը կազմակերպէ գեղարդէն ոգեշնչուած քրիստոնեաները հակառակ լուրջ կորուստներուն ինքնամոռաց մարտի կը նետուին մարտը երկար չի տեւեր երբ խաչակիրները վերջապէս կը հասնին քերպողանին սելճուքները խուճապի կը մատնուին յառաջագիծի հեծեալները կը փախչին մարտի դաշտէն յաղթանակէն ետք խաչակիրները կը վերադառնան քաղաք եւ կը սկսին բանակցիլ միջնաբերդի պաշտպաններուն հետ միջնաբերդը քերպողանի փախուստէն ետք կը դառնայ իսլամներու վերջին յենակէտը անտիոքի մէջ պաշարուածները հասկնալով իրենց վիճակին լրջութիւնը միջնաբերդը կը յանձնեն պոհեմունդ նկատի ունենալով որ շնորհիւ իրեն քաղաքը ինկած էր իր պահանջները կը ներկայացնէ գահին սակայն ըստ բիւզանդացիներուն տրուած խոստումին խաչակիրները պէտք էր քաղաքը յանձնէին ալեքսիոսին պոհեմունդ կը սկսի համոզել իր համախոհները որ ալեքսիոս կայսրը կորսնցուցած է իր հետաքրքրութիւնը խաչակիրներու արշաւանքներուն մէջ ուրպանոսի ուղարկուած նամակին մէջ անոնք կը յայտնեն թէ ալեքսիոս իրենց շատ բան խոստացած էր բայց շատ քիչ բան գործադրած էր որմէ կը հետեւցուի որ անոնք ալեքսիոսին ոչինչ պարտական են հետագային պոհեմունդ կը նշանակուի անտիոքի դուքս ին խաչակիրները կը գրաւեն երուսաղէմը ստեղծելով երուսաղէմի թագաւորութիւնը անտոն քահանայ սիւնեցի հայ քահանայ երբ հայ մելիքները աղուանի եսայի կաթողիկոսին մասնակցութեամբ ռուսիոյ կայսեր մեծն պետրոսին հետ թուականին ժողով կը գումարեն եւ յարաբերութիւններ կը սկսին մշակել անտոն քահանան քեխա չէլէպիի պետրոս երէցի եւ սիմէոն բոբովի հետ աղերսական նամակներով կայսեր մօտ կ ուղարկեն օգնութիւն խնդրելու անտոն քահանայ բուրգ հասնելով ինքնագլուխ կարգադրութիւններ կ ընէ որ կասպից ծովու ափերուն ռուսերու նոր տիրած երկիրներուն մէջ հայերուն բնակման տեղ տան նոյեմբեր թուականը կրող բարձրագոյն հրովարտակով այդ խնդիրին բաւարարութիւն կը տրուի եւ անտոն քահանայ իր ընկերներով կը վերադառնայ կանցլեր գրաֆ գօլովկին հայերուն համար կ որոշէ գիլան մազանդարան դերբենտ եւ այլ շրջաններ անտոն քահանայ կը ներկայանայ զինք ուղարկող ժողովին եւ երբ կը լսեն անոր արարքները կ այպանեն իր ինքնագլուխ կարգադրութիւններուն համար եւ որովհետեւ անտոն կը վախնար մելիքներէն որ կրնան զինք խիստ պատիժի ենթարկել մանաւանդ որ ինք առիթ տուած էր շարք մը տարաձայնութիւններու երկու օր ետք ան փախուստ կու տայ երկիրէն անտորրա փոքր երկիրը կը գտնուի փիրէնեան լեռներու հովիտին մէջ սպանիոյ եւ ֆրանսայի սահմանին վրայ ունի ցուրտ ձմեռներ օդը չորս է գլխաւոր գետն է ռիու վալիրա տարածութիւնը քառ քմ է բնակչութեան թիւը ժողովուրդը կը բաղկանայ գաթալաններէ որոնց լեզուն պաշտօնականն է կը խօսուի նաեւ ֆրանսերէն անտորրայի կազմութեան պարագաները եւ սկզբնական պատմութիւնը կը մնան շփոթ անտորրա ինքնավար եւ կիսանկախ հանրապետութիւն մըն է որ ենթակայ է ֆրանսայի կառավարութեան պետին եւ իւրկէլի սպանիա սրբազանին գերիշխանութեան էն ի վեր որպէս հանրապետութիւն սահմանադրութեամբ օժտուեցաւ նափոլէոն պոնափարթի կողմէ ին տարեկան ֆպանքի տուրք մը կը վճարէ ֆրանսայի եւ փըզեթա սրբազանին կը կառավարուի ընդհանուր խորհուրդով մը որ կը բաղկանայ անդամներէ եւ որ կ ընտրուի ընտանիքներու պետերու ժողովին կողմէ դատական կազմը կը նշանակուի հովանաւորող երկու կողմերէն ընդհանուր քուէարկութիւնը ջնջուեցաւ ին անտորրա ունի երկաթ կապար տախտակ արզն քար զբօսաշրջիկութիւնը կարեւոր եկամուտ մը կ ապահովէ անտրէ շիւրլէ գերմանացի ոտնագնդորդ տորթմունտի պորուսիայի եւ գերմանիոյ հաւաքականի յարձակող խաղցած է լիւտվիկսհաֆեներ եւ մայնց ոտնագնդակի ակումբներու երիտասարդական կազմերուն մայնցի երիտասարդական թիմին հետ դարձած է գերմանիոյ ախոյեան եւ հրաւիրուած է հիմնական թիմ առաջին ատենը որպէս մայնցի խաղացող դաշտ ելած է թուականի օգոստոս ին պայերի դէմ խաղին որուն արդիւնքը եղաւ իր առաջին երկու կոլերը ուղարկած է սեպտեմբեր ին պոխումի դարբասը անոր տուպլի շնորհիւ մայնցը հաշիւով պարտուելիս կամային յաղթանակ տարաւ հաշիւով այդ շաբթուան վերջին շիւրլեն ակումբին հետ կնքեց մասնագիտական պայմանագիր մրցաշրջանի ամփոփիչ արդիւնքով անտրէ շիւրլէն զարկած էր գնդակ եւ ըրած էր կոլային փոխանցում իր նորամուտային հանդիպումը գերմանիոյ երիտասարդական հաւաքականի կազմին անցկացուց թուականի նոյեմբեր ին հիւսիսային իրլանտայի դէմ խաղին որն աւարտուեցաւ հաշիւով յաջորդ հանդիպումն անցկացուց սան մարինոյի դէմ խաղին եւ աչքի ինկաւ զարկած գնդակով անտրէ շտիտ ֆրանսացի բանաստեղծուհի գրող եւ թատերագիր ծագումով լիբանանցի անտրէ շտիտ ծնած է մարտ ին գահիրէ եգիպտական սուլթանութիւն ծննդեան անունը անտրէ սաապ աւարտած է գահիրէի ամերիկեան համալսարանը իսկ ին ստացած է պաքալորիայի վկայական ին ամուսնացած է ուսանող բժիշկ լուի շտիտի հետ ին ամուսինին հետ ապրած է լիբանան ուր անգլերէնով հրատարակած է բանաստեղծութիւններու առաջին գիրքը ին ամուսինին հետ տեղափոխուած է փարիզ ուր սկսած է դասաւանդել է փասթէօրի ուսումնարանէն ներս երկուքն ալ ստացած են ֆրանսայի քաղաքացիութիւն որու իբրեւ արդիւնք անտրէի ստեղծագործութիւնները սկսած են հրատարակուիլ միայն ֆրանսերէնով մահացած է փետրուար ին փարիզ տարեկան հասակին ալզհայմըր հիւանդութենէն թաղուած է մոնփարնասի գերեզմանոցին մէջ ի պատիւ անտրէ շտիտի ին փարիզի մէջ գրադարան բացուած է անտրոմետա աստղախումբը մեզի ամենամօտիկ հսկայ աստղախումբն է աստղախումբը հսկայական կուտակումն է կազի տիեզերական փոշիի եւ աստղերու որոնք քաշողականութեան ուժի շնորհիւ իրարու մօտիկ կը մնան անտրոմետան ուսումնասիրելով աստղագէտները շատ բաներ սորվեցան մեր աստղախումբին ծիր կաթինին մասին ին աստղագէտ այզաք ռոպերթս յայտնաբերեց որ անտրոմետան պարոյրաձեւ աստղախումբ է ամենագեղեցիկ ձեւը որ կ երեւայ աստղախումբերուն մէջ ան այս յայտնագործութիւնը ըրաւ լուսանկարելով աստղախումբը անտրոմետան միլիոն լոյս տարի հեռու է մեզմէ մէկ լոյս տարին այն հեռաւորութիւնն է զոր լոյսը անջրպետին մէջ մէկ տարուան ընթացքին կը կատարէ մոտ թրիլիոն քիլոմեթր այսպէսով անտրոմետա աստղախումբը մոտ թրիլիոն քիլոմեթր հեռու է երկիր մոլորակէն ասիկա շատ հեռու չի համարուիր աստղախումբի մը հետ դրացնութեան տեսակէտէն անտրոմետան այնքան մօտ է որ կը մտնէ տեղական աստղակոյտին մէջ անտրոմետան տեղական աստղակոյտի ամենափայլուն աստղախումբն է մեր աստղախումբը ծիր կաթինը երկրորդն է անտրոմետան եւ ծիր կաթինը այնքան մեծ են որ միւս աստղախումբերը իրենց շուրջը կը դառնան ինչպէս օրինակ լուսինը կը դառնայ երկրի շուրջ այս համեմատաբար փոքր աստղախումբերը կ անուանենք արբանեակային աստղախումբեր ինչպէս նոյն պատճառով լուսինը կը կոչենք երկրի արբանեակ անտրոմետան եւ ծիր կաթինը բազմաթիւ ընդհանրութիւններ ունին իւրաքանչիւրը ունի հսկայ սեւ ճեղք մը կեդրոնին մէջ սեւ ճեղքը այն բացութիւնն է որ կը պարունակէ բազմաթիւ կուտակումներ եւ ծանրութիւն անոր քաշողականութիւնը այնքան մեծ է որ ոչինչ կրնայ վրիպիլ անկէ նոյնիսկ լոյսը տիեզերքի ամենաարագ բանը աստղագէտները ա յն ժամանակ յայտնաբերեցին անտրոմետայի սեւ ճեղքը երբ անոնք տեսան որ աստղախումբին կեդրոնին մօտ գտնուող աստղերն ու կազը արագ կը շարժին երկիրը արագօրէն կը դառնայ արեւին շուրջ բայց եթե արեւը իր մէջ պարունակէր աւելի մեծ կուտակումներ ապա երկիրը աւելի արագ պիտի դառնար աստղերու եւ կազի մեծ արագութիւնը անտրոմետայի կեդրոնին մօտ կը նշանակէ որ այնտեղ այնքան կուտակումներ կան որ կեդրոնը սեւ ճեղքի կը նմանի աստղագէտները հաշուարկեցին որ անտրոմետայի կեդրոնական սեւ ճեղքը միլիոն անգամ աւելի զանգուած եւ ծանրութիւն ունի քան արեւը ինչպէս որ երկիրը կը դառնայ արեւին շուրջ նոյնպէս ալ արեւը կը դառնայ ծիր կաթինի սեւ ճեղքին շուրջ սեւ ճեղքը լոյս տարի հեռու է մեզմէ աւելին արեւը մէկ ժամուայ մէջ կը շարժի հազար մղոն այսինքն այնքան արագ որ անիկա չի մտներ սեւ ճեղքին մէջ ծիր կաթինի բոլոր միւս աստղերը նոյնպէս կը դառնան աստղախումբի կեդրոնի սեւ ճեղքին շուրջ պարագան նոյնն է նաեւ անտրոմետա աստղախումբին մէջ հնարաւոր է անտրոմետայի սեւ ճեղքին շուրջ դարձող այդ աստղերէն մէկ քանին ունին մոլորակներ բնակուած խելամիտ էակներով որոնք բաւական սորված են իրենց աստղախումբին մասին ուսումնասիրելով մերը ծիր կաթինը անգարա թուրքիոյ մայրաքաղաքն է բնակչութիւնը կը գտնուի անատոլական սարահարթի կեդրոնական մասի մէջ չուպուք եւ անգարա գետերու սաքարիոյ աւազան միախառնման հանգուցակէտին վրայ ք ա թուականին քելթական խումբ մը կը զբաղեցնէ քաղաքը եւ կեդրոնական փոքր ասիան այս ցեղերը անգարան կը դարձնեն իրենց կեդրոնը այլ կեդրոններ կը համարուէին փեսսինուսը որը մերօրեայ պալըհիսարն է եւ թավիումը որ կը գտնուէր անգարայի արեւելեան հատուածին մէջ նոյն ժամանակ ալ քաղաքը կը կոչուէր անգիրա քելթական տարրը հիմնականին այնքան ալ մեծ չէ եղեր ընդամէնը ռազմիկներու արիսթոքրաթիա որ կ իշխէր փռիուկերէն խօսող գիւղացիներու վրայ այնուամենայնիւ քելթական լեզուն շարունակեր է օգտագործուիլ կալաթիոյ մէջ երկար տարիներ րդ դարու վերջին տալմաթիայէն հիերոնիմոսը բացայայտեց որ անգարայի շրջակայքին օգտագործուող լեզուն շատ նման է հռոմեական կայսրութեան հիւսիս արեւմուտքին թրիերի մօտակայքին օգտագործուող լեզուին առաջին համաշխարհային պատերազմին օսմանեան կայսրութեան պարտութիւնէն յետոյ օսմանեան մայրաքաղաք կոստանդնուպոլիսը եւ փոքր ասիայի շատ այլ հատուածներ կը յայտնուին անթանթի պետութիւններու վերահսկողութեան տակ որոնք կը ծրագրէին այդ տարածքները բաժնել հայաստանի ֆրանսայի յունաստանի իտալիայի եւ մեծ բրիտանիայի միջեւ թուրքերուն թողնելով միայն փոքրիկ տարածք մը կեդրոնական փոքր ասիոյ մէջ ատոր ի պատասխան թուրք ազգայնամոլական շարժման ղեկավար մուսթաֆա քեմալ աթաթուրքը թուականին անգարայի մէջ կը սկսի քեմալական շարժումը ազգայնամոլական պատերազմին յաղթանակ տանելէն յետոյ սեւրի պայմանագիրը կը փոխարինուի լոզանի պայմանագրով որուն հետեւանքով թուրք ազգայնամոլները թուականի հոկտեմբերի ին կը հիմնեն թուրքիայի հանրապետութիւնը քանի մը օր առաջ թուականի հոկտեմբերի ին անգարան պաշտօնապէս կը դառնայ մայրաքաղաք փոխարինելով կ պոլիսը այն բանէն յետոյ երբ անգարան դարձաւ թուրքիայի նորահռչակ հանրապետութեան մայրաքաղաքը քաղաքը բաժնուեցաւ հին հատուածի որ կը կոչուի ուլուս բառացի ազգ եւ նոր հատուածի որ կը կոչուի եենիշեհիր բառացի նոր քաղաք անթիք շրջանի բիւզանդական հռոմեական եւ օսմանեան պատմութիւնը արտացոլող շինութիւնները ու նեղ փողոցները կը ներկայացնեն քաղաքի հին հատուածը նոր հատուածը որու կեդրոնն է քըզըլայ հրապարակը աչքի կ իյնայ ժամանակակից շինութիւններով լայն լուսաւոր փողոցներ հիւրանոցներ թատրոններ տօնավաճառներ եւ բարձրայարկ շէնքեր կառավարական շէնքերն ու օտարերկրեայ դեսպանատուները եւս տեղակայուած են նոր հատուածի մէջ թուականին թուրքիայի մայրաքաղաքը դառնալէն յետոյ այն մեծապէս աճեր եւ զարգացեր է ժամանակին այն կը համարուէր աննշան փոքր քաղաք թուականին անգարայի մէջ կը բնակէր հոգի թուականին արդէն բնակիչներու թիւը կը հասնէր իսկ մինչեւ թուականը կտրուկ աճ կ արձանագրուի հասնելով րդ դարու ընթացքին անգարան կը շարունակէ արագօրէն աճիլ եւ ի վերջոյ կ անցնի նաեւ թոււրքիայի երկրորդ խոշոր քաղաքին իզմիր զիջելով միայն սթամպուլին հայր վարդան աշգարեան նոյեմբեր հարպիէ անտիոք վիեննա յուլիս մխիթարեան միաբանութեան անդամ հայ կաթողիկէ համայնքի պէյրութի պատրիարքական թեմի ընդհանուր փոխանորդ ծնած է ին անտիոքի հարպիէի արուարձանը մուսալեռցի ծնողներէ նախնական կրթութիւնը ստացած է դամասկոսի մէզզէի ֆրանսական վարժարանին եւ այնճարի հայ քոյրերու դպրոցին մէջ այնուհետեւ յունիս ին անցնելով վիեննայի մխիթարեան ընծայարանը կը բոլորէ իր երկրորդական ուսումը մարտ ին կ անդամակցի մխիթարեան միաբանութեան իմաստասիրական եւ աստուածաբանական բարձրագոյն ուսումը աւարտելէ ետք արեւելեան լեզուներու եւ գրականութեան ճիւղերուն հետեւած է վիեննայի պետական համալսարանին մէջ մասնագիտացած է արդի գրականութեան մէջ քահանայ օծուած է յունուար ին եւ մինչեւ վարած է գահիրէի հելիոպոլսոյ մխիթարեան վարժարանի փոխտնօրէնի պաշտօնը աշխատակցած է սփիւռքահայ բազմաթիւ թերթերու եւ գրած կրօնա բարոյական գրական եւ բանաստեղծական տասնեակ գիրքեր մահացած է նոյն տարին ու թաղուած ըստ կտակին իր մօր շիրիմի կողքին այնճարի գերեզմանատան մէջ գրչանունը վարդան զօրենց եղած է իսկ հրատարակած գիրքերն են մշակոյթ եւ գրականութիւն գրական զարթօնք հայ նոր գրականութիւնը թափ կ առնէ րդ դարուն յատկապէս ական թուականներէն սկսեալ բայց գրական այս շարժման նախանշանները արդէն կ երեւէին ի շուրջ միջնադարուն կային նմոյշներ զանազան ժամանակաշրջաններու աշխարհաբարներէ նմոյշներ որոնք աւելի հասկնալի են քան պիտի ըլլար օրինակ գրաբար գրութիւն մը կը նկատուի որ անոնք այլատարր են չեն կազմեր հոլովոյթի կանոնաւոր կորագիծ մը այսինքն նոյն ժամանակաշրջանին մէջ կը տարբերին իրարմէ եւ ժամանակին մէջ կ արձանագրեն ետ առաջներ յամենայն դէպս անոնք հետաքրքրական են ե ւ իրենց լեզուական երեսով ե ւ իրենց բովանդակութեան պատգամներով երկու այս տեսանկիւններէն հաւասարապէս անոնք կը չափեն հայերէնի ու հայ ժողովուրդի կենսական ուժը կենսունակաթի ւնը յաճախ պատմա քաղաքական ահաւոր պայմաններու մէջ արդարեւ այդ թուականներէն և մինչև վենետիկ մոսկուա եւ հնդկաստան ու աւելի մօտ պոլիս թիֆլիս նոր ջուղա ու այլ վայրեր հաստատուած հայ գաղութները ձեռք բերած էին տնտեսական և մշակութային որոշ մակարդակ բացուած են շատ մը հայկական տպարաններ սկսած էին հին ձեռագիրներու հաւաքումը եւ անոնց մէջէն հին դասական հայերէնի գրաբարի ուսումնասիրութիւնը կազմելու քերականութիւններ բառարաններ նաեւ կ ըլլային թարգմանութիւններ մանաւանդ եւրոպական դասական գործերու անոնցմէ ներշնչուելով կը գրուէին գրական նոր երկեր հայ մտաւորական գործիչներ կը մտահոգուէին հայութեան անմխիթար վիճակով ու կ ընէին առաջարկներ ու կը գործէին հայոց վիճակը բարւոքելու քառորդ դար հազիւ անցած կը նկատենք որ աշխարհաբարի որակը կը բարելաւուի մէկ կողմէն կը սկսի զգալի դառնալ տարբերակում մը աշխարհաբարի երկու ճիւղերու միջեւ արեւմտահայ ու արեւելահայ ականներէն արեւելահայերէնի իբր նմոյշ հետաքրքրական է խաչատուր աբովեանի քիչ ծանօթ մէկ գործը դորպատեան օրագրեր հոս բովը որ տիպար օրինակ է արեւելահայ աշխարհաբարի արդէն բաւական զտուած նմոյշը կրկնակի շահեկան է անով որ կու տայ արեւելահայ աշխարհաբարի ապագայ գարգացման ճամբան անիկա գրեթէ ստ նազարեանի սիք նալբանդեանի լեզուն է որուն աւելի ուշ պիտի հանդիպինք հիւսիսափայլ թերթին մէջ բայց աբովեան կը վարանի ու շուտով ան կը լքէ ե ւ գրաբարը ե ւ հոս փորձած միջին եզրը ծայրայեղական ընտրանքի մը համար վէրք հայաստանի ն գրել քանաքեոի բարբառով ժողովուրդին լրիւ հասկնալի ըլլալու շեշտակի մտահոգութեամբ մեր քննած հոլովոյթին երկրորդ փուլը կ ընդգրկէ րդ դարը էն մինչեւ այսինքն դարասկիզբէն մինչեւ հայ նոր գրականութեան լրիւ ընթացքի մտնելը մխիթարեանները գրաբարը պաշտպանելով եւ անոր վերակենդանացման ձգտելով հանդերձ արեւմտահայ զանգուածին հետ շփումի համար որոշ պահէ մը սկսեալ չխուսափեցան գործածելէ պոլսահայ բարբառը որ հիմա պիտի դառնար գրական արեւմաահայերէնին այսպէս մինչ հայերէն առաջին թերթը յարութիւն քահանայ շմաւոնեանի ազդարար ը մատրաս հնդկաստան առաւելաբար գրաբարը կը գործածէր տասնհինգ տարի ետք պոլսոյ մէջ մխիթարեան վարդապետներ տեղական մշակութային միութիւններէ քաջալերուած իրենց դիտակ բիւզանդեան ին իբր լեզու կ ընտրէին դեո անմշակ թրքախառն պոլսահայերէն ը յետ ական առաջին սերունդին մօտ արձակ արտադրութիւնը կը գերակշռէ իբր որակ ե ւ սփիւռք արեւմտահայութեան ե ւ արեւելահայութեան մօտ շատ աւելի քան բանաստեղծութեան արձակի զանազան տեսակներու ծաղկումին մէջ կ անդրադաոնանք զարմանալի այն կենսունակութեան որ ընդդէմ եղեռնին կամ աշխարհասասան վերիվայրումներուն ինչպիսին արեւելահայութեան համար կ ըլլան խորհրդայնացումն ու հետեւող խզումը կը ձգտի փաստել ազզային մշակութային կենսունակութիւնը վերապրելու վճիռը նախ կը տեսնենք անոնք որոնք մեծ վերիվայրումներէն ետք վայր եւ ինքնութիւն կը փնտռեն կամ որոնք նոր վայրը կ ուրուագծեն պատշաճեցումի ճիգերն ու ապրուած աոօրեան կը պատմեն ապա անոնք որոնց ճիգը կը կեդրոնանայ արձակի նորոգման գեղարուեստական մշակման վրայ աշխարհացոյց աշխարհացոյց կը նշանակէ աշխարհի ատլաս քարտէսներու ժողովածու հայ միջնադարեան աշխարհագրական երկասիրութիւն կից ունեցած է շուրջ քարտէս մեզ մեզ հասած են աշխարհացոյցի քարտէս ները նկարագրող ընդարձակ եւ յամառօտ բնութագրեր կկարծուէր թէ կազմուած է դարում անանիա շիրակացւոյ կողմէն այլ վարկածի համաձայն աշխարհացոյցը հեղինակել է դարու հայոց պատմահայրը իսկ այսու նաև աշխարհագրութեան հայր մովսէս խորենացին աշխարհացույցի մէջ յամառօտ թուարկւում են երկի գրուելու ժամանակ յայտնի երէք մայրցամաքներու եւրոպա ասիա լիբիա երկրները երբեմն հաղորդւում հակիրճ տեղեկութիւններ տուեալ միաւորում հանդիպող բուսականութեան եւ կենդանական աշխարհի վերաբերեալ կը հանդիսանայ եզակի աղբիւր մեծ հայքի վիրքի եւ աղուանքի պատմական աշխարհագրութեան ուսումնասիրութեան համար ինչպէս նաեւ արժէքաւոր տեղեկութիւններ կը պարունակէ այլ երկրներու վաղ միջնադարի պատմութեան և աշխարհագրութեան վերաբերեալ աշխէն նաեւ սուրբ աշխէն րդ դարու վկայ հայ առաքելական եկեղեցւոյ տօնելու սուրբ հայոց թագուհի տրդատ գ մեծ թագաւորը ամուսնացած է թագաւորական տոհմէն սեռած թագուհիին աշխէնի հետ եւ հռչակած է արշակունի աշխէնը արքայաքրոջ խոսրովիդուխտի հետ գրիգոր ա լուսաւորչի քարոզչութեամբ ընդունած է քրիստոնեութիւնը վարել առաքինազարդ կեանք արքայի մեծ օրիորդ խոսրովիդուխտի ամենանայն մեծամեծներու զօրաբանակի հետ թագուհին ալ մկրտուած է եփրատ գետին մէջ սուրբ գրիգոր լուսաւորչի ձեռքով հայսմաւուրքներու վկայութեամբ կյանքի վերջին տարիներուն հետւելով ամուսնին օրինակին հրաժարուած է արքունական ճոխ կեանքէն առանձնացած ու ճգնած ըստ ագաթանգեղոսի աշխէն թագուհին ըլլալով հաւատարիմ ու ամուսինին նուիրուած կին մասնակցած է հռիփսիմեանց կույսերու նշխարները հաւաքելու եւ գերեզմաններուն մէջ ամփոփելու գործին աշխէնը խոսրովիդուխտը եւ այլ նուիրեալ հայուհիներ կույսերու վկայարաններու համար անուշահոտ խունկ ու յուղեր բերած են որկերիզ կերպասէ հանդերձներ ծիրանի եւ ոսկեհուռ դիպակներ թագուհին և խոսրովիդուխտը թուականներուն օժանդակած են էջմիածնի մայր տաճարի կառուցման առաքինազարդ թագուհին կեանքի վերջին շրջանին հետեւելով ամուսինին կը հրաժարի պալատական անհոգ կեանքէն և մինչեւ մահը ճգնական կեանքով կ ապրի գառնի ամրոցին մէջ հայ եկեղեցին տրդատ գ թագաւորին աշխէն թագուհիին եւ սուրբ խոսրովիդուխտին յիշատակը կ ոգեկոչէ հոգեգալստեան րդ շաբաթ օրը մեսրոպ աշճեան աւազանի անունը հրայր ամփոփուած է անթիլիասի մէջ լիբանան եկեղեցականեւհասարակական գործիչ արքեպիսկոպոս հհ գաա պատուաւոր դոկտոր մեսրոպ աշճեան ծնած է պէյրութի մէջ աւարտած է մեծի տանն կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան դպրեվանքը անթիլիաս ին ուսանած է զուիցերիոյ ին ամն նիւ ճըրզիի փրինսթոնի աստուածաբանական համալսարանին մէջ նորարար եւ մեծ խորհող անձ մը եղած է ան որ կը հաւատար քրիստոսի պատգամին թէ մարդ է որ գործէ զերկիր որպէս ուսուցիչ տեսուչ առաջնորդ հասարակական գործիչ քրիստոնեայ հայաստանի ամեակի վարիչ քարտուղար պաշտօնները չէին որ կը բնորոշէին իր ընելիք կամ կ արժեւորէին զինք այլ ինք էր որ նոր իմաստ ու սահմանում կու տար անոնց իր պաշտօնին մղիչ ուժը կը դառնայ նորարարութեանց կոթողական ծրագիրներու իրագործման եւ այս ուղղութեամբ ո չ միայն ինք այլ իրեն հետ զօրաշարժի կ ենթարկէր ամէն տարիքի ու սեռի մարդուժեր ազատ ու անկախ հայաստանի երազը իր կեանքին ու առաքելութեան հետ շաղախած ան նաեւ իր նուիրեալ մասնակցութիւնը կը բերէ հայրենակերտումի վեհ գործին ան վերջին աւելի քան տասը տարիներուն հայաստանի մէջ իր բազմաճիւղ գործունէութեամբ մեծապէս կը նպաստէ հայրենիքի հզօրացման նուիրումով կը ծառայէ կը դառնայ կարիքաւորներու հայրը կը կանգնի մտաւորականներու եւ զինուորներու կողքին նամակին հեղինակը կ ընդգծէ որ սա մտածուած ծրագիր է որու նպատակը այս հնագիտական եւ պատմական արտակարգ վայրին ոչնչացումն է եւ գերեզմանատունը կ ենթարկուի կազմակերպուած աւերի կամ նախիջեւանի հանրապետութեան իշխանութիւններու կողմէ կամ անոնց գաղտնի համաձայնութեամբ կը նշուի որ ազրպէյճանի հանրապետութիւնը որու մաս կը կազմէ նախիջեւանի ինքնավար հանրապետութիւնը եունեսքօ ի անդամ է իսկ այս կազմակերպութեան սկզբունքներուն դէմ է դաշնակից պետութիւններուն մէջ ծաղկած քաղաքակրթութիւն ներկայացնող յուշարձաններու գիտակցուած աւերումը հայկական պատմական յուշարձաններու հիմնադրամի նախագահը յոյս կը յայտնէ որ եունեսքօ ն կը միջամտէ որպէսզի ազրպէյճանական իշխանութիւնները հետամուտ կ ըլլան անմիջապէս դադրեցնելու ջուղայի գերեզմանատան քանդումը եւ իրենց տեղը վերստին կը զետեղեն արդէն իսկ տեղափոխուած քարերը մեսրոպ աշճեանը հեղինակ է հայերէն եւ անգլերէն լեզուներով աստուածաբանական հայագիտական բարոյագիտական գրական եւ հրապարակախօսական ուսումնասիրութիւններու աշոտ ա բագրատունիներու թագաւորութեան հիմնադիր հայոց առաջին բագրատունի թագաւորը իշխանաց իշխան սմբատ խոստովանողի եւ հռիփսիմէ իշխանուհիի որդին է ունեցած է եղբայր սմբատ շապուհ մուշեղ աբաս եւ երկու քոյր ամուսնացած է կատրանիդէի հետ եւ ունեցած է զաւակ ան անմիջականօրէն կ իշխէր իր պապի հայոց իշխան աշոտ մսակերի կալվածքներուն վրայ հիւսիսի մէջ այրարատ իսկ հարաւը տարոնը բաժին ինկած էր հօրեղբոր որդիներուն աշոտին ու դաւիթ արքայիկին աշոտը ամրապնդած է երկրի միասնութիւնը միջամտած իշխանական տուներու միջեւ ծագած դժգոհութիւններոգն խնամիական կապեր հաստատած բագրատունի արծրունի եւ սիւնեաց իշխանական տուներու միջեւ իր եղբայր աբասէն ետք սպարապետ կը կարգէ որդին շապուհին իսկ միւս որդին սմբատը կը դառնայ հայոց թագաւոր եւ կը շարունակէ հօր գործը երեք դուստրերէն երկուքին կնութեան կու տայ արծրունիներուն սոֆեան կ ամուսնանայ գրիգոր դերենիկի հետ եւ կը դառնայ վասպուրականի գահերէն տիկին իսկ միւս դուստրը կ ամուսնանայ վահան արծրունիի հետ կրտսեր դուստրը մարիամը կ ամուսնանայ վասակ գաբուրի հետ կը դառնայ սիւնիքի գահերէն տիկին բարեկամական եւ դաշնակցական կապեր կը հաստատաուին ոչ միայն հայ ազդեցիկ իշխաններու այլեւ վրացիներու ու աղվաններու հետ վերջիններուս ազնուականութեան գլուխ անցած էին վրաց եւ աղվանից բագրատունիները դեռեւս ական թուականներու կեսերուն արծրունեաց եւ միւս իշխանները հայոց կաթողիկոսի հետ միասին արաբական խալիֆէն պահանջած էին ճանչնալ աշոտի թագաւորութիւնը հայերուն սիրաշահելու բիւզանդիայէն վանելու նպատակով խալիֆայութիւնը կատարած է անոց պահանջը մութամիդ խալիֆան թուականին թագ ուղարկած է աշոտին աշոտը ընդունած է նաեւ վասիլ կայսրին ուղարկած թագը գտնելով միջազգային ճանաչում աշոտը ցուցաբերած է ռազմա քաղաքական դիւանագիտական մեծ ձեռներեցութիւն ամրապնդելով պետութիւնը նստավայրն էր բագարան ամրոցը անոր գերիշխանութւնը կը ճանչնային նաեւ վրաց աղուանից իշխանները եւ հայաստանի արաբական ամիրայութիւնները բիւզանդիոյ կոստանդին ծիրանածին կայսրը կը գրէ որ աշոտը կը տիրէէր արեւելքի բոլոր երկրներուն աշոտը նաեւ կատարեց շարք մը բարեփոխումներ վերականգնեց արշակունիներու ժամանակ գոյութիւն ունեցած պալատական համակարգը զայն բարեփոխելով մանր ազնիուականներուն հողեր նուիրեց անոնք աւելի եւս կապելով արքունիքի հետ աշոտ բ անյայտ հայոց թագաւոր էն սմբատ ա ի որդին էր որ եղաւ բագրատունի թագաւորներու ամէնէն նշանաւորներէն մէկը աշոտ բ երբ լսեց իր հօրը եղերական մահը խումբ մը քաջերով յարձակեցաւ թշնամիներուն վրայ վերագրաւեց բոլոր բերդերն ու քաղաքները ջախջախեց եուսուֆի բանակը ցիր ու ցան ըրաւ ձերբակալեց ոճրագործ հրամանատարները մորթազերծ ըրաւ եւ անոնց մորթերը տիկերու վերածելով կախեց բերդերու աշտարակներէն այս յաղթանակէն սարսափեցան թշնամիները իրենց բերդերուն մէջ քաշուած նախարարները հաւաքուեցան աշոտի շուրջ գագիկ արծրունի իշխանը լսեց աշոտի քաջութիւնը մօտեցաւ անոր եւ ետք վերջ դարձաւ բագրատունի թագաւորին աջակիցը աշոտ բ իր փառաւոր յաղթանակներուն եւ զօրաւոր կամքին համար կոչուեցաւ երկաթ աշոտ բ երկաթ աշոտ բ սմբատ ա ի որդին էր որ եղաւ բագրատունի թագաւորներու ամէնէն նշանաւորներէն մէկը աշոտ երկաթի այս առաջին յաղթանակներուն ատեն եուսուֆ փախաւ եւ ազատեցաւ քանի մը տարի ետք կրկին յարձակեցաւ հայաստանի վրայ այս կռիւները տեւեցին ամբողջ եօթը տարի եուսուֆ չկրցաւ յաղթել աշոտի եւ իր պարտութեան վրէժը լուծեց անզէն եւ անպաշտման ժողովուրդէն կոտրեց հազարաւոր շինականներ աշխատաւոր մշակներ եօթնամեայ այս կռիւներուն պատճարով երկիրը աղքատացաւ սկսաւ սովը աշոտ յաղթեց նաեւ ահաւոր սովին երկիրը թշնամիներէն մաքրելէ ետք իր ժողվուրդին հետ աշխատեցաւ օգնեց երկրագործին եւ այս ձեւով վերսկսաւ խաղաղ աշխատանքը այս ահաւոր սովին լուրը հասաւ նաեւ կոստանդնու պոլիս բիւզանդիոնի կոստանդին կայսրը որ հայ էր ծագումով երբ հայոց կաթողիկոսին նամակը ստացաւ օգնեց սովահարներուն հայաստանի ներքին կեանքը կը խանգարուի պարտուած եուսուֆ կրկին նենգութեան դիմեց խանգարեց հայաստանի ներքին կեանքը աշոտ բ ի հօրրեղբօր որդին աշոտ իբրեւ պատանդ կը մնար եուսուֆի քով նենգամիտ ոստիկանը թագաւոր ձեռնադրեց աշոտը եւ ղրկեց հայաստան այս միջոցով լուծելու համար իր պարտութեան վրէժը աշոտ կարգ մը հայ եւ օտար զինուորներու գլուխն անցած յարձակեցաւ իր ազգականին վրայ այս կռիւները տեւեցին երկու տարի բայց ի վերջոյ աշոտները հաշտուեցան իրարու հետ եուսուֆ կրկին հանգիստ չմնաց օգտուելով աբասեան հարստութեան տկարացումէն ապստամբեցաւ ամիրայապետին դէմ բագրատունի թագաւորը յարձակեցաւ ապստամբին վրայ եւ ձերբակալեց զայն ամիրայապետը ուրախացաւ եւ բ ը կոչեց շահնշահ աշոտ երկաթ երկար կռիւներէ յոգնած իր հարիւր հետեւորդներով գնաց սեւան կղզին հանգստանալու համար եուսուֆի յաջորդը պեշիր առիթը յարմար նկատելով գաղտնաբար պաշարեց սեւանը արիասիրտ աշոտ անմիջապէս նաւակներ պատրաստեց իւրաքանչիւր նաւակի մէջ եօթնական զինուոր դնելով յարձակեցաւ պեշիրի վրայ պեշիրի բանակը այս անսպասելի յարձակումին առջեւ խուճապահար փախաւ բայց գէորգ մարզպետունի իշխանը հալածեց զանոնք մինչեւ հեռաւոր սահմանները այս յաղթանակէն ետք պեշիր այլեւս չհամարձակեցաւ մօտենալ հայաստանի խիզախութեան եւ կորովի համար աշոտ բ ստացած է երկաթ մականունը թուականին աշոտ երկաթ ատրպատականի ամիրային հետ դիմակայած են եւ հետ շպրտած բիւզանդական զօրքերը աշոտ երկաթ իր վերջին օրերուն նուիրուեցաւ շինարարութեան մեռաւ խաղաղութեան մէջ ին աշոտ գ յովհաննիսեան հայ պատմաբան հասարակական քաղաքական գործիչ դասախօս յովհաննիսեան նախնական եւ երկրորդական ուսումը ստանալէ ետք ին մեկնածէ գերմանիա հաճախելու համար ենայի հալլէի եւ միւնխենի համալսարանները ին կը ստանայ միւնխենի համալսարանէն փիլիսոփայական գիտութիւններու դոկտորի աստիճանը ուն կը պաշտօնաւորէ շուշիի հայկ հոգեւոր կրթական հաստատութեան մէջ իսկ ուն էջմիածնի գէորգեան հոգեւոր ճեմարանի մէջ ուր դասախօսական աշխատանքներու կողքին կը ձեռնարկէ պատմագիտական հէտազօտութեանց որոնց արդիւնքները կը հրատարակէ էջմիածնի արարատ ամսագրին մէջ եւ առանցին գրքոյկներով որպէս դասախօս ուն ա գ յովհաննիսեան կը պաշտօնավարէ երեւանի համալսարանին մէջ վերջին յիսնամեակի հայ պատմագրութեան ամենէն բեղուն գրիչներէն մէկը կը հանդիսանայ իր գրիչին կը պատկանին իսրայէլ օրին եւ հայ ազատագրական գաղափարը մունխէն մենագրութիւնը որ գրուածէ գերմաներէն լեզուով հայ ռուսական յարաբերութիւնները ժթ դարերու առաջին երեսնամեակին ռուսերէն լեզուով հրատարակուած փաստաթուղթերու ընդարձակ ներածութիւնը հայ ռուս օրիենտացիայի ծագման խնդիրը էջմիածին հայաստանի յեղափոխութեան յուլիսն ու հոկտեմբերը համազգային կրիզիսը աբովեան երեւան ֆրիկը պատմաքննական լոյսի տակ երեւան աշխատութիւնները եւ դեռ բազմաթիւ գիտական մեծ ու փոքր ուսումնասիրութիւններ ին երեւան լոյս կը տեսնէ անոր յուշեր եւ բնութագրումներ շահական գործը ուր հեղինակը ընթերցողին կը ներկայացնէ վերջին յիսնամեակին հայ պատմագրութեան ծանօթ դէմքերէն ոմանք անոնց գործերովն ու աշխարհահայեացքովը նոյնպէս իր գրչին կը պատկանին հայ ժողովուրդի պատմութիւն ութհատորեակի վերջերս հրատարակուած երեւան դ հատորի գ գլուխը հայաստանի քաղաքական վիճակը սեֆեան իրանի եւ օսմանեան թուրքիայի տիրապետութեան տակ էջ եւ դ գլուխի հայ ազատագրական շարժումը իրանական տիրապետութեան եւ թուրք զաւթիչների դէմ ժը դարի առաջին կէսում առաջին հինգ հատուածները էջ աշոտ գ յիվհաննիսեանի պատմագրական վաստակին փառքն ու պսակը կը կազմեն անոր երկու կոթողային աշխատասիրութիւնները նալբանդեանը եւ նրա ժամանակը ա հատոր երեւան բ հատոր երեւան և դրուագներ հայ ազատագրական մտքի պատմութեան ա հատոր երեւան բ հատոր երեւան որոնք վստահօրէն հայ պատմագրութեան ամենէն մնայուն գործերու շարքին կարելի է դասել աշոտ յովհաննիսեան կը մեռնի ի յունիսի ին բեկոր աշոտ իսկական անունը աշոտ ղուլեան արցախեան ազատամարտի մասնակից հյդ անդամ լղհ ստեփանակերտի առաջին վաշտի հրամանատար արցախի հերոս մարտական խաչ առաջին աստիճանի շքանշանակիր աշոտ ղուլեան ծնած է պաքու հոկտեմբեր ին ին ղուլեաններու ընտանիքը տեղափոխուած է ստեփանակերտ ուր ուսանած եւ րդ դասարանը աւարտած է աշոտ ին զօրակոչուած է խորհրդային բանակ որու շարքերուն մէջ ծառայած է մինչեւ զօրացրուելէ ետք անմիջապէս նետուած է կեանքի ասպարէզ միաժամանակ երեկոները հետեւելով ուսման ին աւարտելով ուսումը ան ամուսնացաւ եւ աշոտ ու նելլի ղուլեանները ունեցան երեք որդի արթուր հմայեակ եւ կրտսերը բեկոր որ ծնաւ հօր զոհուելէն քանի մը ամիս ետք ինչպէս որ կենսագիրները կը վկայեն աշոտ բազմարհեստ ոսկի ձեռքեր ունեցող վարպետ էր դերձակ շինարար ինքնաշարժի վարորդ փականագործ արցախեան ազգային ազատագրական շարժման սկզբնական փուլէն իսկ նախազգալով որ հաւաք ցոյցերը սպասուող անխուսափելի պատերազմի նախերգանքն են եւ առանց զէնքի անկարելի պիտի ըլլայ նուաճել ազատութիւնն ու անկախութիւնը ան գաղափարակից իր ընկերներուն հետ ձեռնամուխ եղաւ ինքնաշէն նռնակներու ինքնաձիգներու հրացաններու եւ նռնականետներու պատրաստութեան այդ զէնքերու փորձարկումներուն ժամանակ աշոտ երեք անգամ վիրաւորուած է անոր ստեղծած առաջին զէնքը կապարի կարճափող հրացանը եղած էր իսկ երբ հասաւ պահը աշոտ լծուեցաւ դէպի արցախ գաղտնաբար զէնքեր փոխադրելու գործին եւ այդպէս իր տեղը գտաւ արցախեան ֆետայական շարժման ակունքներուն մէջ բեկոր իր մարտական մկրտութիւնը ստացաւ հայաստանի սահմանամերձ շրջանին մէջ իջեւանի ուղղութեամբ ուր թշնամին արդէն սկսած էր իր ոտնձգութեանց մինչեւ արցախի իսկական պատերազմական գործողութեանց սկզբնաւորումը բեկոր մասնակցած է հայդուկային հրոսակային շատ գործողութիւններու այդ շարքին յատկապէս յիշատակելի է բեկորիի ղեկավարած կարեւոր խափանարարական գործողութիւնը քարվաճառի մէջ տեղակայուած օմօն ականներուն ռազմական օգնութիւն տանող ատրպէյճանական ռազմական շարասիւնին վրայ յարձակումը եւ այս վերջինին ոչնչացումը դաշնակցութեան անդամագրուելով բեկոր շատ կանուխէն եւ շատերէն առաջ յանգեցաւ այն համոզումին որ արցախի ինքնապաշտպանութեան եւ ազատագրութեան համար նախապայման էր ստեղծել մշտական կանոնաւոր բանակ իր կառուցուածքով եւ երկաթեայ կարգապահութեամբ այդպէս ին երբ սկսաւ արցախի կանոնաւոր բանակի առաջին զօրամասերուն կազմաւորումը բեկորին առաջարկուեցաւ գլխաւորել առաջին վաշտը որուն կորիզը նոյնինքն իր ղեկավարած ջոկատն էր բեկոր մասնակցած է արցախի տարածքին մղուած մարտերու մեծ մասին ասկերան հադրութ շահումեան վերին շէն բուզլուխ մանաշիդ մալիբեկլու խոջալու կրկժան լեսնոյ քարին տակ շուշի լաչին մարտակերտ կուսապատ մաղաւուզ սրխաւենդ բաշ գիւնեփայա օրթա գիւնեփայա դրմբոն աշոտ բագրատունի մսակեր հայոց իշխան շուրջ թուականէն պաշտօնապէս թուականէն թուականներու ապստամբութեան նահատակ սմբատ բագրատունիի որդին ըստ նիկողայոս ադոնցի մսակեր մականունը ստացած է պաս չպահելու համար օգտուելով կամսարական եւ մամիկոնեան տոհմերու թուլացումէն ընդարձակած է բագրատունիներու կալուածները ական թուականներուն կամսարականներէն գնած է այրարատի շիրակ եւ արշարունիք գաւառները իր նստավայրը դարոյնքէն տեղափոխած է բագարան ձեռք բերած է նաեւ մամիկոնեաններու տարօն գաւառը լայնօրէն պայքարած է ջահհաֆեաններու դէմ որոնք կը ձգտէին նուաճել հայաստանը աշոտ բագրատունիի հովանաւորութեամբ ութմանիկներէն նեղուող գնունի տոհմը աղիովիտ գաւառէն տեղափոխուած է տայք նահանգը րդ դարու սկիզբը երբ աշոտ մսակեր բագրատունի ձեռք բերած է նաեւ աշոցքը տաշիրը մոկքը սասունը շիմշատը աշոտ սպարապետ նշանակած է իր եղբայրը շապուհ բագրատունին ու խնամիացած արծրունիներուն իր դուստր հռիփսիմէին կնութեան տալով վասպուրականի գահերէց իշխան համազասպ արծրունիին ըստ պատմիչ միքայէլ ասորիի եղած է բագրատունի առաջին թագաւորը քանի որ իշխած է ինքնուրոյն աշուղ շահնազար մարտիրոս աշուղեան պէյրութեանց հայ գրող կովկասահայ մըն է տարու վաղերմի հնչակեան սահմանադրութեան հրչակումով պոլիս գալով պահ մը ուսուչութիւն կ ընէ եւ կը հրատարակէ ձայն կրդութեան մանկավարժական թերթը թիւ անձնելով երուսաղէմ կը պաշտօնավարէ ժառանգաւորած վարժարանի մէջ ապա կը մեկնի եգիպտոս դառձեալ կրթական մաշտոնով պոլիս դառձէն յետոյ կ ուղեւորի գաւար եւ քահանայ կը ձեռնադրուի նալլու խան աղետի տարին իր հօտին հետ հոնկէ տեղահան եւ նահատակ կովկաս պոլիս եւ եգիպտոս իր շրջած վայրերուն մէջ յաջորդաբար հրատարակած իր հեղինակութիւններն են մի բաժակ ջուր ո վքեր են մեր հրատահարողները բախտաւոր դեպի մօց դեմոկրատիա հայ հերոսի արշաւանքը իգեաշի զոհը խորտակուած սէրը սրտիս վերքերը տանջուածները կնոջ մը վրեժը մայրը կնոջ մը գաղտնիքը արիւնոտ զատիկը խորտակուած օջախը հայ երաժշտական արուեստը րդ դարերուն առաւել վառ ձեւով արտայայտուած է գուսան աշուղական ստեղծագործութիւններու մէջ աշուղական արուեստը ձեւաւորուած է րդ դարերուն նախապէս հայ աշուղները կը կոչուէին գուսաններ անոնց մասին ամենահին տեղեկութիւնը րդ դարէն է եւ անոնց արուեստը գերազանցապէս հայկական էր երբ պետականութիւնը կորսնցուցած հայաստանը ինկաւ պարսկական արաբական եւ օսմանեան լուծին տակ հայ գուսաններու արուեստը կրեց այդ երկիրներու աշուղներու արուեստի ազդեցութիւնը եւ գուսաններն ալ անուանուեցան աշուղներ աշըղ արաբերէն կը նշանակէ սիրահար գուսաններուն պէս աշուղներն ալ երգի կատարումը կը նուագակցէին որեւէ ժողովրդային նուագարանով սազով քամանչայով քամանիով սանթուրով թառով նոյնիսկ ջութակով որ քամանչայի պէս կը զետեղէին ձախ ծունկին վրայ աշուղներու երգերը բազմաբովանդակ էին սիրային բարոյախօսական հերոսային երգիծական կատակային եւ այլն աշուղները իրենց դասակարգային ծագումով եւ աշխատանքի վայրով կը բաժնուէին հետեւեալ կարգերու պալատական քաղաքային գիւղական պատմող շրջիկ շրջիկ աշուղները թափառական կեանք կը վարէին եւ ընդհանրապէս կը կատարէին յայտնի աշուղներու երգերը իսկ այն աշուղները որոնք կը տիրապետէին որեւէ արհեստի մեծ մասամբ կ ապրէին քաղաքներու մէջ եւ նստակեաց կեանք կը վարէին օրինակ աշուղական արուեստի առաջին մեծ ներկայացուցիչը նաղաշ յովնաթանը նկարիչ էր իսկ սայեաթ նովան որ կը համարուի աշուղական արուեստի գագաթը եւ իր ժամանակի մեծագոյն երգիչը ջուլհակ էր աշուղները իրենց երգերը կը գրէին տարբեր բարբառներով եւ լեզուներով առաջին անգամ մատչելի գրական հայերէնով երգեր սկսած է գրել նաղաշ յովնաթանը աշտիշատ աւան մեծ հայքի տուրուբերան աշխարհի տարօն գաւառին մէջ իսկ աւելի ուշ շրջանի մէջ աւան արեւմտեան հայաստանի մէջ պիթլիսի վիլայէթի մշոյ գաւառի մէջ գտնուած էր արածանի գետի ափին քարքէ լեռան ստորոտին վրայ սուրբ կարապետ վանքի մօտակայքին ըստ մ չամչեանի աշտիշատը նշանակուած է զոհերու քաղաք իսկ ըստ ն ադոնցի աշտի քաղաք կամ աշտի երկիր շատ վերջարմատը բառէն է աշտիաշատը նախաքրիստոնէական ժամանակաշրջանին եղած է հայաստանի հեթանոսական պաշտանմունքի գլխաւոր կենդրոններէն մէկը կոչուած է գտնուած աստղիկի անահիտի եւ վահագնի մեհեաններն իրենց արձաններով աշտիշատի մէջ էր գտնուած նաեւ հարուստ մեհենական մատենադարան նաւասարդի եւ վարդավառի տօները մեծ հանդիսութեամբ տօնած են հանսիսութիւններուն մասնակցած էին նաեւ թագաւորներն ու քրմապետները քրիստոնէութիւնը թուականին որպէս պետական կրօն ճանաչելէն յետոյ մեհեաներն աւերուած են գրիգոր լուսաւորիչի նախաձեռնութեամբ եւ անոնց վայրին մէջ կը հիմնեն վանք մը աշտիշատ անունով վանքը հաւակնութիւն ունէր դառնալու հայաստանի առաջին եկեղեցին եւ կը համարուէր աղբիանոսներու եպիսկոպոսական տոհմի նստավայրը իսկ վանքի մոտակայ տարածքները կը պատկանէին կաթողիկոսներուն սահակ պարթեւի մահէն յետոյ անոնք ըստ կտակից համաձայն կ անցնին մամիկոնեան նախարարներուն աշտիշատի իննակնեայ կոչուող վայրին մէջ գրիգոր լուսաւորիչը կ ամփոփ է յունաց երկրէն իր հետ բերած յովհաննէս մկրտիչի եւ աթանագինէ վկայի մասունքները եւ վկայարան մը կը կառուցէ այդ գերեզմաններու վրայ պատուիրելով որ ամէն տարի հաւաքվէն այդտեղ սուրբերու հիշատակը տօնելու համար դարին աշտիշատ վանքն աւերուած է եւ անոր վայրին մէջ կառուցուած է նոր եկեղեցի այն ստացած է սահակ պարթեւ անուանումը մեծ եղեռնի նախօրէին աշտիշատն ուներ հայ բնակիչ աշտիաշատի մէջ գտնուած է սահակ պարթեւ կաթողիկոսի անոր դստեր շուշանիկի դամբարանները որոնք կանգուն մնացած են մինչեւ թուականը աւանն ուներ ս սահակ անունով եկեղեցի աշտիշատի մոտակայքին մէջ կը գտնուէր ս յովհաննէս մկրտիչ եւ ս աթանագինէ մատուռները աշրաֆիէ արաբերէն պէյրութ լիբանանի շատ հին շրջաններէն մէկը այդ կը պատկանի խումբ մը յոյն լուսաւորչական քրիստոնեայ լիբանանցի ընտանիքներու որ իշխած ու կառավարած են այդ շրջանը դարեր ի վեր աշրաֆիէն կը գտնուի պէյրութի արեւելեան բաժինը գետափին մօտ այս շրջանը թէ բնակութեան եւ թէ առեւտրական բաժիններով լեցուն է ու նշանաւորէ իր նեղ հովային թաղերով փոքրիկ սրճարաններով հարուստ ու մեծ յարկաբաժիններով եւ գրասենեակներու շէնքերով աշրաֆիէն կարեւոր ու առաջնահերթ շրջան մըն է դրամարկութեան եւ զբօսաշրջիկութեան մինչեւ ական թուականներուն աշրաֆիէն կը բաղկանար ագարակներէ որ կը պատկանէին յոյն լուսաւորչական քրիստոնեայ հողագործերու որ կը տիրապետէին երկիրը դարեր ի վեր լիբանանեան կառավարութիւնը որ այն ժամանակ կը գտնուէր ֆրանսական հովանաւորութեան տակ բաժնեց այն շրջանը որպէսզի կառուցէ ճամբաներ եւ պողոտաներ ստիպելով այս ընտանիքներուն որ ծախեն մաս մը իրենց հողերէն ու հարստութիւններէն աշրաֆիէն առաջ տիրապատուած էր տնտեսական եւ ընկերային յոյն լուսաւորչական քրիստոնեայ ընտանիքներէ որ կը կազմէին պէյրութի բարձր դասակարգը թրատ ֆերնէյն արաման պուսթրոս սուրոսոք ֆայյատ եւ թուէյնի սակայն անուններուն ցանկը երբեք չէ ճշդուած շրջանը բաժնուած է քանի մը փոքրիկ շրջակայքերէ անոր ամէնէն կարեւորներն են սասին կեդրոնը որ ամէնէն նշանաւոր քաղաքական ընկերային եւ տնտեսական շրջաններէն մէկն է ամբողջ լիբանանի մէջ ուր կը գտնուին կարեւոր շէնքեր օրինակ սուրսոք տունը եւ թանգարանը թապարիս անոր կարեւոր շէնքերը օրինակ թապարիս աշրաֆիէի աշտարակը եարետ շէնքերը մեթրոփոլիս պէյրութի բարձրութիւնները ֆայյատ շէնքերը ֆալ աշտարակները լիբանանի քաղաքական պատերազմին ընթացքին ռումբերն ու հրթիռները ջնջեցին մաս մը աշրաֆիէի ճարտարապետական հնութիւնները պատերզամը վերջացաւ ու ռումբերը կ եցան սակայն պատմական ու նշանաւոր շէնքերը մնացին աւերակներու տակ ամէն օր աշրաֆիէի հին շէնքերը կը կործանուին որպէսզի կարուցուին նոր շէնքեր երկար աշտարակներ կը փոխարինեն հին շէնքերը այս հին շէնքերը ոչ միայն ունին ճարտարապետական արժէք այլ նաեւ տնտեսական մինչեւ հիմա ճարտարապետական հնութիւններ կը գտնուին նոր շէնքերու մէջ սակայն ճարտարապետները անտեսեցին այդ մէկը հնութեան գործիչները կը փորձեն իրենց լաւագոյնը պաշտպանելու մնացած հին լիբանանեան տունիկները աշրաֆիէի մէջ սակայն իրենց ճիգերն ու ջանքերը անպէտ են որովհետեւ լիբանանի մէջ չգտնուիր օրէնքներ որ կը պաշտպանեն ու պահպանեն հին տունիկները լիբանանի քաղաքական պատերազմին ընթացքին որ սկսած էր թուականին աշրաֆիէն դարձաւ հսկայ ռազմագիտական կեդրոն քրիստոնեայ ուժերուն լիբանանի ուժերէն մեծ թիւ մը կը բնակէին հոն առաջնորդուած պաշիր ժեմայէլի կողմէ սկզբնական ու եկրորդական վարժարաններ համալսարաններ միշէլ նայիմ աուն լիբանանցի զօրահրամանատար եւ քաղաքագէտ սեպտեմբեր էն մինչեւ հոկտեմբեր լիբանանի վարչապետ ու նախագահ լիբանանի ներկայիս նախագահ լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի վերջին օրերուն սուրիոյ կողմէ կ աքսորուի ֆրանսա ուր կը մնայ մինչեւ մայիս լիբանան կը վերադառնայ սուրիական զօրքերուն լիբանանի հողերէն ընդմիշտ հեռանալէն տասնմէկ օր ետք իր հետեւորդներուն կողմէ կոչուած զօրավար կամ հրամանատար ծնած է փետրուար ին ամուսնացած է նատիա շամիի հետ եւ ունի երեք դուստրեր միրէյ քլոտին եւ շանթալ եղած է զինուորական ապա քաղաքական անձնաւորութիւն ազգային ազատ հոսանքի ղեկավար յունիս նոյեմբեր եղած է լիբանանեան բանակի հրամանատար ինչպէս նաեւ ի զինուորական կառավարութեան վարչապետ միշել աուն իբրեւ կամաւոր յաճախած է սպայից վարժարանը հոկտեմբեր ին լիբանանի ինչպէս նաեւ ֆրանսայի եւ միացեալ նահանգներու մէջ հետեւած է զինուորական ծառայութեան եւ ստացած բազմաթիւ մետալներ իբրեւ զինուորական բազմաթիւ աստիճանաւորումներէ եւ տարուան ծառայութենէ ետք նշանակուած է բանակի հրամանատար լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի ընթացքին հանրապետութեան նախկին նախագահ ամին ժեմայէլի յաջորդող այլ նախագահի մը չգոյութեան պատճառով ժեմայէլի կողմէ զօր աուն որ օրին բանակի հրամանատար էր կը նշանակուի վարչապետ զօր աուն կը ստանձնէ իշխանութիւնը զինուորական կառավարութիւն կազմելով ընդդէմ քաղաքացիական կառավարութեան մը որ կը գլխաւորուէր սելիմ հըսի կողմէ այդպիսով լիբանան կ ունենայ երկու կառավարութիւն զօր աունի նպատակը սկիզբէն ի վեր եղած է լիբանանեան համայնքներուն միջեւ բախումներուն եւ տագնապներուն վերջ տալ ինչպէս նաեւ լիբանանը ազատագրել սուրիական զինուորական եւ քաղաքական լուծէն մղուած բուռն պատերազմէն ետք հոկտեմբեր ին զօր աուն ձայնագրուած յայտարարութեամբ մը զինուորական պարտութիւն կը յայտարարէ եւ լիբանանեան բանակէն կը պահանջէ հրահանգները ստանալ զօր էմիլ լահուտէն նոյն օրն իսկ սուրիական օդուժին եւ լիբանանեան ուժերուն թնդանօթներուն կողմէ կը ռմբակոծուի նախագահական պալատը ամերիկեան եւ իսրայէլեան օրհնութիւնը վայելող լիբանանեան սուրիական միացեալ գործողութեամբ մը զօր աուն պաապտայէն կը փոխադրուի ֆրանսական դեսպանատուն ուրկէ ան կը մեկնի ֆրանսա իբրեւ քաղաքական ապաստանեալ ֆրանսա մեկնելէ առաջ գրաւոր նամակի մը մէջ ան իր հետեւորդներուն կը հաստատէ որ անոնց սկսած աշխատանքը անպայման պիտի արդիւնաւորուի լիբանանեան քաղաքական կեանքին մէջ զօր աուն կը նկատուի քաղաքական կարեւոր անձնաւորութիւն եւ իբրեւ այդպիսին ան տարի ետք ին փարիզի իր աքսորավայրէն կը վերադառնայ լիբանան մէկուկէս տասնամեակ գաղտնօրէն գործած սուրիական ուժերու գոյութեան դէմ պայքարած եւ մարտ ին մայրիներու յեղափոխութենէն ետք ապրիլ ին սուրիացի վերջին զինուորին լիբանանէն հեռացումէն ետք մայիս ին պէյրութի միջազգային օդակայանի ճամբան ու նահատակաց հրապարակը հոծ բազմութիւն մը կը դիմաւորէ զօր աունն ու անոր ընտանիքը աունականները կը նկատեն որ նախկին վարչապետ ռաֆիք հարիրիի սպանութենէն ետք մարտ ին արձանագրուած մայրիներու յեղափոխութիւնը բոլոր լիբանանցիներուն կողմէ զօրակցութիւն էր տարի շարունակ իրենց առանձինն մղուած պայքարին լիբանան ժամանումէն կարճ ժամանակ ետք զօր աուն կը մասնակցի լիբանանի խորհրդարանական ընտրութիւններուն երեսփոխանական ընտրութիւններուն մասնակցած անոր վեց ընտրացանկերէն երեքը պարտութեան կը մատնուին հըզպալլա ամալ մուսթաքպալ ժոմպլաթ քառակողմ ընտրական դաշինքին պատճառով զօր աուն խորհրդարան մուտք կը գործէ երեսփոխան հաշուող պլոքով մը որ խորհրդարանին երկրորդ ամենամեծ պլոքն էր ապա ան կը հիմնէ ազգային ազատ հոսանք կուսակցութիւնը եւ կը ղեկավարէ զայն մինչեւ երբ ազգային ազատ հոսանք կուսակցութեան ղեկավար կը դառնայ զօր աունի փեսան ժըպրան պասիլ զօր աուն կը մերժէ սինիորայի կառավարութեան մաս կազմել տարբեր պատճառներով անոր մերժումին լոյսին տակ մուսթաքպալ հոսանքի ղեկավար երեսփոխան սաատ հարիրի կ այցելէ զօր աունի եւ կը փորձէ զայն համոզել որ մասնակցի կառավարութեան սակայն հարիրի չի յաջողիր համոզել զօրավարը եւ կառավարութիւնը կը կազմուի առանց անոր մասնակցութեան այդ յայտարարութեան մէջ երկու կողմերը յանձնառութիւն կը յայտնեն հսկելու լիբանանի ազատութեան անկախութեան եւ գերիշխանութեան թաէֆի համաձայնագիրին երկրին սահմանադրութեան նկատմամբ յարգանքին շրջանային եւ միջազգային առումով գերիշխանական սկզբունքներու որդեգրումին օրէնքի միջոցով հարցերու լուծման առանց զէնքի ուժի դիմելու լիբանանեան բանակին նիւթական եւ բարոյական զօրակցութեան լիբանանի ամբողջ տարածքին բանեցնելու լիբանանեան պետութեան գերիշխանութիւնը լիբանանի նկատմամբ յարգանք պարտադրող արտաքին քաղաքականութեան նախանձախնդրութեան բոլոր երկիրներու յատկապէս արաբական երկիրներուն հետ լաւ եւ բարեկամական յարաբերութիւններ մշակելու իսրայէլը թշնամի պետութիւն նկատելու եւ անշեղ մնալու պաղեստինցի գաղթականներուն տունդարձի իրաւունքը պահանջելէ միջազգային օրէնքներն ու մակ ի բանաձեւերը յարգելու ազգային երկխօսութեան նիստին որոշումները գործադրելու եւ իսկական հաւասարութիւն ու ճշգրիտ ներկայացուցչութիւն ապահովող ընտրական օրէնք մը մշակելու արդէն իսկ հըզպալլայի զօրակցութիւնը վայելող զօր աունի թեկնածութիւնը պաշտօնապէս կ որդեգրուի նաեւ հարիրիի կողմէ այդ քայլին կը յաջորդէ քաղաքական այլ ուժերու կողմէ զօր աունի թեկնածութեան նկատմամբ զօրակցութիւնը եւ հոկտեմբեր ին զօր միշել աուն կը դառնայ լիբանանի րդ նախագահը սիմոն յովհաննէս աչըքկէօզեան տետ հյդ կուսակցութեան անդամ եւ արցախեան ազատագրական շարժման ազատամարտիկ սիմոն յովհաննէս աչըքկէօզեան ծնած է փետրուար ին ռումանիոյ գալաց քաղաքը աշիկգէօզեաններու տոհմական բնօրրանը եղած է արեւմտեան հայաստանը հայրը յովհաննէսը մեծ եղեռնէն հրաշքով փրկուած է ռումանիա պանդուխտ գտնուելու բերումով աշըկգէօզեաններու հոգինոց գերդաստանէն ը զոհուած են տէր զօրի անապատին մէջ ի հայրենադարձութեան օրերուն յովհաննէս աշիկգէօզեանի ընտանիքն ալ ռումանիայէն ներգաղթած է խորհրդային հայաստան սիմոն նախնական իր ուսումը ստացած է երեւանի թիւ միջնակարգ դպրոցին մէջ ին ընդունուած է երեւանի պետական համալսարանի երկրաբանական ֆակուլտետը որմէ շրջանաւարտ եղած է ին ինժեներ երկրաբանի որակաւորմամբ ս աչըքկէօզեան թուականին մոսկուայի մէջ պաշտպանած է իր թեկնածուական ատենախօսութիւնը ին արժանացած է աւագ գիտաշխատողի կոչումին էն աւելի քան տարի սիմոն աշիկգէօզեան աշխատած է երկրաբանական գիտութիւններու ինստիտուտին մէջ հեղինակելով է աւելի գիտական աշխատութիւններ եւ զբաղելով թարգմանութիւններով շուրջ տարի դասախօսի պաշտօն կատարած է երեւանի պետական համալսարանին մէջ զբաղած է հայաստանի գունաւոր եւ ազնիւ մետաղներու հանքավայրերու հեռանկարային ուսումնասիրութեամբ ս աչըքկէօզեան զոհուած է ապրիլ ի մարտունաշէնի ինքնապաշտպանութեան ժամանակ խ ս հ մ ներքին գործերու նախարարութեան ուժերու աջակցութեամբ ատրպէյճանական յատուկ նշանակութեան զինեալ ջոկատներու օմօն կողմէ իրագործուող արցախը հայաթափելու օղակ գործողութիւնը կանխելու կռուին սիմոն աչըքկէօզեանին դեդ հայր անգլերէն լեզուով կը կոչէին իր ընկեր զինուորները որովհետեւ ջոկատին ամենատարեցն էր եւ անոր խօսքը վիճելի չէր կը պատմուի թէ իր զոհուելէն ետք մէկ շաբաթ ատրպէյճանցիները իրենց վախէն չեն համարձակած մարտունաշէն մտնել հ հ նախագահի թուականի սեպտեմբերին նհ հրամանագրով ս աչըքկէօզեան յետ մահու պարգեւատրուած է մարտական խաչ ա կարգ աստիճանի շքանշանով ապրիլին ի ե պ հ աշխարհագրութեան եւ երկրաբանութեան ֆակուլտետի միներալոգիայի եւ պետրոգրաֆիայի կաբինետը անուանակոչուած է սիմոն աչըքկէօզեանի անունով վարդան աչինակ մանկութիւնը անցուցած պոլիս եւ ռումանիա նախնական ոսումը ստացած պարտիզակ աստուածաբանական դպրոցի շրջանաւարտ հիւս ամերիկայէն պարապած քարոզչութեամբ ին առաջին անգամ կու գայ լիբանան եւ ին կը հաստատուի հոս իբր պրիթիշ ֆօրէյն պայպլ սօսայիթի ի լիբանան սուրիոյ մասնաճիւղին տնօրէն եղած է հիմնադիր պայպըլ լէնտս կոսթէլ միսիոնարական միութեան ին պէյրութի էշրէֆիէ թաղին մէջ կը հիմնէ երկսեռ բարձրագոյն վարժարան մը գոլէժ էվանժէլիք անունով որուն տէրը եւ տնօրէնն է սոյն դպրոցը ցարդ կը շարնակուի եւ կ ընդունի ամէն ազգի եւ դաւանանքի պատկանող աշակերտներ ին ամուսնացած է լիբանանի ծանօթ դրատ ընտանիքի ֆարէս պէկ դրատի դստեր օր ասմայի հետ վերապ աչինակ ժամանակին զբաղած է մեր ազգային յեղափոխական գործերով քանի մը անգամ բանտարկուած եւ հրաշքով ազատուած սակայն վերջերը դարձի եկած եւ բաղձանքը եղած է քրիստոսին ծառայել եւ անոր թագաւորութեան տարածման համար աշխատիլ ինչպէս կ ըսէ ինք ապազ կամ ապազի վրացական արծաթէ մետաղադրամ որ սկզբնապէս հատուած է պարսկական ապպասիի օրինակով ստեղծուած է վրաստանի պարսկաստանէն անկախանալու ժամանակ եւ սկզբնապէս ունեցած է ապպասի անուանումը ապաս առաջինի պատիւը որ սկսած է նման մետաղադրամներու հատումը հատումը սկսելէն ետք եւ մինչեւ ռուսիոյ հետ միացումը վրացական մետաղադրամներու վրայ բոլոր գրութիւնները կ ըլլային պարսկերէնով մետաղադրամներուն մէկ մասին վրայ կային կրկնակի գրութիւններ վրացերէնով եւ պարսկերէնով իւրաքանչիւր մետաղադրամի վրայ կը գրուէր պարսկական շահի անունը քարթլի կախեթի թագաւորութեան ստեղծումէն եւ կէորկինակի պայմանագիրի կնքումէն ետք էքաթերինա բ ը իրաքլի բ ին լիազօրեց հատել իր նկարով ինչպէս նաեւ քարթլիի կախեթի մարզի եւ ռուսիոյ զինանշաններով մետաղադրամներ այդ իրաունքը իրագործուեցաւ մասնակիօրէն եւ միայն պղինձէ պիսթիներու վրայ այդ ժամանակ վրաստանի մէջ տարածուած էր իրանի դրամական համակարգը իրաքլի բ ի մահէն ետք մետաղադրամերու հատումը գրեթէ վերացաւ զայն վերսկսաւ թիֆլիսի մէջ միայն վրաստանի եւ ռուսիոյ վերամիաւորումէն ետք որոշուեցաւ որ ռուսիայէն մետաղադրամներ տանիլը շահաւոր չէ եւ այդ իսկ պատճառով սկսան կազմակերպել դրամահատարան թիֆլիսի մէջ նոր կազմակերպման համար ծախսուեցաւ ռուբլի դրամահատարանի բացման համար հատուեցաւ մետալ որ կը թուագրուէր սեպտեմբեր թուականով պատրաստուած ոսկիով եւ արծաթով դրամական համակարգի հիմքը կը կազմէր ապազը մէկ ապազը կը պարունակէր պիսթի նոր ապազը կրամ քիչ մը աւելի ծանր էր հին պարսկական ապազէն կրամ բայց վերջինիս ընտրանքը աւելի բարձր էր քան վրացականինը այդպէս նոր ռուսական ապազները կը համապատասխանէին հին պարսկական համակարգին կը հատուէին երեք պարբեր արժողութեամբ ապազներ կրկնակի ապազ ապազ եւ կիսաապազ մետաղադրամներու արժողութիւնը կը նշուէր վրացական թուանշաններով պարսկական աւանդոյթին համաձայն տինարներով կրկնակի ապազին վրայ կը գրուէր թիւը տինար ապազի վրայ կիսաապազի վրայ մետաղադրամի դիմայի մասի վերը կը զետեղուէր թիֆլիսի պատկերանիշը քարէ ատամնաւոր թագ մետաղադրամի կեդրոնէն ներքեւ թիֆլիսի գրութիւնը ամենաներքեւը կը զետեղուէր արմաւելիի եւ ձիթենիի ճիւղերու միահիւսումը մետաղադրամին միւս երեսը ետեւը կը նշուէր արժողութիւնը վրացական թուանշաններով մետաղադրամի կեդրոնը վրացական արծաթ գրութիւնը երկրորդ տետրի սպիտակ բառը երկակի իմաստ ունէր դրամական գործին մէջ այժմու տետրի մետաղադրամի անունը կը ծագի այստեղէն ետեւի գրութեան տակ կը նշուէր տարեթիւը վրացական տարերով իսկ ամենատակը ռուսերէն տառերով կը նշէին դրոմանիշները մետաղադրամներու հատումը վրաստանի ռուսական կառավարութեան կողմէ եւս ոչ շահաւէտ համարուեցաւ եւ շուտով օգոստոս ին որոշուեցաւ փակել թիֆլիսի դրամահատարանը եւ շրջանառութենէն հանել վրացական մետաղադրամները ապակիի բաղադրութիւն անցեալի շատ մը քաղաքակրթութիւններ փիւնիկէ եգիպտոս յունաստան հռոմ ապակին գործածեցին շինելու համար տարբեր առարկաներ ամաններ գոհարեղէն հայելի ապակեշինութիւնը գտնուեցաւ փիւնիկէցիներու կողմէ ներկայ լիբանան ապակին կը պատրաստուի աւազի եւ կալաքարի սոտիումի բնածխատ խառնուրդէ մը կիրի կրածինի բնածխատ եւ ապակիի բեկորներու հետ այս ամբողջը փուռի մը մէջ կը տաքցուի խառնուրդը կը հալի եւ կը վերածուի հեղուկ ապակիի հալած ապակիի զանգուածը կաղապարին մէջ կը յառաջանայ եւ կը սկսի հալիլ այն ատեն կը ձեւաւորեն զայն հարթ ապակի ունենալու համար հեղուկ ապակին կը հոսեցնեն հալած անագի վրայ ապակին պաղելով կը ստանայ անագի կատարելապէս ողորկ մակերեսը ան կ անցնի պաղելու բաժինին մէջ որպէսզի չճեղքուի վերջապէս ապակին կը կտրուի զանազան չափերու ադամանդէ դանակի մը միջոցաւ բիւրեղ ունենալու համար կապար կը խառնեն ապակիին հետ բիւրեղը աւելի թափանցիկ է եւ աւելի ծանր ապակին կարելի է թելի վերածել երբ հալած վիճակի մէջ փուռի ելքին կ անցնի պզտիկ ծակերէ ապակեթելերը աւելի տոկուն քան պողպատը կը գործածուին նաւու կամ ինքնաշարժի պատեան կառուցանելու համար շիշեր շինելու համար ապակիի խմորը կը դնեն մետաղեայ կաղապարի մը մէջ եւ ճնշուած օդով կը փչեն մէջը որ անակին կու տայ կաղապարին ձեւը շիշը կաղապարէն դուրս կը հանեն եւ ուրիշ կաղապարի մը մէջ կը դնեն շիշին մէջ օդ կը փչեն որպէսզի վերջնական ձեւը տան որոշ ապակիներ տակաւին կը պատրաստուին ձեռակերտ ձեւով փչող մը հալած ապակիի զանքուածէն մաս մը կ առնէ եղէգնափողի մը միջոցով ապակեգործը կը փչէ եղէգնափողին մէջ որպէսզի ապակին ուռեցնէ եւ անոր տայ պէտք եղած չափն ու ձեւը տ եզնիկ ա քհնյ ապահուի աւ ազանի անունով նազարէթ որդի պետրոսի եւ եւայի ծնած է տէօրթ եօլ ին հայրը ունեցած է երկու զաւակներ նազարդթ եւ գէորգ իր նախնական ուսումը ստացած է որբանոցի վարժարանը զորս աւարտելէ ետք իբրեւ աջողակ աշակերտ ան ընտրուած է չորս հարիւր որբերուն մէջէն եւ տնօրէնութեան ջանքերով ին ուղարկուած մեծի կանն կիլիկիոյ կաթոցիկոսութեան սիսի դպրեվանքը ուսումը շարունակելու եւ եկեղեցական ըլլալու նազարէթ օրինաւորապէս աւարտած է դպրեւանքի ժառանգաւորաց բաժինը եւ ստացած համապատասխան վկայական երբ սկսած է ընծայարանի դասընթացքին հետեւելու կը պայթի համաշխարհային ա պատերազմը անապահով պայմաններուն մէջ դպրեվանքի ուսումը կ ընդհատուի սահակ կաթողիոկոս խապայեան կը կանչէ բոլոր ուսանողները կը պարզէ կացութիւնը եւ կը թելադրէ որ իւրաքանչիւր ուսանող վերադառնայ իր տունը այս պատճառով հեռացած է դպրըվանքէն ու յանձնուած ճակատագրին վերադառձած է տէօրթ եօլ հօրեղբօր միանալու բայց չէ գտած զայն ան մահացած էր արդէն թարգմանիչի պաշտօն վարած է ֆրանսացիներուն քով եւ սիրուած իր մեծերէն պատասխանատուն լիոթնան պոն երբ իմագցած է որ նազարէթ կ ուզէ հալէպ տեղափոխուիլ յանձնարարագիր մը կու տայ իրեն որ կարենայ շուտով գործ ապահովել իրապէս ալ նպատակին կը ծառայէ այդ նամակը շուտով գործ գտած ու հալյպի փոստ հեռագրատան մէջ պաշտանեալ նշանակուած է սակայն այս բոլոր պաշտօններն ու տարած աշխատանքները չեն գոհացուցած իր ազգային զգացումները ան ձգտած է աւելի բարձր ծառայութեան իբրեւ դպրեւանեցի երազած է վերադառնալ իր ժողովուրդին եւ նուիրուիլ սերունդի դաստիարակութեան գործին այդպէս ին հրաժարէլով պաշտօնէն լքած է հալէպը եւ տեղափոխուած իսկէնտէրուն ու տեղւոյն նուպարեան ազգ վարժարանին մէջ ուսուցչական պաշտօն խարած է ապա անցած է տէօրթ եօլ եւ հ բ ը միւթեան բրբանոցին մէջ ուսուցչութիւնը շարունակած է մինչեւ թուականը երկու տարիով հեռացած է կրթական կեանքէն ու նետուած ազատ ասպարէզ որպէսզի կարենայ նիգթական խնայողութեամբ ամուսնանալ եւ ապա վերադառնալ դպրոց նազարէթ իր կեանքի ընկեր ընտրած է յովհաննէս եւ զարմինէ մետոյեանի դուստրը սիրվարդը որուն հետ պսակուած է ին իսկէնտէրունի մէջ ունեցած է եօթ զաւակներ քնարիկ եւա գէորգ պետրոս մելինէ վեհանոյշ եւ մարի ամուսնութենէն ետք վերադառնալով կրթական կեանքին ուսուցչական պաշտօն վարածէ պէյրութի մեսրոպեան ւսկէնտէրունի նուպարեան եւ ազդային վարժարաններուն մէջ նազարէթի եկեղեէցական պատրաստութիւնն ու կրթական կեանքի փորձառութիւնր չեն վրիպիր տ խադ վրդ աջապահեանի եւ տեղւոյն ազգայիններու ուշադրութենէն անոնք ամէն ճիգ կը թափեն զինք համոզելու որ քահանայ ձեռնադրուի ձեռնադրութիւնը տեդի ունեցած է բերիոյ թեմի առաջորդ տ արտաւազդ եպ սիւրմէեանի ձեռամբ հալէպի ս քառասնից մանկանց եկեղեցւոյ մէջ կիրակի նոյեմբեր ին վերակոչելով տէր եզնիկ առաջնորդ սրրաղանր շատ լաւ տպաւորուած իրմէ արտօնածէ տ եզինկին հալէպ քահանայագործել բայց տէր հայրը խոստացածէր վերապառնալ իսկէնտէրուն եւ տեղւոյն առաջնորդին որոշածշրջանին մէջ քահանայագործել տէր հայրը երբեք հանգիստ չէր սակայն անոր միտքէն ուրիշ մտածումներ կ անցնին առանց ձգձգելու տեղւոյն ուժերով կազմած է ուսուցչական կազմ ծնողներուն բացատրած է իր նպատակը աշակերտներ արձանագրած եւ իր գլխաւորութեամր բացած է նոր դպրոցր զայն մկրտելով ռէհանիէի աղգ վարժարան անունով եւ ինք իբրեւ տնօրէն եւ ուսուցիչ լծուած է դաստիարակութեան գործին մի հարցնէք ի նչ պայմաններով ան այս երկու նախադասութիւններով յաջողած է վերականգնել գաղութը վերաշխուժացնել եկեղեցական կրթական կեանքը ու վերակազմակերպել ժողովուրդին հաւաքական կեանքը շնորհիւ տիրապետաղ ըլլալուն ֆրանսերէն եւ օսմաներէն լեզուներուն եկեղեցիին եպրոցին ու համայնքին գիրծերը դիւրութեամբ կատարած է պետական գրասենեակներուն մէջ հովունական վարչական այս գործերը վարած է մինչեւ թուականը բայց ափսոս թուականին յանկարծ իր առողջական վիճակը խանգարուած է աչքի հիւադութեան պատճառով տկարացած է տեսողութիւնը եւ դժուարացած է քահանայագործութիւնը երբ բժիշկներու դարմանումներր ի զուր կ անցնին առաջնորդին ու աղգ իշխանութեան միջոցներով մեկնած է պէյրութ եւ ներկայացած կաթողիկոսարան սահակ բ կաթողիկոսի տնօրինութեամբ հիւանդանոցի մէջ տէր եղնիկ աչքի վիրաբուժութեան ենթարկուած է բուժուելէ ետք վերադարձած է իր հօտին ու շարունակած հովուական գործը երբ ին ֆրանսացիներու կողմէ կը պարպոգին իսկէնտէրունն ու շրջակայ գիւղերը ան բազմահազար հայերու հետ ընտանեօք զաղթած է հալէպի մէջ քահանայագործելու արտօնութիւն սրբազանն ու բերիոյ թեմի ագգ ւշխանութիւնը իրեն համար բարւոք կարգագրութիւն մը ըրած են զինք նշանակած են հոգեւոր հովիւ հալէպի ս քառասնից մականց եկեղեցւով եւ թելադրծ տէօրթելոցի հայրենակիցներուն ու պատասխանատուներուն որ ռգտակար դառնան հայրենակիցներուն ծխատէր քահանան եւ զանոնք հովուած մինչեւ թուականը դժբախտաբար աչքի գործողութեանէ ետք տեսողութինը չէ վերագտած նախկին վիճակը ընդհակառակը հետզհետէ աւելի տկարանալով դժուարացուցած է հովուական աշխատանքի իր թափը սահմանափակուած է իր եկամուտը եւ ապրած է նիւթական համեստ պայմաններու մէջ նիւթական անձուկ այս վիճակը այնքան տագնապեցուցած է զինք որ հոգեպէս դարմանումներով վերագտածէ առողջութիւնը բայց քաշուած է հրապարակէն ու դադրած քահանայագործելէ այնուհետեւ վայելած է զաւակներուն հոգածութիւնը բայց շատ եղած են իր կեանքի վերջալոյսին հանգիստ օրերը յանկարծ ուղեղի կաթուած ունենալով երեք օրեր անկողինին ծառայելէ ետք աչքերը յաւիտենապէս փակած է աշխարհին երեքշաբթի յուլիս ին թաղման կարգն ու վերջին օծումը տեղի կ ունենան բերիոյ թեմի առաջնորդ տ ղեւոնդ արք չէպէեանի ձեռամբ յուլիս ին ս քառասնից մանկանց եկեղեցւոյ մէջ եւ մարմինը կ ամփոփուի ազգ գերեզմանատան մէջ ռոպերթ ալեքսանտր ապաճեան նոյեմբեր երեւան ապրիլ արցախ հայաստանի հանրապետութեան զինուած ուժերու ծառայող հհ զու կրտսեր քսանապետ արցախի հերոս յետմահու զոհուած է քառօրեայ պատերազմին մարտակերտի ուղղութեամբ տեղակայուած դիրքը պաշտպանելու ժամանակ ցուցաբերած բացառիկ քաջութեան ու արիութեան համար մայիս ին արցախի հանրապետութեան նախագահի հրամանագրով յետմահու պարգեւատրուած է արցախի հերոս լղհ բարձրագոյն կոչումով ու ոսկէ արծիւ շքանշանով ռոպերթ ալեքսանտրի ապաճեանը ծնած է նոյեմբեր ին երեւան ունի աւագ եղբայր ռոպերթ ապաճեան պարտադիր ժամկէտային զինուորական ծառայութեան անցած է զօրակոչով արաբկիրի զկ ից բարձր առաջադիմության շնորհիվ ստացել է կրտսեր սերժանտի կոչում խումբի հրամանատարի մահէն ետք ոտքի վիրաւորում ստացած ռոպերթ ապաճեանը հրամանատարութիւնը կը վերցնէ իր վրայ եւ պատնէշի վրայէն կը շարունակէ մարտը նկատելով որ խրամատին մէջ զինամթերքը կը վերջանայ զինուորները կ ուղարկէ փամփուշտ բերելու այդ ընթացքին հակառակորդը կը յաջողի թափանցել դիրք ապաճեանը կողքին մնացած միակ ծառայակիցի վիրաւորում ստացած գնդացրորդ անդրանիկ զոհրապեանի հետ յամառ դիմակայութեամբ կը նահանջեն դէպի դիրքային կացարան արիւնահոսութենէն շուտով կը մահանայ զոհրապեան մարտական խորշի մէջ դիրքաւորուելով ռոպերթ ապաճեանը մինչեւ վերջին փամփուշտը կը շարունակէ միայնակ կռուիլ թշնամիի մեծաթիւ ուժերու դէմ միեւնոյն ժամանակ կապ հաստատելով գումարտակի հրամանատարի հետ եւ վերջինիս կարեւոր տեղեկութիւններ հաղորդելով դիրքին վրայ կատարուող դէպքերուն մասին նկատելով իրեն մօտեցող թշնամին ապաճեանը վերջին անգամ կապի դուրս եկած է եւ ըսած որ արդէն հանած է իր մօտ մնացած վերջին նռնակը ու պատրաստ կը սպասէ որպէսզի մօտենան իր հետ միասին պայթեցնելու համար անոնց որ չյանձնուի տեսնելով իրեն մօտեցող հակառակորդը ապաճեանը բացուած նռնակը կը թաքցնէ ափի մէջ եւ ձեռքերը վեր կը բարձրացնէ իբր թէ կը յանձնուի թոյլ տալով որ բաւականաչափ իրեն մոտենան ապաճեանը իր հետ միասին նռնակով կը պայթեցնէ հակառակորդի քանի մը զինուոր անձնազոհ քայլով ռոպերթ ապաճեանը նաեւ փրկած է թիկունքէն օգնութեան հասած հայկական ուժերու զինուորներուն երեւանի թիւ հիմնական դպրոցը ուր յաճախած է արցախի հերոս ռոպերթ ապաճեանը էն կը կրէ անոր անունը ապարանի դաշտը կամ սարահարթը տարածուած է արագածի եւ ծաղկունեանց լեռներուն միջեւ քասաղ գետի հովիտին մէջ հհ արագածոտնի մարզին մէջ տարածքը մօտ քմ տարածուած է հիւսիս արեւմուտքից հարաւ արեւելք բարձրութիւնը մ է մակերեւոյթը բլրաալիքավոր է տեղ տեղ դարաւանդներով ու արտաբերման կոներով ապարանի դաշտի հարաւը կը գտնուի ապարանի ջրամբարը կան ստորերկրեայ ջուրերու պաշարներ բազմաթիւ աղբիւրներ տեսարանը լեռնատափաստանային է կը մշակեն գլխաւորաբար ցորեն գարի եւ բանջարեղէն զարգացած է անասնապահութիւնը պանրագործութիւնը եւ թռչնաբուծութիւնը բնորոշ կենդանիներէն են դաշտամուկը ճագարամուկը գայլը աղուէսը նապաստակը գորշուկը դաշտային արտոյտը եւ լորը կլիման չափաւոր ցամաքային է յունուարին միջին ջերմաստիճանը յուլիսին ամառը մեղմ է միջին ջերմաստիճանը էն տարեկան տեղումները մմ սուրբ խաչ եկեղեցի կանգուն հայկական եկեղեցի հայաստանի արագածոտնի մարզի ապարան քաղաքին մէջ կը համարուի որ այն կառուցուած է րդ դարու վերջերուն եկեղեցին վերանորոգուած է ին եկեղեցւոյ քահանաններն են տէր մուշէ քահանայ վահանեանը եւ տէր սարգիս քահանայ սարգսեանը նոյեմբեր ին աղօթքներու շարականներու օրհներգներու հնչիւնները արթնցուցած են հնամենի քարերը որոնք երգած են բազմութեան հետ ներդաշնակ նոյն սարսուռը ապրեցան նաեւ չորս աւետարանիչներու որմերը եւ սուրբ սեղանը յաջորդ օրը մայիս ին իրենց մեջ ներծծելով այս ամէնը սրբագործուելով ամենայն հայոց հայրապետի հովապետական աջով վերաշինուած վերաօծուած տաճարը տէր մամբրէ քահանայ պատուրեանին էր շնորհաւորել մատուցելու համար առաջին սուրբ պատարագը իրեն կը սպասաւոր էին տաճարի վերակառուցմանը համահունչ աճած նորոգված երիտասարդ սարկավագներ ու դպիրներ պատմական այրարատ նահանգի պատմական նիգ գավառը գունթերու իշխանները կառուցուած են վաղ քրիստոնէական դարաշրջանի երկու բարձրարժեք կոթողներու վկայութիւն իրենց բարեպաշտութեան եւ շինարարական մեծագործութեան մեկը միւսը արագած լեռան ստորոտին քասախ գետի ակունքներուն մէջ նոյնանուն ավանը րդ դարին կոուած է աբարան հետոյ առած է բաշ հավելվածը եւ հաղթական մէկ ճակատամարտով մէկ կողմ շպրտած այն հասնելով րդ դար իբրեւ քաղաք աբարան դարերու անցուդարձին անհաղորդ ամէն տեսակ իզմ երու բերած ձեւափոխութիւններուն անտարբեր նախնական կերպարին հարազատ րդ դար հասաւ միայն այս տաճարը աբարանի սուրբ խաչ եկեղեցին միջնադարին մէջ կորցելով իր նախնական թաղակապ ծածկերը ան կրկին ծածկի տակ առնուած է թուականին գունթերը վերաշինուած են հիմնական օրէն րդ դարի սկզբին հարիր նոր քրիստոնէական աշխարհակալման եւ ան հետագայ դարերուն կրելով մասնակի աննշան փոփոխութիւններ մեզ հասած է անաղարտ իր նախնական հորինվածքով աբարանի սուրբ խաչ եկեղեցին իր անունը առած է այդտեղ պահուող տերունական խաչափայտի մասունքէն ականատեսներու վկայութեամբ ան գոյութիւն ունեցած է մինջեւ մեծ անաստվածութեան տարիները եւ այժմ վայրը անհայտ գտնուած է այս աղօթատունը գործած է մինչեւ րդ դարի ական թուականները չդադրելով նաեւ գործած է պոլշեւիկեան տարիներուն շնորհիւ տէր ռաֆայէլ քահանայի պատմական արարատ աշխարհի պատմական նիգ գաւառի պատմական քասախ աւանի կենդրոնը բխած է աղբիւր կոչուած սառնորակ գետը նոյն գետի ակունքներու մոտ կառուցուած է աբարանի սուրբ խաչ եկեղեցւոյ մէջ տարիներ շարունակ յորդած է սուրբ հոգւոյն կենարար ջուրը ոռոգելով տիրոջ անդաստանները աւետարանի կենարար լոյսով մայիսի ին ալեքսանդրապոլը պարտուեցաւ անդրանիկը դսեղ բարձրացած էր սպարապետ նազարբեկովը ղարաքիլիսէի ճակատամարտէն յոգնած զօրքը կը տանի դիլիջան անհնար է մեղքերու բեռան տակ կռուելու եւ առաւել եւս յաղթել այստեղ քասախի ակունքներու մէջ րդ դարերու խորքէն կ արձագանքուի աւարայրի հնչած կոչը եւ տղաքը գիւղի մէջ ծնրադրած կը մաքրուէին փրկչական արիւնով հեռացնելով իրենցմէ ամէն մեղք կոչուած բան ականջալուր ս զօրավարի յօրդորին աբարանի սուրբ խաչ եկեղեցին գլխաւոր կենդրոնական կառոյցն է ճարտարապետական համալիր մը որոնց պահպանուած են րդ դարին կառուցուած եկեղեցւոյ հիմնապատերը ինչպէս եւ եկեղեցիներու միջանկեալ տարածքին կառուցուած սրահի այս սրահը ամենայն հավանականութեամբ ծառայած է որպէս ճեմարան նախօրինակը լինելով սանահինի վանքի հանրահայտ մագիստրոսի ճեմարանի բեղումներու հայտնաբերուած ճարտարապետական բեկորները վկայած են համալիրի այլ բնույթի շինութիւններու երբեմնի առկայութիւնը որոնց ցաւոք ոչ մէկ հետք չի պահպանուիր համալիրը զարդարած նաեւ վաղ քրիստոնէական շրջանին բնորոշ քառակող հուշասիւներ եւ արխաիկ խաչքարեր որոնցմէ մէկը գտնուած եւ վերատեղադրուած բարեկարգման աշխատանքներու աւարտական փուլին տաճարի հորիզոնական առանցքի շուրջ զարգացող ծավալատարածական հորինվածքը որ արեւելքած ավարտուած է խորանի աբսիդով երաւան պազիլիք է սակայն խիստ տարբեր նախորդ շրջանին հայտնի նոյնատիպ շինութիւններու քասախի պազիլիք տաճարը իր էքստերիերը ճարտարապետութիւնը զուսպ է եւ առնական հիմնական արտահայտչամիջոցը այստեղ պատերու լոկալ հարթութեան եւ բացվածքներու ու առաջ եկած պորտալներու համաչաբական համակարգն է եւ լուսարուեստային խաղը ողջ ճարտարապետական մտածողութիւնը սպայս դրուած է աղոթքի եւ փառաբանութեան հարիրւ տարածութեան կազմակերպմանը որ եւ քասախի պազիլիք տաճարի ճարտարապետութեան մեծագոյն գեղագիտական արժեքը կը հանդիսանայ այս մտածողութեան ձգտած է հարազատ մնալ վերականգնող ճարտարապետը նորաստեղծ տարրերու բեմը սուրբ սեղանը մկրտութեան աւազանը մշակման մէջ ենթարկելով դրանք տաճարի գեղագիտական արտահայտչականութեանը ուենալով փաստուած նիւթ կառոյցի կղմինդրածածկ լինելու վերաբերեալ տաճարը կրկին ծածկուեցաւ կղմինդրով որու ձեւը կրկնուած են րդ դարու պահպանուած կղմինդրու ձեւերը այս ամենէն հանդերձ աբարանի սուրբ խաչ եկեղեցին քասախի պազիլիք տաճարը ոչ միայն վաղ քրիստոնէական շրջանի առաջնեկն է այլեւ բարձրարժեք ճարտարապետական մէկ հորինվածք քարեղենի մարմնացումը ավետարանի լոյսի սիրոյ ու ճշմարտութեան զուսպ առնական միաժամանակ ջերմ ու մարդամոտ այն իրավամբ հայ քրիստոնէական ճարտարապետութեան եզակի գոհարներու եւ բարձրարուեստ մէկ հուշարձան միանաւ պազիլիքներու շարքին սուրբ խաչ եկեղեցին կրկին վերազարթուած է րդ դարուն իր առաջին քահանայ տէր մարտիրոսի եւ անոր շուրջը համախմբուող ծխական համայնքի աղոթքներուն տեր ռաֆայէլի աղօթքներով բժշկուած էին հիւանդներ դարձի ու ապաշխարհութեան ճանապարհի բռնուած հանցագործներ աւազակներ անոր աղօթքներով ցրուած էին կարկտաբեր ամպերը բացուած էին երկնքի գոց դռները եւ երկինք հառած շինականի աչքերը անձրեւած էին խառնուելով որպէս օրհնութիւն տեղացող հորդառատ անձրեւի շիթերին անոր ձեռբակալելու աքսորելու չկ ի փորձերը միշտ ձախող էին երկնային միջամտութեամբ բայց ծնվողները պիտի մկրտուէին եւ ննջողներն ալ պէտք ունէին հոգեհանգստի որ ի պաշտոն կատարած է տէր յովհաննէս քահանան մինչեւ իր մահը թուականին այնուհետեւ աբարանցիները ստիպուած էին հասնիլ էջմիածին կամ երեւան հոգեւոր կարիքներու բաւարարման համար հոգեւոր կեանքը վերազարթոնք ապրած է եւ աշխուժացած է թուականին աբարանի հոգեւոր հովիւ նշանակուած տէր մկրտիչ քահանայի գործունէութեամբ աշնան թուականին տէր մկրտիչ քահանայի շուետ վերաբնակուելու հանգամանքով համայնքը կրկին մնացած է առանց հովիւի արարատեան հայրապետական թեմի առաջնորդական փոխանորդ գարեգին արքեպիսկոպոս ներսիսեանի հոգածութեան շնորհիւ տարածքի հոգեւոր սպասաւորութիւնը ստանձնած է տէր աթանաս վարդապետ մովսիսեանը սուրբ խաչ եկեղեցւոյ եւ անոր ծխական համայնքի կեանքի նշանակուած էր փետրուար ին երբ սուրբ վարդանանց հիշատակին նուիրուած իր անդրանիկ պատարագով հովուական պարտականութիւններ ստանձնեց նորընծայ տէր վիրապ քահանայ ղազարեանը կարճ ժամանակի մէջ ան արժանացաւ համայնքի սիրուն ու վստահութեանը շնորհիւ իր նուիրուած ծառայութեան եւ ողջախոհ հաւասարակշիռ ընթացքի շուրջ տարի իր բարեսեր ծառայութիւնը բերեց սուրբ խաչ եկեղեցին տէր վիրապ քահանայ ղազարեանը այնուհետեւ վեհափառ հայրապետի բարձր տնօրինութեամբ տեղափոխուեցաւ ոկրանիա որ փոխարինեց տէր օշին քահանայ հայրապետեանը եւ տէր մուշէ քահանայ վահանեանը ապիխ հերման ուիլհելմ գերմանացի երկրաբան փեթերսպուրկի գիտութեան ակադեմիա ի ակադեմիկոս եւ պատուաւոր անդամ աւարտածէ պերլինի համալսարանը հետազօտած է իտալիոյ հրաբուխները ին հրաուիրուած է ռուսիոյ կայսրութիւն եւ մինչեւ ը վարած դորպատի համալսարանի հանքաբանութեան ամպիոնը ակոռիի երկրաշարժի պատճառներն ուսումնասիրելու նպատակով թ եկած է հայաստան անիի մէջ կատարած է քաղաքի հանոյթը կազմած է անոր գլխաւոր շինութիւններուն գծագիրը թուականին բարձրացած է արարատ լեռը յուլիս ին հասած է գագաթը լերան տուած է երկրաբանական նկարագրութիւնն ու կտրուածքները հայաստանի մէջ ապիխին հինգ ամիս օր ուղեկցած է խաչատուր աբովեան տեղեկութիւններ հաղորդելով երեւանի նահանգի մասին ապիխ հրատարակած է կովկասեան երկրների երկրաբանութեան ներածական տեսութիւն երկրաբանական դիտումներ կուրի եւ արաքսի միջեւ եղած լեռնաշխարհում աշխատութիւնները ին տեղափոխուելով վիեննա հիմնականօրէն զբաղած է կովկասի մէջ հաւաքած նիւթերու մշակմամբ ու հրատարակած երկրաբանական հետազօտութիւններ կովկասեան երկրներում եռահատոր աշխատութիւնը որուն րդ եւ րդ հատորները նուիրուած են հայկական լեռնաշխարհին կովկասի երկրաբանության վերաբերեալ ապիխ գրած է յիսունէն աւելի աշխատութիւն առաջին անգամ գիտականօրէն բացայայտած անոր բնութեան ֆիզիկա աշխարհագրական առանձնայատկութիւնները եւ լեռնային գրագիտական բնոյթը ապիխը կը համարուի կովկասի երկրաբանութեան հայրը ապիրատ իշխան հասանեան որդի հասանի ին կ օգնէ աշոտի ընդդէմ իր եղբօր յովհաննէս թգ ի յաջորդ տարին սակայն երբ աշոտ հիւանդ ձեւացած իր քով կանչեց յովհաննէս թգ ը եւ խնդրեց ապիրատէն որ ձերբակալէ եւ սպաննէ ապիրատ յովհաննէսը ձեռբակալելէ ետք դուրս հանեց սենեակէն եւ փոխանակ սպաննելու անի տարաւ եւ գահին վրայ նստեցուց ապիրատ խորհելով որ աշոտ պիտի թշնամանայ իրեն հետ ընտանիքը եւ սպլջահապու վահան որդիները առնելով իր հեծեալներով միասին դուին գնաց ապուվար ամրիային ապուսվար սիրով ընդունեց քաջն ապիրատը սակայն քիչ ետք նաքանձորդները ապուսվարը ապիրատի դէմ գրգռեցին ըսելով թէ այս զօրաւոր անձին քեզի ապաստանելու միակ նպատակն է սպաննել քեզ ու ընտանիքթ ապուսվար ին իրեն կանչելով ծածուկ խողխողեց ապիրատի մահը սուգ պատճառեց յովհաննէս թագաւորին ապխազիոյ արքաներու ցանկ վրաց ափխազթա մեփեթա տեւանի րդ դարերուն կազմուած ապխազական թագաւորներու ցանկն է մեզի հասած է րդ դարէն մնացած դիւանը որ մշակուած է էւկտիմէ տաքայիշուիլիի կողմէ թարգմանուած է ռուսերէնի եւ անգլերէնի ցանկը կազմուած է որպէս առաջին համայն վրաց թագաւորի բագրատ գ ի նախորդներու շղթայ ան ապխազիոյ մէջ գահ բարձրացած էր թուականին բագրատը կը սերէր հայ բագրատունիներուն ճիւղէն բագրատունիներու տոհմէն ստորեւ կը ներկայացուին թագաւորները մինչեւ ական թուականները անոնք բիւզանդական կայսրութեան կողմնակից էին անկախ թագաւորութեան հիմքը դրած է լեւոն բ ը որ վերջ տուած է այս վիճակին եւ ինքզինք արքայ հռչակած էր իրեն յաջորդող թագաւորները անոսիտներու տոհմէն էին բացի յովհաննէս եւ ատրներսեհ շահլիանիներու ափոլլօ հոլը հիմնադրուած է րդ դարու կէսերուն քաղաքական պատերազմի նախկին զօրավար էտուարտ ֆերերոյի կողմէն որպէս պարահանդէսային պարերու դահլիճ շէնքի վարձակալութեան աւարտէն ետք ին շէնքը վերափոխուեցաւ թատրոնի սակայն փակուեցաւ րդ դարու վերջը առաջին համաշխարհային պատերազմէն ետք հարլեմեան վերածնունդը նկատուեցաւ երբ սկսաւ ամն ի հարաւային նահանգներէն սեւամորթներու վերաբնակեցման ժամանակաշրջանը շիֆմանը եւ բրեչերը վարձեցին սեւամորթ արուեստագէտներու ոչ միայն այն պատճառով որ հարլեմի մէջ այդ աստիճանական վերաբնակեցման արդիւնքին մէջ սեւամորթներու թիւը կը գերակշռէր այլեւ այն պատճառով որ սեւամորթ դերասաններու աշխատանքը զգալիօրէն աժան էր եւ շիֆմանը կ րնար խելամիտ գինով որակեալ ցուցադրութիւն բեմադրել երկար տարիներ շարունակ ափոլլօ ն նիւ եորքի միակ թատրոնն էր ուր սեւամորթները կ ըրնային աշխատանք գտնել իրենց համար տարբեր ժամանակաշրջաններու ընթացքին թատրոնին մէջ հանդէս եկած են էլլա ֆիցջերալտը պիլլի հոլիդեյը ճէյմս պրաունը տայանա ռոսը գլեդիս նայթը պատի լաբելը մարուին գէյը լիւթեր վանդրոսը սթիվի ուոնդերը արետա ֆրանքլինը լորին հիլը եւ սարա վոնը թատրոնը անկում ապրեցաւ ական թուականներուն մինչեւ ին չվերափոխուեցաւ կինոթատրոնի թատրոնը այցելողներու թիւը տարեկան կը կազմէ միլիոն մարդ ապու տապի եղջերուի հայրը միացեալ արաբական էմիրութիւններու եւ ապու տապիի էմիրութեան մայրաքաղաքը բնակչութիւնը մարդ թ հիմնադրուած է թուականին գեղեցիկ առասպել մը կայ մաէ ի մայրաքաղաքի ստեղծման մասին արաբ որսորդները օվասիսներէն մէկուն եղջերուին հետապնդելու ժամանակ կը հասնին պարսից ծոցի ափերը որտեղ ալ եղջերուն ջուրը կը նետուի եւ լողալով կը հասնի կղզի մը որսորդները կը հետեւին եղջերուին զոր անոնց կը հասցնէ քաղցրահամ աղբիւրի մը մօտ որսորդները ի նշան երախտագիտութեան չեն սպաններ եղջերուն իսկ աղբիւրի մօտ հիմնուած բնակավայրը կը կոչեն եղջերուի հայրը ինչ որ արաբերէն կը հնչեն ապու տապի պարսից ծոցի կղզիներէն մեկուն մէջ մայր ցամաքէն ք մ հեռաւորութեան վրայ կղզին մայր ցամաքին կապուած է ինքնաշարժի կամուրջներով քաղաքին մէջ կը գործեն մինա զայէտ նաւահանգիստը եւ միջազգային օդակայանը հիմնական փոխադրամիջոցը ինանաշարժն է փողոցները լայն են արդիական կառուցապատմամբ երթեւեկը եռագիծ է բոլոր կողմերէն որպէս կանոն հիւսիսէն հարաւ կը ձգտին ճանապարհները իսկ արեւմուտքէն արեւելք փողոցները փողոցները բաժնուած են կեդրոնէն բաժանման գիծը պատուած է արմաւենիի ծառերով նահապետ ապտալեան հայ բժիշկ ծնած է թուականին սե բաս տիոյ նահանգի սեբաստիոյ գաւառի կիւ րի նի գաւառակի կեդրոն կիւրին քաղաքին մէջ սորված է ամերիկացի միսիոներներու մարզուանի անա տո լիա գոլէճին մէջ որուն ուսանողները բացի մի քանի յոյնէ հայեր էին բարձր յառաջադիմութեամբ աչքի իյնալով շահած է գոլէճի ամերիկացի տնօրէնի համակրանքը եւ անոր հոգածութեամբ մեկնած ամն ի քոնեքթիքըթ նա հան գի հարթ ֆորթ քաղաքի աստուածաբանական դպրոցէն ներս ուսանելու զոր նաեւ աւարտած է բարձր յառաջադիմութեամբ թուականին հարթֆորդի մէջ ձեռնադրուած է քարոզիչ եւ ստացած ամերիկեան քաղաքացիութիւն այս տարիներուն սորված է նիւ եոր քի բժշկական գոլէճին մէջ ու հմտացած է վիրաբուժութեան ճիւղին մէջ թուականին աւարտելով բժշկական կրթութիւնը վերադարձած է թուր քիա թուականին պրու սա յի նա հան գի կոմիդի ոյ գաւառակի կեդրոն նիկոմիդիա իզմիթ քաղաքին մէջ ամուսնացած է օրիորդ հայկանոյշ պէյազեանի հետ այնուհետեւ կրկին մեկնած է ամն ու իր մօտ հրաւիրած կնոջը թուականին կիւ րին քաղաքի կառավարութեան մասնաւոր հրաւէրով վերադարձած է թուրքիա եւ հաստատուած ծննդավայրի մէջ թուականներուն ամերիկեան պորտի միսիոներ եւ կառավարական բժիշկ նշանակուած կիւրինի մէջ ապտալլահ պըն ապտուլ ազիզ ալ սաուտ սէուտական արաբիոյ թագաւոր գրաւելով աշխարհի ամենաազդեցիկ մարդոց ցուցակին րդ դիրքը ապտալլահ պըն ապտուլ ազիզ ալ սաուտ ծնած է օգոստոս ին սէուտական արաբիոյ մայրաքաղաք ար ռիյատի մէջ արքայի ընտանիքին անոր ամենափոքր երեխան ծնած է թուականին երբ ան տարեկան էր անոր որդին արքայազն միշաալը թուականէն սկսեալ մեքքայի մարզպետն է միւս արքայազն խալըտ ալ ֆայսալը կրթութեան եւ գիտութեան նախարարն է մինչ այդ թուականին ան ծառայած է որպէս նաժրան նահանգի կառավարիչ անոր որդին արքայազն աբտուլ ազիզը արտաքին գործերու նախարարի տեղակալն է անոր դուստրը արքայադուստր ալիան սոցիալական սպասարկման ծրագիրներու նախագահն է փետրուար ին ամերիկեան վաշինգտոն փոստը հրապարակեց աշխարհի ամենադաժան բռնապետներ վերնագրով հոդուածը որտեղ ապտալլահ պըն ապտուլ ազիզ ալ սաուտ կը գտնուէր րդ դիրքին վրայ զիջելով միայն հիւսիսային քորեայի նախագահ քիմ չեն իրին սուտանի նախագահ օմար ալ պաշիրին միյանմարի սպարապետ թան շուէյին ապտու տիուֆ սենեկալցի քաղաքական գործիչ սենեկալի նախագահ ֆրանքոֆոնիայի միջազգային կազմակերպութեան րդ քարտուղարը ծնած է փոստատարի ընտանիքի մէջ միջնակարգ կրթութիւն ստացած է սէն լուիի մէջ ապա ուսանած է տաքարի եւ փարիզի համալսարաններու իրաւաբանական բաժանմունքներուն մէջ եւ ին ստացած է իրաւագէտի վկայականը ապա աւարտած է ֆրանսայի անդրծովեան տարածքներու վարչական աշխաատողներու վերապատրաստման ֆրանսական դպրոցը վերադառնալով հայրենիք անցած է պետական ծառայութեան զբաղեցնելով կառավարութեան գլխաւոր քարտուղարի տեղակալի պաշտօնը յունիս ին նշանակուած է սենեկալի պաշտպանութեան նախարարութեան գլխաւոր քարտուղարը նոյն թուականին անդամակցած է սենեկալի առաջադէմ միութեան սամ տարիներուն եղած է սինէ սալում տարածաշրջանին մարզպետը ին արտաքին գործերու նախարարութեան գրասենեակի ղեկավար ին նախագահի գրասենեակին ղեկավարն ու առաջին քարտուղարը ին սենեկալի արտադարութեան եւ ծրագրաւորման նախարար ապտու տիուֆի կառավարման ընթացքին ամենակարեւոր իրադարձութիւններէն էին զինուած միջամտութիւնները կամպիայի մէջ երբ յուլիսի գիշերը անարիւն զինուորական յեղաշրջում մը տեղի ունեցաւ որուն կազմակերպիչներն էին ձախ թեւի սպաները եւ ընդյատակեայ մարքսիստական յեղափոխական կուսակցութեան անդամները զոհուեցաւ աւելի քան մարդ ին հարեւան կամպիայի հետ ստեղծուեցաւ սենեկամպիայի համադաշնութիւնը եւ ին մաւրիտանիայի սահմանային դաշնութեան պատճառով համադաշնութիւնը կործանուեցաւ ապրելու համար գիրքը կը բովանդակէ տարօնցի համազասպ տէր խաչատուրեանի յուշերն ու այլ գրութիւնները որոնք հեղինակին կողմէ գրի առնուած են տարիներուն որոշ վերամշակումի ու լրացումներու ենթարկուած ին անոր զաւակները լոյս կ ընծայեն իրենց հօր գրաւոր ժառանգութիւնը հատորը խմբագրած է կարօ յովհաննէսեան կատարելով խղճամիտ գործ լոյս տեսած է պէյրութի շիրակ հրատարակչատունէն գիրքը կը բաղկանայ էջերէ ունի ներքին հինգ բաժանումներ ունի քարտէսներ պատկերազարդ է ու հարուստ անձնական եւ վաւերագրական արժէք ունեցող լուսանկարներով առաջին էջերուն կարճ բացատրական մը ունի խմբագիրը որ կ ըսէ թէ խորագիրը պայմանադրական է ու ձեւով մը կը խտացնէ յուշագրութեան ոգին մինչդեռ հեղինակը բաւականացած էր յուշերս ով կարճ բացատրական մը ունի նաեւ հեղինակը ամէնէն ծաւալուն բաժինը կը տարածուի էջերուն վրայ ընդամէնը ենթաբաժանումներով հեղինակը կը վերակենդանացնէ իր ծնողներուն ընտանեկան հարազատներուն եւ ժառանգորդներուն կեանքի պատմութիւնը պատումէն առաջ սակայն կան ուշագրաւ եւ հազուադէպ էջեր ուր կը նկարագրուին մշոյ շրջանի ժողովրդային աւանդութիւնները կենցաղային դրուագներ գիւղական աշխատանքներ բոյսերու եւ ծառերու տեսակները եւ այլն երրորդ բաժինին մէջ վերահրատարակութեան կը տրուին հեղինակին կարգ մը յօդուածները որոնք ատենին լոյս տեսած են հայկական մամուլի էջերով լուսաբանութիւններ գէորգ չաւուշի մահուան պայմաններուն մասին ուղղումներ այդ մասին սխալ հրապարակումներու մասին տարօնի աւանդութիւններ հայկական արաբ փունարի կեանքին մասին որոշ վաւերագրում եւ հայաստան այցելութենէն յիշատակներ վերջին գլուխին տակ խմբուած են հեղինակին կողմէ արձանագրուած կենսագրութիւններ այդ հերոսներուն շարքին են սերոբ աղբիւր սօսէ մայրիկ գոմսա կորիւն որ եղած է իր քահանայ ու ֆետայի հօր տէր խաչատուրի ընկերն ու գործակիցը գէորգ չաւուշ կոտոյի հաճի հրայր ռուբէն տէր մինասեան վարդան վարդապետ վահան փափազեան բաբգէն կաթողիկոս գասպար իփէկեան նիկոլ աղբալեան լեւոն շանթ եւ ուրիշներ ուրբաթ մարտ ին երեկոյեան ժամը ին հայաշէնի ժողովրդային տան սեդրակ աճէմեան սրահին մէջ տեղի ունեցաւ համազասպ տէր խաչատուրեանի ապրելու համար գիրքին շնորհահանդէսը կազմակերպութեամբ հյդ ռոստոմ կոմիտէին ձեռնարկը սկիզբ առաւ լիբանանի եւ հայաստանի քայլերգներուն ունկնդրութեամբ բացման խօսքով հանդէս եկաւ համբիկ միսաքեան որ ռոստոմ կոմիտէին անունով ողջունեց ներկաները ապա ներկայացուց համազասպ տէր խաչատուրեանի կենսագրական տուեալները եւ գործունէութիւնը ըսելով թէ տէր խաչատուրեան եղած է ինքնավստահ ու լայնախոհ եւ օժտուած է առաջնորդելու կարողութեամբ ան իր կեանքին ընթացքին կրած է զրկանք ու տառապանք բայց կառչած մնացած է ազգային արժէքներուն անձնուրացօրէն ծառայելով ազգին եկեղեցիին ու կուսակցութեան հ միսաքեան նշեց որ հ տէր խաչատուրեան մեծ դեր ունեցած է կառուցելու տուն դպրոց ու եկեղեցի խօսքի աւարտին միսաքեան ըսաւ որ ի պատիւ հ տէր խաչատուրեանին հայաշէնի եկեղեցին կոչուած է մշոյ ս յովհաննու կարապետ եկեղեցւոյ անունով եւ անոր շնորհիւ այսօր հայութիւնը կը վայելէ հայաշէնի եկեղեցին ու մանաւանդ ժողովրդային տունը ան շնորհաւորեց տէր խաչատուրեան ընտանիքի անդամները մաղթելով անոնց յարատեւ վերելք եւ ապագայ ծրագիրներու յաջողութիւն համազասպ տէր խաչատուրեանի ծոռը ալիք մեսրոպեան կարդաց հատուածներ ապրելու համար գիրքէն իսկ վարդան գարապաճաքեան փունջ մը երգերով իր մասնակցութիւնը բերաւ յայտագիրին ձեռնարկին ելոյթ ունեցաւ կարօ յովհաննէսեան որ հրատարակութեան պատրաստած ու խմբագրած է համազասպ տէր խաչատուրեանի ապրելու համար գիրքը կարօ յովհաննէսեան ըսաւ թէ հ տէր խաչատուրեան իր յուշերը գրի առած է ին արաբ բունար գտնուած ժամանակ ապա ժամանակ առ ժամանակ մշակած է զանոնք կարգ մը հատուածներ հրատարակած է պարբերական մամուլին մէջ իսկ ական թուականներուն վերջաւորութեան յուշերը վերջնական ձեւի մէջ դասաւորած ան ըսաւ թէ համազասպ տէր խաչատուրեան պատանի տարիքէն ճաշակած է կեանքի բոլոր դժուարութիւնները ին պատսպարուած է տիգրանակերտ ապա ին տեղահանուած է հալէպ եւ վերջապէս ին հաստատուած պէյրութ ան տարած է ազգային հայրենասիրական եռուն գործունէութիւն վարած է զանազան պաշտօններ եւ ստանձնած բազմաբնոյթ պարտաւորութիւններ ազգային հասարակական կեանքին մէջ տունը բաց եղած է բոլորին առջեւ եւ ականատեսի վկայութիւններով վերածուած է ուխտատեղիի հոն հիւրընկալուած են սօսէ մայրիկ շահան նաթալի միսաք թորլաքեան կարօ սասունի վահան փափազեան գասպար իփէկեան եւ շատ ուրիշներ կարօ յովհաննէսեան յայտնեց որ համազասպ տէր խաչատուրեանի զաւակները շարունակած են իրենց հօր ուղին ու առաջնորդուած են անոր սկզբունքներով ու խրատներով ապա ըսաւ թէ տէր խաչատուրեան ինքնաշխատութեամբ ինքզինք կերտած է սորված է լեզուներ ուսումնասիրած է հայ ժողովուրդի պատմութիւնը տարօնի պատմութիւնը անոր առօրեայ կեանքը բանահիւսութինը ան ոչ միայն անյագ ընթերցող եղած է այլեւ պրպտող ու քննարկող ստորագրած է բազմաթիւ յօդուածներ եւ թղթակցութիւններ ան ունեցած է դիտելու եւ մարդոց հոգիին ու մտքին մէջ թափանցելու կարողութիւն կ յովհաննէսեան դիտել տուաւ թէ համազասպ տէր խաչատուրեան միշտ իրեն հետ պտտցուցած է իր ծննդավայրը որ իր հոգիի էութիւնը եղած է իր բովանդակութեամբ եւ իր պարզութեամբ ու հրապուրիչ լեզուով տէր խաչատուրեանի յուշագրութիւնը իբրեւ հում նիւթ կը ծառայէ հայ ժողովուրդի մէկ ժամանակաշրջանը ինչպէս նաեւ հայ ժողովուրդի հոգեբանութիւնը ուսումնասիրելու համար հատորը եղաւ նաեւ հազուագիւտ հրատարակութիւններէն մէկը որ լոյս տեսաւ լիբանանի մէջ ապրիլեան եղեռնի ամեակին առիթով սրտի խօսք արտասանեց գեղամ արք խաչերեան ան ըսաւ թէ իր մանկութեան ճանչցած է համազասպ տէր խաչատուրեանը որ բարի եւ հայրական վերաբերմունք կը ցուցաբերէր մանուկներուն եւ պատանիներուն նկատմամբ ան յայտնեց որ գիրքը չի սահմանափակուիր սոսկ ընտանիքի մը պատմութիւնը ըլլալով այլ ուղղուած է բոլորին եւ կը փոխանցէ սրբազան պատգամ մը որ ազգային ժառանգութեան տէր կանգնիլն է գեղամ արք խաչերեան դիտել տուաւ թէ գիրքը կը կազմէ ազգապահպանման առօրեայ պայքարի մը առանցքը եւ անձնական ու հաւաքական կեանքի փորձառութեան մը ամբողջութիւնն է ան ըսաւ թէ տէր խաչատուրեան թէեւ ուսում չէր ստացած բայց թրծուած եղած է ֆետայիներու շունչով սրբազանը նաեւ աւելցուց որ համազասպ տէր խաչատուրեան իր գործով կը մտնէ հայ ժողովուրդի յաւիտենականներու փաղանգին մէջ տէր խաչատուրեան ընտանիքին անունով խօսք առաւ սօսի տէր խաչատուրեան պալեան ան ըսաւ թէ իր հօրը յուշերը բովանդակող գիրքը հրատարակուած է եղեռնի ամեակին առիթով ապա ակնարկելով հօրը ապրած տնտեսական ընկերային եւ քաղաքական դժուարութիւններուն ըսաւ թէ իր հայրը չէ ընկրկած այլ դիմագրաւած է դժուարութիւնները վերապրելու կամքով ան նշեց որ իր հայրը կեանքի պայքարը յուշագրութիւններու ճամբով անմահացուցած է եւ ազգին վերադարձուցած է կեանքի դառն պայքարի յիշատակարանը սօսի տէր խաչատուրեան պալեան յայտնեց որ եղեռնէն մազապուրծ եղած համազասպ տէր խաչատուրեանի ու անոր եղբօր ընտանիքը այսօր արդէն բազմանդամ դարձած է եւ կը շարունակէ իր հօր ու մեծ հօր աւանդը պահել ան իր խօսքի աւարտին շնորհակալութիւն յայտնեց բոլոր անոնց որոնք իրենց մասնակցութիւնը բերած են ձեռնարկի կազմակերպման ու մանաւանդ գիրքի լոյս ընծայման ձեռնարկի աւարտին հարազատ ու ջերմ մթնոլորտի մը մէջ կարօ յովհաննէսեան համազասպ տէր խաչատուրեանի գիրքերը մակագրեց ներկաներուն հիւրասիրութեան մը ընթացքին ապրիլ տարուան չորրորդ ամիսը ըստ գրիգորեան օրացոյցի ունի օր ապրիլ ամսուան լատիներէն անունը կը ծագէ բայէ եւ կը նշնակէ բացում նկատի առնելով որ ապրիլին կը բացուին դաշտերու եւ ծառերու ծաղիկները քանի որ հռովմեացիներու կարգ մը ամսանուններու շնորհուած են աստուածութիւններու անուններ կարծիք կայ նաեւ որ ապրիլ իր անունն ստացած է վեներայէն նամանաւանդ որ անոր վեներալիումները կը սկսէին ապրիլ ամսուան ինչպէս նաեւ ապրիլ անունը որ կը գրուէր նաեւ յունական ափրոտիթէի անունէն ծագած կը համարուի ապրիլը հռովմէացիներու ամենէ վաղ օրացոյցին երկրորդ ամիսը եղած է մինչեւ ը եւ ը շուրջ ք ա ին աւելցնելը ապրիլը կը համապատասխանէ հին հայկական տոմարի ահեկան ամսուն ապրիլի առաջին օրը կը նշուի խաբելու օրը ապրիլի ին հայաստանի մէջ եւ ամբողջ սփիւռքի տարածքին կը նշուի թուականին օսմանեան կայսրութեան մէջ իրականացուած հայոց ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակը ապրիլ կամ հին տոմարով ապրիլ հայոց ցեղասպանութեան յիշատակումի օր առաջին անգամ նշուած ապրիլ ին պոլսոյ մէջ հայ եկեղեցական բարձրագոյն իշխանութեան կողմէ որպէս այդպիսին պաշտօնապէս հաստատուած ին յանձնախումբը որ յայտնի էր ապրիլ տասնմէկի սգահանդէսի մասնախումբ անունով ունէր անդամներ եւփիմէ աւետիսեանը զարուհի գալեմքարեանը մարի ստամպուլեանը պերճուհի պարսամեանը օր արփիարը տիգրան զաւէնը մերուժան պարսամեանը յակոբ սիրունին գեւորգ մեսրոպը թագուոր սուքիասեանը տոքթ բարսեղ տինանեանը շահան պէրպէրեանը եւ յովհաննէս պօղոսեանը այս մտաւորականներուն ջանքերուն շնորհիւ պոլսահայ իրականութեան մէջ առաջին անգամ մեծ հանդիսաւորութեամբ ոգեկոչուեցաւ մեծ եղեռնի զոհերուն յիշատակը արեւմտահայ գրող հրապարակախօս հասարակական գործիչ յակոբ սիրունին այս մասին իր յուշերուն մէջ կը գրէ մեր սարքած սգատօնը այլեւս աւանդական դարձաւ այն օրէն որդեգրուեցաւ ապրիլ ը իբրեւ համազգային սուգի խորհրդանշան յանձնախումբին որոշումով ոգեկոչման ձեռնարկները պէտք է իրականացուէին ապրիլ ին սակայն հաւանաբար հայոց պատրիարքին վատառողջութեան պատճառով անիկա օրով յետաձգուեցաւ նախապէս յայտարարուած սգոյ օրուան առիթով պոլսոյ բոլոր ազգային վարժարանները եւ հայերուն պատկանող խանութները փակեցին իրենց դռները բազմաթիւ հայերէն բացի սգոյ այս արարողութեան ներկայ գտնուեցան նաեւ յունական այա թրիատա եկեղեցուոյ թաղական խորհրդի ներկայացուցիչները հայաստանի ա հանրապետութեան պաշտօնական ներկայացուցիչ թախթաճեանը եւ ուրիշներ արեւմտահայ լրագրող յակոբ տէր յակոբեանը վերջին լուր օրաթերթին մէջ անդրադառնալով օրուայ խորհուրդին մասնաւորապէս կը նշէ այսօր երբ մեր սիրտերը կը ճմլուին անդարձօրէն կորած այնքան թանկագին էակներու վիշտին տակ այսօր երբ սուգի համեստ ցոյցով մը մեր արցունքը անգամ մըն ալ թափեցինք այնքան սիրական յիշատակներու ետեւէն անոնց բաժանման չորս ահաւոր տարիներու անջրպետը յանկարծ կը կրճատուի եւ մենք կ ողջունենք կ ողջագուրենք կը համբուրենք զիրենք այն անբացատրելի գրկախառնումով եւ սրտազեղումով որ եղած ըլլայ երբեք կէսօրին եկեղեցիին մէջ հաւաքուած ժողովուրդը կը տեղափոխուի քաղաքի չեշմէ թաղամասի հայ աւետարանական ս երրորդութիւն եկեղեցի ուր պատարագէն յետոյ տեղի կ ունենայ սգահանդէս բանախօսներու ելոյթներով ասմունքով հոգեւոր երաժշտութեամբ բանախօսութիւնները կ ընդմիջուին նահատակուած բանաստեղծներու հեղինակած քերթուածներու ասմունքով եւ սգոյ մեղեդիներով սգոյ օրուան առիթով թէոդիկի խմբագրութեամբ կը հրատարակուի նաեւ յուշարձան ապրիլ ի խորագրով աշխատութիւնը իբրեւեւ սգապսակ պոլսի ու գաւառի մտաւորական նահատակներուն այդ գիրքին մէջ դրուած էին նահատակներու կենսագրութիւնները լուսանկարները եւ անտիպ նիւթեր արարողութեան ներկայ գտնուած են թուրքիոյ մէջ ամերիկեան դեսպանատան բարձրաստիճան պաշտօնեաներ հէյկը եւ ֆաուլը թայմզ թերթի թղթակիցը ամերիկացի հարիւրապետ պենեթը եւ ուրիշներ մարտ ին հայոց ցեղասպանութեան նահատակներուն նուիրուած արարողութիւն մը տեղի ունեցած է վատիկանի հայ կաթողիկէ եկեղեցիին մէջ հռոմի պապին հաւանութեամբ իտալահայ գաղութի անդամներուն կողքին որպէս պապի ներկայացուցիչներ արարողութեան մասնակցած են շարք մը կարտինալներ ու եպիսկոպոսներ իտալիոյ կրթութեան նախարար լուծաթթին խորհրդարանի նախագահ լոմպարտոն արտաքին գործոց նախարարի փոխանորդը իտալիայի մէջ ֆրանսայի դեսպանը եւ այլ պաշտօնատար անձինք ապրիլ ը պաշտօնապէս սգոյ եւ յիշատակի օր ամրագրելու որոշումը տրուած է յիշատակումները սկսելէն տարի անց ին այդ տարի ամենայն հայոց կաթողիկոսը յատուկ կոնդակով պոլսոյ հայոց պատրիարքին կը հաղորդէ ապրիլ ը համազգային սգոյ օր սահմանելու մասին ի յիշատակ բիւրաւոր նահատակաց մերոց յընթացս համաշխարհային պատերազմի կաթողիկոսը կը յայտնէ որ այդ օրը այսուհետ արձանագրուած է էջմիածնի օրացոյցին մէջ որպէս սգոյ օր ուստի պէտք է արձանագրուի նաեւ պատրիարքարանի օրացոյցին մէջ նոյն տարուայ ապրիլ ին պատրիարքական յատուկ շրջաբերականով պոլսահայ բոլոր խմբագրատուներուն կը հաղորդուի հետեւեալը այլեւս տարբեր անուններով օրեր սահմանելու տեղ մէկ օր միայն պիտի սահմանուի իբրեւ սուգի օր պատերազմի ու տարագրութէան շրջանի նահատակներուն համար եւ կաթողիկոսին կարգադրութէամբ յիշատակումը հայոց կողմէ միեւնոյն օրը պիտի կատարուի նոյն թուականի ապրիլ ին որ կը զուգադիպէր ծաղկազարդին պատրիարքարանի կարգադրութեամբ պոլսոյ բոլոր հայկական եկեղեցիներուն մէջ հոգեհանգստեան պատարագ կը մատուցուի հայոց տարագրման եւ նահատակութեան առթիւ պատարագէն յետոյ նոյն օրը քաղաքի բերա եւ սամաթիա թաղամասերու թատերական դահլիճներուն մէջ տեղի կ ունենան յատուկ սգահանդէսներ ուր իրենց զեկուցումներով եւ ելոյթներով հանդէս կու գան հայոց ցեղասպանութիւնը վերապրած շարք մը մտաւորականներ ու հոգեւորականներ ինչպէս եղիշէ արք դուրեան հրաչ երուանդ միքայէլեան յովսէփ տէր մարգարեան եւ ուրիշներ անոնք հաւաքուած բազմութեան կոչ կ ընեն մշտապէս վառ պահել մեծ եղեռնի անմեղ զոհերուն յիշատակը եւ երբեք չյուսալքուիլ այդ տարուընէ սկսեալ է հայկական ցեղասպանութեան յիշատակի օրը կը նշուի ապրիլ ին օր մը որ դարձած է յուշարար մարդու կողմէ մարդուն դէմ գործուած անմարդկային վայրագութեան իւրաքանչիւր ապրիլ ի աշխարհի զանազան երկիրներու քաղաքներուն մէջ տեղի կ ունենան սգոյ հանդիսութիւններ պատարագներ ժողովրդային հաւաքներ ցոյցեր պաշտօնական ժողովներ համագումարներ եւ զանազան այլ ձեռնարկներ ի յիշատակ հայկական ցեղասպանութեան միլիոն զոհերուն այդ օր փակ կը մնան հայերու անձնական հաստատութիւնները ինչպէս նաեւ դպրոցները ապրիլ ը նաեւ զանազան երկիրներու եւ քաղաքներու մէջ պաշտօնապէս ընդունուած է իբրեւեւ հայոց ցեղասպանութեան յիշատակի օր այդ օր հայաստանի մէջ մարդիկ կ այցելեն ծիծեռնակաբերդի յուշահամալիր եւ ծաղիկներ կը դնեն համալիրի անմար կրակին առջեւ սահակ ապրօ ծնած է ին եւ վախճանած է վարդապետ սահակ ապրօ ապրօ չէլէպի ծանօթ գերդաստանէն սերած է ծնած զմիւռնիոյ մէջ ին սեպտեմբեր ին երտասարդ հասակին պոլիս երթալով մտած է մեծ դուռ եւ աշխատած իբրեւ թարգմանութեանց դիւանի անդամ փետրուար ին պաշտոնակից գրիգոր մարկոսեանի հետ կը սկսի հրատարակել նոյեան աղաւնի շաբաթաերթը մինչեւ օգոստոս արտագին գործոց նախարարութեան մէջ կարեւոր պաշտօններ վարելէ ետք ալի փաշայի գաւառապետ օրով կայսերական դիւանին ա թարգման եւ յետոյ արտաքին գործոց փոխ քարտուղար կ անուանուի ազգային գործերուն մէջ ալ կարեւոր պաշտոններ վարած էր թրքերէնի թարգմանած է մեծն պետրոսի եւ վօլթերի գառոլոս ժբ ի պատմութիւնները ժ պ սէլի քաղաքական տնտեսութիւնը մաքիավէլլիի իշխանը ինչպէս նաեւ ռիֆաթ փաշայի հետ հրատարակած է քաղաքական անձերու մասին ուսումնասիրոիթիւններ աբրահամ ապրօ սեպտեմբեր թթ հայ վաճառական աբրահամ ին ծնողքին թելադրութեամբ կը ղրկուի եուսուֆեան պետրոս ամիրայի քով որ եգիպտոսի փոխարքայ մեհմետ ալի փաշայի սեղանաւորն ու գործակալն էր եւ թրիէոթէի առաջին վաճառականը աբրահամ վաճառականութեան սիրահար հետզհետէ մեծ յաջողութիւն ցոյց կու տայ այդպէս որ պետրոս ամիրայ իր բոլոր գործերուն հոգը անոր կը յանձնէ եւ ամէն անգամ որ իր եղբօր պօղոս պէյ եուսուֆի հետ տեսնուելու պէտք կունենայ իր տեղը աբրահամը կը ղրկէ եգիպտոս իր բարձր պաշտօնը մինչեւ ամենայն գործունէութեամբ կը կատարէ եւ այն տարին իր անձնական գործերուն պատճառով կը քաշուի ճամբորդութիւններ կը կատարէ դէպի եգիպտոս լոնտոն եւ փարիզ ուր կը մահուան սեպտեմբեր ին չկրնալով տոկալ իր վաղամերիկ զաւկին մահուան պատճառած ցաւին ապօ թիֆլիսեցի նահատակ թիֆլիս քաղաքի երկնային հովանաւորը ոգեշնչման արարողութիւնը կը կատարուի վրաց ուղղափառ եկեղեցիին մէջ հունուար ին ըստ հուլեան տոմարի հունուար գրիգորեան օրացոյցով ազգութեամբ արաբ է պաղտատի մէջ կը զբաղի անուշահոտ յուղեր պատրաստելով քարթլիի թագաւոր ներսէի շքախմբի կազմը թուականին կը գնէ թիֆլիսի էմիրութիւն որ կը գտնուէր արաբական տիրապետութեան ներքին ներսեն պաղտատի մէջ ամբաստանութեան պատճառով երեք տարի կ անցկարկէ բանտին մէջ կ արդարացուի խալիֆի կողմէն եւ կ ուղարկուի վրաստան թիֆլիսի մէջ ապոն կը հակի դէպի քրիստոնեական հաւատքը սկիզբը ան աստվածաբանական բանավէճեր կը վարէ քրիստոնեաներուն հետ սակայն հետոյ կը հաւատայ անոնց հայացքներու ճշմարիտ ընելուն թուականին ներսեն կը փախչի խազարիա ապոն կ երթայ անոր հետ խազարիայի մէջ ան կը մկրտուի ապա ճգնաւորի կեանք կը վարէ աբխազիայի մէջ թուականին կը վերադառնայ թիֆլիս եւ քարոզչութեամբ կը զբաղի արաբ քրիստոնեաներու շրջանին մէջ թուականին արաբ էմիրի հրամանով բանտ կը նետուի եւ կը գլխատուի քրիստոսի մկրտութեան օրը մարմինն ալ կ այրուի իսկ աճիւնը կը դնէ ոչխարի մորթին մէջ ու կը նետէ կուր գետը այս վայրին մէջ ըստ աւանդութեան կը երեւակայէ լոյսի սիւն ապոի գործերուն վկայ իոանէ սաբանիձեն կը գրէ անոր վարքն ու նահատակութիւնը քարթլիի կաթողիկոս սամուիլ ի հանձնարարութեամբ այդ աշխատութիւնը վրաստանի պատմութեանն ամենահին գրաւոր այբուբեններէն ու գրական հուշարձաններէն մէկն է որ կը գրուի վասիլի մեծի սեբաստիոյ նահատակներուն նուիրուած աշխատութեան արեոպագիտի ինչպէս նաեւ վրացական վաղ վարքագրութիւններու ազդեցութեամբ ապօ թիֆլիսեցի վարքը կը ներառուէ վարքագրութիւններու տարբեր ժողովածուներու մէջ եւ բազմիցս վերամակուել կուրի ափին ապոի մարմինը այրելու վայրին մէջ դառին կը կառուցուի մետեխիի տաճառը խադ աջապահեան զանազան պաշտօններ վարած է վանքին մէջ խադ աջապահեան տեղւոյն ազգային վարժարանին մէջ նախնական ուսումը ստանալէ յետոյ կը մտնէ վանք ին եւ յաջողութեամբ կը վերջացնէ ժառանգաւորացի դասընթացքը ին կը ձեռնադրուի սարկաւագ իսկ աբեղայ ին եւ ին ալ վարդապետ սահակ կաթողիկոսէն զանազան պաշտօններ վարած է վանքին մէջ ին նուիրակ ղրկուած է եօզգրաթի թեմը եւ այդ առթիւ ալ ընդհանուր վիճակագրութիւն մը պատրաստած է անձամբ շրջելով այդ շրջանի է աւելը հայաբնակ գիւղերը տեղահանութեան խումբ մը միաբաններով իր հետ ապահով կերպով կը տանի վանքին թանկարժէք անօթները հալէպ ին կաթողիկոսին եւ միաբաններու հետ կը ղրկուի երուսաղէմ ին վեհափառը կ ուղարկէ զինք պէյրութ սուրբ նշան վանքիի տեսչութեան պաշտօնով հոն կը մնայ մինչեւ առածներն ու ասացուածքները ժողովուրդի բանաւոր ստեղծաքործութեան շատ հին եւ ամենատարածուած տեսակներն են իւրաքանչիւր ժողովուրդի խօսակցական լեզուին մէջ դարելու ընթացքին ստեղծուած ու գործուած են տասնեակ հազարաւոր առածներ ու ասացուածքներ որոնցմէ շատերը մուտք են գործած նաեւ գրաւոր խօսքի գրականութեան մէջ անոնց միջոցով թէ բանաւոր եւ թէ գրաւոր խօսքի մէջ մարդիկ իրենց միտքը աւելի արտայայտիչ ու տպաւորիչ կը դարձնեն յիշենք քանի մը առածներ ու ասացուծներ օրինակ մեղքը լալով պարտքը տալով սեւն օճառն ի նչ ընէ խենթը խրատն ի նչ ընէ ջուրն ինկողը անձրեւէն չի վախնար այսօրուան հաւկիթը վաղուան հաւէն լաւ է այս օրինակները ցոյց կու տան որ առածներն ու ասացուածքները որոշակի միտք պարունակող պատկերաւոր բայց շատ կարճ եւ իմաստալից արտայայտութիւններ են առածի ու ասացուածքի միջեւ կայ ե ւ նմանութիւն ե ւ տարբերութիւն իրենց բովանդակութեամբ ու կառուցովածքով անոնք նման են որովհետեւ երկուքնալ մեծ մասամբ պատկերաւոր եւ շատ կարճ ու իմաստալից արտայայտութիւններ կամ դարձուածքներ են բայց եւ տարբեր են որովհետեւ առածի արտայայտչական ձեւը այլաբանական է առածն այս կամ այն միտքը կ արտայայտէ անուաղակի կերպով որեւէ այլաբանութեան միջոցով այսպէս օրինակ երբ կ ըսենք յօնքը շտկելու տեղ աչքը կը հանէ ըսել կ ուզենք որ ան օգուտ տալու փոխարէն վնաս կու տայ կամ երբ կ ըսենք մէկ եզով արոր չ ըլլար ըսել կ ուզենք որ մէկ մարդով գործը առաջ չ երթար կարելի է յիշել նաեւ իսկ ասացուածքի արտայայտչական ձեւը այլաբանական չէ ան որեւէ միտք կ արտայայտէ ուղղակի ձեւով առանց այլաբանութեան օրինակ երբ կ ըսենք ամէն բանի սկիզբն է դժուար կամ լաւ սկիզբը յաղթանակի կեսն է ապա այս արտայայտութիւններով ուղղակիօրէն կը հասկնանք այն ինչ պարզորոշ կերպով կ ըսուի թէ առածները եւ թէ ասացուածքները մեծ մասամբ խրախտական դաստիարակչական իմաստ եւ նշանակութիւն ունին այսպէս օրինակ իր մայրենի լեզուէն զատ ուրիշ լեզուներ սորվելու կարեւորութիւնը բագատրելու համար կ ըսենք քանի լեզու գիտես այնքան մարդ ես կամ անուսում ու տգէտ մնալու վնասակարութիւնը ցոյց տալու համար կ ըսենք ով ոչինչ գիտէ ան ամէն սուտ բանի կը հաւատայ փոքր մասերու բաժնուած ըստ վերտովի տեսանիւթը ինչպէս ճիշդ բեմադրիչի կողմէ նկարուած այնպէս եւ էն ստացուած կ ուղեկցի կանացի ձայն որ դատողութիւններ կ ընէ ազատ թեմաներու դիմելով մահացած բեմադրիչին մտածածին պատկերագրական շարքը հիմնականին կը ձեւաւորուի թոքիոյի ապագայապաշտական կեանքի տեսարաններէն եւ կուինիա պիսաույի նախագիծերէն ըստ բեմադրիչի ափրիկէի ամենամոռցուած երկիրը անձնակազմէն դուրս ձայնը կը բացատրէ որ այս երկու աշխարհագրական բեւեռները կը մօտեցնէ հակուածութիւնը հոգեկանին հաւատը դէպի աշխարհի ամէն բանի շնչաւորուածութիւն անսպասելի երբեմն տարաբանական միաւորումը անհամատեղելի առաջին հայեացքէն իմաստային շարքերը բնորոշ են ոչ միայն անձնակազմէն դուրս բնագիրին այլ նաեւ մոնտաժային մասերուն օրինակ մեթրոյին մէջ ննջող ուղեւորներու դէմքերը համակցուած ճափոնական շարժանկարչութենէն վերցուած տեսարաններու հետ ժամանակ առ ժամանակ բեմադրիչը կը խորասուզուի լիրիկական շեղումներու մէջ ինչպէս հիչկոկեան գլխապտոյտ ֆիլմի հերոսներու երթուղիի կրկնութիւնը սան ֆրանսիսքոյի փողոցներով մարքերի կողմէ մշակուած ֆիլմի ցուցադրութեան ձեւը մեծ պահանջարկ ստացաւ յաջորդ սերունդներու վաւերագրականներու կողմէն յատկապէս ամերիկեան էրրոլ մորրիս մայքլ մուր առանց արեւի ֆիլմը ընդունուած է համարել վաւերագրական այդ ժանրի գագաթնակէտը քննադատ սէմ ատամսը մարքերի ֆիլմը անուանած է ֆիլմի միջոցներով մտածելու ընթացքը պատկերելու ամենայաջողուած փորձ պատմութեան մէջ լաւագոյն ֆիլմի համար քուէարկութեան ժամանակ քննադատներ առանց արեւի ֆիլմի համար տուած են նոյնքան ձայներ որքան ռիտլի սկոտի սայրի վազորդ եւ տէյվիտ լինչի կապոյտ թաւիշ ֆիլմերու համար առաջին համաշխարհային պատերազմի թանգարան ռուս ռազմա պատմական թանգարան սանկտ փետերպուրկի ցարսքոյէ սելօ քաղաքին մէջ նուիրված առաջին համաշխարհային պատերազմին ռուսական կայսրութեան մասնակցութեան կը հանդիսանայ ցարսքոյէ սելօ արգելոց թանգարանի մէկ մասը թանգարանի ցուցադրութիւնը պատրաստուած է ին սակայն մէկ տարի ետք փակուած է ռուսաստանը մեծ պատերազմին թանգարանը բացուած է ին նուիրուած առաջին համաշխարհային պատերազմի ամեակին կը գտնուի ալեքսանտրովսկի զբոսայգիի հարեւանութեամբ ռազմական պալատի շէնքին մէջ որ նիքոլա բ ի օրօք կառուցած է ճարտարապետ սիմիոն սիտորչուկը որպէս ռազմական պատմութեան եւ հերոսներու թանգարան ներկայիս ցուցահանդէսային տարածքը կը կազմէ մօտ մ ներկայիս թանգարանը ունի բաժին որոնցմէ իւրաքանչիւրը յագեցած է էլեկտրոնային պաստարներով եւ պլանշետներով տեղեկատուական կրպակով որտեղ կարելի է տեղեկութիւններ ստանալ պատերազմի հիմնական դրուագներու անոր մասնակիցներու համազգեստի եւ այդ տարիներու զէնքերու մասին առասպել անգլերէն յունարէն խօսք ասք աւանդութիւն ժողովրդական բանահիւսութեան վիպերգական ժանրերէն մին որուն մէջ գերբնական ու չափազանցուած ձեւով արտացոլուած են հնագոյն ժողովուրդներու կեանքի կարեւորագոյն դէպքերը աշխարհի վերաբերեալ մարդոց պատկերացումներն ու ընկալումները առասպելներու հիմքինմէջ հիմնականօրէն ընկած են տուեալ ցեղի ժողովուրդի կեանքին մէջ տեղի ունեցած իրական դէպքերը սակայն բնութեան դէմ դեռեւս անզօր մարդն իր սնոտիապաշտ մտածողութեամբ երեւոյթները բացատրած է որպէս աստուածներու եւ ոգիներուի գերբնական ոյժի արտայայտութիւն այդ պատճառով ալ իրական հիմք ունեցող դէպքերու ու հերոսներու պատմութիւնն ի սկզբանէ ընդունած է չափազանցուած եւ գերբնական բնոյթ չնայած անոր առասպելները կ օգնեն որոշակի պատկերացում կազմելու հնագոյն ժողովուրդներու յատկապէս նախագրային շրջանի պատմութեան վերաբերեալ աշխարհի տարածքին մեծ ճանաչում ունին անթէի պրոմեթեւսի հերակլեսի իկարի մասին եւ այլ հին յունական առասպելներ որոնց մէջ բանաստեղծօրէն կ արտայայտուին հին յոյներու աշխարհըմբռնումն ու գեղարուեստական մտածողութիւնը մովսէս խորենացիի հայոց պատմութեան շնորհիւ պահպանուած եւ մեզ հասած են հայ ժողովուրդի ստեղծած հայկ եւ բել արա գեղեցիկ եւ շամիրամ վահագնի ծնունդը տորք անգեղ առասպելները առասպելներէն շատերը յետագային ենթարկուած են գրական մշակման օրինակ էսքիլեսի շղթայուած պրոմեթեւսը սոֆոկլեսի էդիպ արքան յունական գրականութեան մէջ նայիրի զարեանի արա գեղեցիկը ղազարոս աղայեանի տորք անգեղը յովհաննէս յովհաննիսեանի վահագնի ծնունդը արտավազդը հայ գրականութեան մեջ եւ այլն առաքել ալթուն տիւրրի թթ հայ խմբագիր ծնած է աղեքսանտրիոյ մէջ առաքելի հայրը արիստակէս ալթուն տիւրրի մեծ դիրք ունէր եգիպտոսի մէջ իսկ երբ հայրը պոլիս կը մեկնի կը բնակի խասգիւղ ուր առաքել կը յաճախէ ներսէսեան վարժարանը եւ կ ըլլայ ժամանակին ուսումնականներէն մին կնքահայրը եղած է եուսուֆեան պօղոս պէյ եղբայրը յակոբ ալթուն տիւրրի մին էր ասիական ընկերակցութեան հիմնադիրներէն առաքել տակաւին տարեկան երիտասարդ հասակին կը հիմնէ թատրոն մը խասգիւղի մէջ այն ատեն հրաման չըլլալով թատրոնի արտօնութիւնը առնել փիլիպոս եւ մկրտիչ կէլկէլեան ամիրաները կը խոստանան առաջին հայ թատրոնը կը բացուի չեն ան կը շինուի եւ առաջին ներկայացումը կ ըլլայ երուանդ առաջին թատերախաղը էքչեանի և բ մալաքեանի առաջնորդութեամբ ահագին բազմութիւն կը լեցուի թատրոնին մէջ եւ մեծ ընդունելութիւն կը գտնէ այդ առաջին թատրրոնը որուն երաժշտագետը եղած էր տիգրան չուկաճեան սակայն նոյն շաբաթը թատրոնի կը գոցեն քանի արտօնագիրը գազինօի համար էր առաքել ալթուն տիւրրի նաեւ եւրոպա կը ճամբորդէ եւ գլխաւոր քաղաքները կը պտըտի տեսնելու գործեր քաղաքական ժողովի անդամ էր նաեւ եղած էր ազգային երեսփոխան միացեալ ընկերակցութեան հիմնադիր միացնելով կարգ մը ընկերութիւններ ինջպէս կիլիկեան այրարատեան եւայլն կը մահանայ թ առաքել առաքելեան հայ խորհրդային բանասէր մանկավարժական իր երկարատեւ ծառայութեան առընթեր փրոֆ ա առաքելեան կ ունենայ գիտական ստեղծագործութեան բեղուն կեանք մը անոր երկասիրութիւններէն առանձին հատորներով լոյս տեսած են գրաբարի ինքնուսուցման ձեռնարկ երեւան գրաբարի դասագիրք ա եւ բ հատորներ երեւան եւ յունա հռոմէական գրականութիւն ա մաս երեւան նիւթեր հելլենիստական գրականութեան երեւան հռոմէական գրականութեան պատմութիւն երեւան յունական գրականութեան պատմութիւն երեւան սակայն փրոֆ ա առաքելեանի կոթողային աշխատանքը կը մնայ հայ ժողովուրդի մտաւոր մշակոյթի զարգացման պատմութիւն եռահատոր մեծածաւալ աշխատասիրութիւնը հետեւեալ մասնաբաժանումներով ք ա առաջին դարէն դար ա հատոր երեւան էն մինչեւ դար առաջին կէսը բ հատոր երեւան րդ դարէն մինչեւ րդ դար առաջին կէսը գ հատոր երեւան փրոֆ ա առաքելեան կը մահանայ մայիս ին առաքել դաւրիժեցի ժե դարու հայ պատմագիր առաքել վարդապետ պատանի հասակին փիլիպպոս կաթողիկոսէն խնդրած է որ զինք վարդապետ ձեռնադրէ նոյն կաթողիկոսին հրամանով ին կը սկսի շարադրել շահ աբբասի հայաստան արշաւելու պատմութիւնը որուն ինքը մեծ մասամբ ականատես եղած էր առաքել վարդապետ պատմութիւնը կը սկսի ին եւ կը հասցնէ մինչեւ գիրքը շատ հետաքրքրական է եւ առաքել կու տայ յաւելուածներ առաջին անգամ տպուած է ամսթերտամի մէջ ին շնորհիւ ոսկան երեւանցիի երկու անգամ ալ տպուած է էջմիածնի մէջ ին եւ ին առաքել դաւրիժեցիի պատմութիւնը թարգմանուած է ֆրանսերէնի առաքել մահացած է ին եւ թաղման արարողութիւնը տեղի ունեցած է էջմիածնի մէջ թաղուած է միաբանական գերեզմանատան մէջ ուր մինչեւ այսօր կայ իր տապանաքարը առաքել կ սիվասլեան բրօֆ առաքել կ սիվասլեան ծնած է մունճուսուն գիւղը կեսարիա յունիսին պ ա աստիճանով մարզուանի գոլէճէն ընթացաւարտ ուսուցիչ կը կարգուի հոն եւ ին հետեւելով ամերիկայի գարլթոն համալսարանին աստեղագիտութեան եւ ուսողութեան ճիւղերուն տիտղոսը կ ստանայ արեգակնային դրութեան մէջ շրջան ընող գիսաւորնէրուն ծիրերը պատրաստած է իր ուսոմնասիրութեամբ որուն ընկերացող քարտէսը մաս կազմած է ամերիկեան աստէղագիտութեան դասագիրքի մը անցնէլով մարզուան յիշեալ ճիւղերուն ուսուցչապետ կը կարգուի հեղինակ ժողովըրդական աստեղագիտութեան մը թրք զոր պօլսոյ ամերիկ միսիօնարութիւնը լոյս ընծայեց գիտ յօթուածագիր զանազան թերդթերու թոգատի մօտ չիֆթլիկ կոչուած տեղը նահատակ օգոստոսին երկու զաւակ ունի ամերիկա խաչատուր առաքելեան աստուածաբան հռոմի անդրանիկ հայ ծառաներէն մին ծնած է թուականին կարին ուրկէ ստացած է էրզրումցի անուանումը վ յունանեանի դրդմամբ աս մէկը իր անկարգ վարք ու բարքին համար էջմիածինի մէջ բանտարկուած ու ազատ արձակուած էր ու ընկերակցութեամբ կ երթայ հռոմ ին կը մտնէ հռոմի ուրբանեան համալսարան ուր աշակերտակիվ կ ունենայ ստեփանոս ռօշքեանը ապա աստուածաբանական դասընթացքը աւարտելով ին վարդապետ կը ձերնադրուի որպէս քարոզիչ կ ուղարկուի կ պոլիս իր հայրենակիցներուն կաթոլիկութիւն քարոզելու այնտեղ անոր շատ լաւ ընդունելութիւն կը ցուցաբերուի սակայն ան մազապուրծ կը փախի հայերէն եւ այս ու այն օտարազգիներու ողորմութեան կ ապաւինի կ պոլսոյ մէջ կը ծանօթանայ մխիթարեան միաբանութեան հիմնադիր մխիթար վ ի հետ եւ անոր եւս կաթոլիկութեամբ վարակելով կը դրդէ անցնիլ իտալիա կ պոլսոյ մէջ կայացած անյաջողութիւններն ու հունձի պակասութիւնը զինք կը ստիպեն հեռանալ այդտեղէն ուստի ին քարոզիչի պաշտօնով կ անցնի պելկրատ հայաբնակ քաղաքներ որպէսզի բախտէն հալածուած հայ գաղթականներուն կարողանայ մոլորեցնել այստեղ արդէն բացարձակ հալածանքն անկարելի էր պապականութիւնը եւ պապը կը թագաւորէին թագաւորներուն վրայ կը մահուան ապրիլ ին առաքէլ պէյ նուպար եղբայրն է եգիպտոսի վարչապետ նուպար փաշայի առաքէլ պէյ եգիպտոսի մէջ ստացած է զանազան կարեւոր պաշտօններ եւ թուականէն սկսեալ իբրեւ կուսակալ սուտանի խարթումի եւ ֆէզ օղլու գաւառաներուն վրայ իր հանճարով եւ ճարտարութեամբ եգիպտոսի փոխարքայութեան ճարտարագոյն պաշտօնակալներէն մին էր առաջին անգամն էր որ քրիստոնեայ մը սուտան կը ղրկուէր եւ այդ բանին պատճառը այն էր որ վերին եգիպտոս աքսորավայր մը նկատուած էր մեհմետ ալի փաշա հոն գացած եւ վերադարձին առաջարկած է որ հոն բարեկարգուի պաշտօնեաները կը մերժեն սուտան երթալ նկատելով որ հոն ղրկուիլը աքսոր կը նշանակէ մեհմետ ալի փաշա բոլոր պաշտօնեաներուն կ առաջարկէ կուսակալութեան պաշտօն նկատելով անոնց մերժումը կը դիմէ առաքէլին ըսելով թէ մուսուլմանները այդպիսի կարեւոր պաշտօն մը կը մերժեն բայց դուն կ ընդունիս առաքէլ պէյ պատասխանած է եթէ կը հաճիք ղրկել ես անձնուիրաբար կ երթամ առաքէլ պէյ կը մեկնի սուտան բայց ժողովուրդը դիտողութիւն կ ընէ թէ ինչպէս քրիստոնեայ մը հոն կը ղրկուի մեհմետ ալի փաշա գնահատելով պէյին արժանիքը կը վերահաստատէ զինքը իր պաշտօնին մէջ ուր կը վարէ կատարեալ ձեռնահասութեամբ մինչեւ մահը որ յառաջ եկած է տեղւոյն աննպաստ կլիմայէն իր մահուան առթիւ հետեւալ գնահատականը գրած է թաղուած է աղեքսանդրիոյ եկեղեցւոյն շրջափակը առիւծ լատիներէն հայերէն անուան ստուգաբանութիւնը տես էգ առիւծն ընդունակ է բազմանալու չորս տարեկանէ հղութիւնը կը տեւէ միջինը օր առիւծին նորածին ձագերը կորիւնները որոնք սովորաբար երեքը կ ըլլան շատ փոքր են մօտաւորապէս սմ քաշը քկ ու խայտաբղէտ անոնք մեծնալով կը դառնան միագոյն կորիւնները կը ծնուին կոյր եւ անօգնական աչքերը կը բացուին ծնելէ մէկ շաբաթ անց սովամահ ըլլալէն բացի կորիւններու համար վտանգ կը ներկայացնէն նաեւ այլեւայլ գիշատիչներ բորենիները շնագայլերը յովազները արծիւները եւ օձերը նոյնիսկ գոմէշները կորիւններու հոտն զգալով կը վազեն անոնց թաքստոցին մօտ եւ ամեն կերպ կը ցանկանան ոտնատակ ընել անոնց քանի դեռ մայր առիւծը որսի գացած է եթէ խումբի գլխավոր առիւծին դուրս կը մղէ մէկ ուրիշը ան կը սպաննէ յաղթուածի կորիւնները ընդհանուր առմամբ առիւծներու ը կը սատկէն են մինչեւ երկու տարեկան դառնալը առիւծ կենդանակերպի համաստեղութիւն է կը գտնուի խեցգետին եւ կոյս համաստեղութիւններու միջեւ անունը կ առնչուի հէրաքլեսի կողմէ սպաննուած առիւծին րդ դարու աստղագէտ պտղոմէոսի նկարագրած համաստեղութիւններէն մէկն է ունի բազմաթիւ վառ աստղեր որոնցմէ շատեր անհատապէս ճանչուած են հնադարեան ժամանակներէն անոնցմէ կարեւորները առաջին կամ երկրորդ պայծառութեան չորս աստղերն են առիւծին մէջ է ը առիւծի որ երկիրին ամէնամօտ աստղերէն մէկն է եւ լոյս տարի հեռաւորութեան վրայ է ան կարմիր թզուկ մըն է մեծութեամբ պարբերաբար կը բռնկուի եւ պայծառութիւնը կ աւելնայ մէկ ծաւալով ը թոյլ աստղ մըն է առիւծի մէջ երկիրէն մօտ լոյս տարի հէռու նեպտուն մոլորակի սեւ մոլորակ զանգուած ունեցող մոլորակով մը իր շուրջը հոսքը տեղի կ ունենայ նոյեմբերին բարձրակէտը կ ըլլայ նոյեմբեր ին առիւծի ղամմայի մօտ անոնց ծնողք մարմինն է գիսաւորը որ հետեւանք է տարին անգամ մը կատարուող ժայթկումներու բարձրակէտի ընթացքին մէկ ժամուան մէջ մօտ տասը ասուպ կ ունենայ առիւծը առաջին ճանչուած համաստեղութիւններէն մէկը եղած է եւ հնաբանական հետազօտութիւններով ապացուցուած է որ միջագետցիները ք ա մօտաւորապէս թուականին անոր նման համաստեղութեան մը մասին պատկերացում ունեցած են պարթեւները այս համաստեղութիւնը շիր կը կոչէին ասորիները արէոյ հնդիկները սիմհայ եւ այս բոլորը կը նշանակէր առիւծ որոշ առասպելաբաններ կը կարծեն որ սումերներու հաւատալիքներով առիւծ համաստեղութիւնն իրմէ կը ներկայացնէ որ սպաննեցաւ գիլկամէշը բաբելական աստղագիտութեան մէջ սա համաստեղութիւնը կը կոչուէր ուրկուլա մեծն առիւծ որուն վառ աստղը յայտնի էր որպէս առիւծի կուրծքի աստղ յունական դիցաբանութեան մէջ առիւծը կը նոյնացուի նեմէայի առիւծին հետ որ սպաննած էր հէրաքլեսը իր տասներկու սխրանքներէն առաջինի ժամանակ հերաքլեսի կողմէ նեմէական առիւծը սպաննուելէն ետք զեւսը կը նշանաւորուի իբրեւ առիւծը երկինս հռոմէացի բանաստեղծ ովիդիոսը զայն կոչած էր հէրաքլեսի առիւծ առնօ գետը իտալիոյ մէջ կը գտնուի ամենակարեւոր կեդրոնական գետերէն է դիպեր գետէն ետք գետը կ սկսի ֆալդերօնա լեռէն քասենթինօ մասէն աբեննինես եւ կ առնէ հարաւային ձեւով գետը կը դառնայ արեւմտեան արեզօյի մօտ կ անցնի ֆլորենսէն էմբօլի եւ փիսա կը ծփայ դիրհենիա ծովէն մարինա տի փիսայէն երկայնութիւնը քմ միլզ ամենամէծ գետերէն է այդ մասին վտանգներ ունի սիեւ քմ երկայնութեան պիսենզիօ քմ եւ էրա բեսա եւ բեսսիա հոսելու քանակը աւելի քան քառակուսի քմ եւ շարքը ջուրին է կ անցնի ֆլօրենս որ կ անցնի բօնդէ վիխիոյի տակէն եւ սանդա դրինիդա կամուռջէն շինուած է պարդոլոմէօ ամմանադի կողմէ բայց ներշնչուած է միշելանկելոյէն գետը հեղեղած է այս քաղաքը ժամանակին ընթացքին մօտ ին խորանարդային մեթր ամէն երկուարկեան ծփալու չափը առնոյին անկանոն է երբեմն կը նկարագրուի կարծէս ունի տարափ յղում զգացում որովհետեւ կրնայ դիւրութեամբ ձգել չորէն հեղեղելու մի քանի օրուայ մէջ այն կետէն որ առնոն կը ձգէ աբենինսը չափը կը խաղայ եւ խորանարդային մեթր ամէն երկուարկեանի միջեւ հեղեղը նոյեմբեր ին փլած է ֆլորենս մեցուցած է ամենաքիչ անձ եւ քանդելով միլիոնով գործեր եւ արուեստներ եւ գիրքեր նոր դեքնիքներ ներշնչուած են այս հեղեղատէն բայց նոյնիսկ տարի ետք հարիւրաւոր գործեր դեր չէ եղած լատինէն առնոս էն յառաջ եկած է բանասէր հենզ գրահը կապած է տեղանունը բալէօ եւրոպական առնօ եւ ատկէ յառաջ եկած է առողջապահութեան համաշխարհային օր անգլերէն առողջապահութեան համաշխարհային կազմակերպութեան ահկ բոլոր անդամ երկրները ապրիլ ը կը նշեն որպէս առողջութեան համաշխարհային օր միաւորուած ազգերու կազմակերպութիւնը մակ հիմնադրուած է թուականին պետութիւններու ղեկավարներու թուականի հանդիպման օրակարգին մաս կը կազմէր նաեւ առողջապահութեան ոլորտի համաշխարհային կազմակերպութիւն ստեղծելու հարցը առողջապահութեան համաշխարհային կազմակերպութեան ահկ սահմանադրութիւնը ոյժի մէջ մտած է թուականի ապրիլ ին եւ այդ օր ամէն տարի կը նշուի որպէս առողջութեան համաշխարհային օր հիմնադրման օրէն մինչեւ այսօր աշխարհի մօտ երկու հարիւր պետութիւն առողջապահութեան համաշխարհային կազմակերպութեան ահկ անդամ դարձած է ամէն տարի առողջութեան համաշխարհային օրը կը նուիրուի աշխարհի առողջապահութեան առջեւ ծառացած համընդհանուր խնդիրներուն եւ կ ուղեկցուի կարգախօսներով աշխուժութիւնը երկարակեցութեան գրաւական յղութիւնը կեանքի առանձնայատուկ իրադարձութիւն է դարձնենք այն անվտանգ պաշպանենք առողջութիւնը կլիմայական փոփոխութիւններէ առողջապահութեան համաշխարհային օրը ընդունուած օր է տարբեր կառավարութիւններու եւ ոչ կառավարական կազմակերպութիւններու կողմէ որոնք հետաքրքրուած եւ մտահոգ են հանրային առողջապահական խնդիրներով անոնք ձեռնարկներ կը կազմակերպեն եւ լրատուամիջոցներու ընդմէջէն լուսարձակի տակ կ առնեն իրենց աջակցութիւնը զորօրինակ համաշխարհային առողջապահութեան խորհրդը ամէն տարի առողջութեան համաշխարհային օրը կը նուիրուի մոլորակի առողջապահութեան առաջ կանգնած խնդիրներուն սահմանուած տարբեր կարգախօսներով օրուան թեման էր հակամանրէային դեղամիջոցներու նկատմամբ դիմադրողականութիւն օրուան թեման էր քաջառողջութիւնը կ աւելացնէ մեր կեանքի տարիները օրուան թեման էր առողջ սիրտի տրոփում առողջ արեան ճնշում օրուան թեման էր փոխանցիկ հիւանդութիւնները որոնց մշտական սպառնալիքին տակ է են աշխարհի բնակչութեան կէսէն աւելին օրուան թեման էր սնունդի անվտանգութիւնը օրուան թեման էր դադրեցնել աճը յաղթահարել շաքարախտը մեր տուներուն մէջ գտնուող շատ մը գործքներ կը բանին ելեկտրականութեամբ ջուրի ելեկտրական ջեռուցիչը լուացքի մեքենան մանրալիք փուռը փոշեծծիչը հեռատեսիլը ռատիօ ընդունիչը օդը պայմանաւորող սարքը լամբերը բոլորն ալ պէտք ունին ելեկտրականութեան շրջանի ելեկտրականութիւնը կ արտադրուի ելեկտրակայանի մը մէջ եւ կը փոխադրուի հաստ ելեկտրալարերու միջոցաւ տուներու մէջ մետաղէ թելեր զայն կը հասցնեն մինչեւ վարդակները եւ անջատիչները մանրալիքները ելեկտրամագնիսական ճառագոյթումներ են զորս կարելի է բաղդատել ռատիոյին եւ հեռատեսիլին ընդունած ճառագայթներուն հետ այդ ճառագայթները կ արագցնեն կերակուրներուն մէջ գտնուող ջուրի մոլեգիւլներու շարժումները իրարու քսուելով անոնք կը յառաջացնեն ջերմութիւն եւ կերակուրը արագօրէն կը տաքցնեն կամ կ եփեն եռուցիչ մը կը ծառայէ ելեկտրականութեամբ ջուր տաքցնելու անոր յատակը տեղաւորուած ջեռուցիչ լարը կը տաքնայ երբ մէջէն հոսանք անցնի երբ ջուրը կը սկսի եռալ ջերմավարը ինքնագործ կերպով կ ընդհատէ հոսանքը գրպանի լամբը կը պարունակէ մէկ կամ մէկէ աւելի բարդեր լամբ մը եւ անջատիչ մը ելեկտրաշրջանակ մը կը կազմուի բարդին դրական ծայրէն որ լամբին կցուած է մինչեւ անջատիչ անկէ ալ մինչեւ բարդին ժխտական ծայրը մէկէ աւելի բարդերու պարագային անոնք իրարու վրայ զետեղուած են այնպիսի ձեւով մը որ մէկուն ժխտական ծայրը միացած ըլլայ միւսին դրական ծայրին երբ անջատիչին վրայ ճնշենք հոսանքը կ անցնի լամբին մէջէն եւ կը վառէ զայն լուացքի մեքենան կը լուայ կը ցօղուէ եւ կը քամէ լուացքը որ կը գտնուի գլանաձեւ ընդունարանի մը մէջ լուսալու հանգրուանին ընդունարանը դանդաղ կը դառնայ ջուրով լեցուն թմկաձեւ աւազանին մէջ քամելու ատեն ընդունարանը կը դառնայ շատ աւելի արագ կը պարպուի ջրհանի մը միջոցաւ լուացքի քամելու եւ պարպումի հանգրուանները կը կարգաւորուին ելեկտրոնիկ սարքի մը կողմէ մշակութային իմ առաջին հանրագիտակս ինչպէ ս կ աշխատի հրատարակութիւն հաֆէզ ալ ասատ հոկտեմբեր յունիս սուրիացի ռազմական պետական եւ քաղաքական գործիչ սուրիոյ զինուած ուժերու հրամանատար պաշտպանութեան նախարար սուրիոյ վարչապետ սուրիոյի րդ նախագահը հաֆէզ ասատը ծնած է լաթաքիա քաղաքի մօտ գտնուող փոքր քըրտահա գիւղի ու բազմազաւակ գիւղական ընտանիքի մը մէջ ի ծնէ ազգանունը եղած է ալ վահշ հաֆէզ ասատի իշխանութիւնը փաստացի բռնապետութիւն կը հանդիսանայ սակայն ան սկիզբէն կը հաստատէ քաղաքական կայուն համակարգ շարք մը յեղաշրջումներէ ետք որոնք տեղի կ ունենային սուրիոյ մէջ մինչեւ իր իշխանութեան գլուխ գալը կը գլխաւորէ պաաս կուսակցութեան սուրիական բաժանմունքը իր իշխանութեան տարիներուն սուրիան կը ձգտի սահմանափակել իսրայէլի ազդեցութիւնը տարածաշրջանին մէջ հաֆէզ ալ ասատը կը մահուան յունիս ին դամասկոսի մէջ իրեն կը յաջորդէ իր որդին պաշշար ալ ասատը պաշշար ասատ կամ պաշշար հաֆէզ ալ ասատ արաբերէն ծնած սեպտեմբեր ին սուրիոյ մայրաքաղաք դամասկոսի մէջ սուրիական քաղաքական եւ պետական գործիչ սուրիոյ հանրապետութեան նախագահ պաաս կուսակցութեան սուրիական ճիւղի նախագահ պաշշար ասատը ծնած է դամասկոսի մէջ սուրիոյ ռազմաօդային ուժերու հրամանատար գումարտակի հրամանատար ժեներալ հաֆէզ ալ ասատի ընտանիքին մէջ որ կը պատկանի իսլամ փոքրամասնութիւն համարուող ալաուիներուն երբ պաշշար տարեկան էր իր հայրը կը դարռնայ սուրիոյ նախագահ իսկ աւելի ուշ կը սկսի գլխաւորել պաաս կուսակցութիւնը պաշշար ասատ իր նախնական կրթութիւնը կը ստանայ դամասկոս գտնուող արաբա ֆրանսական հուրրիա գոլէճին մէջ թուականին ան կ աւարտէ գոլէճը ստանալով պաքալորեան թուականին կարմիր վկայականով կ աւարտէ դամասկոսի համալսարանի բժշկական հմալսարանի ակնաբուժական բաժինը որմէ ետք կ աշխատի թշրին զինուորական հիւանդանոցին մէջ սկզբնական շրջանին հաֆէզ ասատը նախատեսած էր նախագահի պաշտօնին նշանակել իր որդի պասելը բայց վերջինը թուականին ինքնաշարժի արկածով կը մահանայ դժբախտութիւնը պատահեցաւ երբ պաշշարը կը գտնուէր լոնտոն եղբօր մահէն ետք ան վերադարձաւ սուրիա եւ ընդունուեցաւ հոմս քաղաքի զինուորական ակադեմիոյ մէջ թուականին ի կոչումով արդէն կը գլխաւորէր հրասայլային գումարտակ այնուհետեւ հանրապետական բաժինը թուականի յունուարին անոր կը շնորհեն գնդապետի զինուորական կոչում ասատուր կիւզելեան ծնած է մայիս ին ալեքսանտրեթի նահանգի սովուգ օլուգ հայկական գիւղը գրող բանաստեղծ հայագէտ խմբագիր հրապարակախօս եւ հայ դատի եռանդուն նուիրեալ ան հայ ազգային իրականութեան մէջ հանրածանօթ դէմք մըն է կրթական հրապարակագրական եկեղեցական եւ հասարակական մարզերու մէջ իր տարած աշխատանքով ասատուր կիւզելեան իր նախնական կրթութիւնը կը ստանայ հալէպի կիլիկեան վարժարանին մէջ ին կ ընդունուի անթիլիասի դպրեվանքը որուն դասընթացքը աւարտելէ ետք ին կը ստանցնէ ուսուցչական պաշտօն հալէպի կիլիկեան վարժարանէն ներս ասատուր կիւզելեանի գրական տաղանդի ձեւաւորման ու զարգացման մէջ ամէնէն մեծ ազդեցութիւնը ունեցաւ իր հայերէնի գրաբարի եւ հայ մատենագրութեան ուսուցիչը անուանի գրող բանասէր պատմաբան հայագէտ դասագիրքերու հեղինակ սիմոն սիմոնեան շնորհիւ սիմոնեանի գրաբարի հանդէպ ստեղծած խանդավառութեան ասատուր կիւզելեան ըմբոշխնեց մաշտոցեան հայերէնի լեզուական հարստութիւնն ու գրեթէ ամբողջ նարեկը գոց սորվեցաւ ասատուր կիւզելեան ցարդ հրատարակած է չորս գիրքեր հայոց ցեղասպանութեան յիսնամեակին առիթով ասատուր կիւզելեան իր բազմաթիւ խմբագրականներով եւ յօդուածներով կոչ կ ուղղէ սփիւռքահայերուն որ կառչին հայոց պատմութեան ոգիին եւ միացեալ ուժերով ու ծրագրուած գործունէութեամբ հետապնդեն հայ դատը յիսնամեակի առիթով ասատուր կիւզելեան կը հրատարակէ արեգակ բացառիկը էջ ծաւալով հայերէն անգլերէն եւ ֆրանսերէն լեզուներով ուր համաշխարհային համբաւի տէր կարգ մը դէմքեր ինչպէս արմին թ վեկներ գրած են յօդուածներ իր երկարամեայ գործունէութեան ընթացքին ասատուր կիւզելեան միշտ աշխատած է ի շահ սփիւռք հայրենիք կապերու ամրապնդման հայ ժողովուրդի տարբեր հատուածներու համագործակցութեան եւ միասնականութեան առ ի գնահատանք հայ ժողովուրդին հայ դպրոցին հայ մշակոյթին հայ գրականութեան եւ եկեղեցւոյ մատուցած ծառայութեան վազգէն ա ամենայն հայոց կաթողիկոսը ին ասատուր կիւզելեանը պարգեւատրած է սուրբ ներսէս շնորհալի շքանշանով աւելի ուշ մայիս ին հհ նախագահ սերժ սարգսեանի հրամանագրով պարգեւատրուած է մովսէս խորենացի շքանշանով հայ գրատպութեան ամեակին առիթով գրականութեան եւ գրահրատարակչութեան զարգացման գործին ներդրած աւանդի համար ա կիւզելեան ին կ ընտրուի հնդկաստանի ասիական ընկերութեան իսկ ին հայսատանի գրողներու միութեան պատուաւոր անդամ անվերջ կարելի է պատմել այս հետաքրքիր ու իւրօրինակ մարդու մասին սակայն ֆիլմի ռեժիսոր գրիգոր հարությունյանը իր ներածական խօսքին մէջ ներկայացնելով ասատուր կիւզելեան երեւոյթը հրաշալի բնութագրեց մասնագիտութեամբ մարդ զապէլ ասատուր զապէլ խանճեան հայ գրող մանկավարժ հասարակական գործիչ սկզբնական շրջանին սիպիլ իր կրթութիւնը ստացած է ֆրանսական վարժարանի մէջ բայց յետոյ յաճախած է նախ սուրբ խաչ դպրոցը ապա սկիւտարի ճեմարանը հայրը կը զբաղէր ժամացոյցի առեւտուրով մայրը գիտէր կիթառ նուագել եւ յաճախ բանաստեղծութիւններ կը կարդար զաւակներուն համար այս իսկ պատճառով զապէլ ասատուրի հօրենական անունով զապէլ խանճեան առաջին ներշնչումի աղբիւրը մայրն է հանդիսացած յետագային սիպիլ իր հանգուցեալ մօր ձօնած է կիթարդ քերթուածը սիպիլ ին կամուսնանայ փաստաբան կարապետ տոնելեանին հետ եւ միասին կը մեկնին գաւառները իր առաջին ամուսինին մահէն ետք երկրորդ ամուսնութեամբ մը ան իր կեանքը կը կապէ գրագէտ հրանդ ասատուրի հետ այնուհետետւ ամուսինին աշխատակցութեամբ կը հրատարակէ հայերէն քերականութեան եւ ընթերցանութեան դասագրքերու շարք մը թանգարան անունով այս գիրքերը մեր վարժարաններուն մէջ գործածուած են մօտ քառորդ դար եղած է հայերէն լեզուի արժէքաւոր ուսուցչուհի պոլսոյ հայ դպրոցներուն մէջ մասնաւորաբար եսայեան վարժարան որ աշխատած է տարի շարունակ կը մեռնի ին եւ կը թաղուի պոլսոյ շիշլիի գերեզմանատունը զապէլ ասատուր գրել սկսած է շատ կանուխ սկիւտարի ճեմարանը աշակերտած տարիներուն առաջին անգամ սիպիլ ծածկանունը գործածած է ին մասիս շաբաթաթերթի մէկ թիւին մէջ հրատարակած բանաստեղծութեան տակ սիպիլ կը նշանակէ հեթանոսական դարերու աստուածուհի ասատուր հերմինէ դաշնակահարուհի իր նախնական կրթութիւնը ստացած է կ պոլիս հայ կղզւոյ ազգային դպրոցը այնտեղէն իր ծնողացը հետ պուլկարիա վերադառնալով մտած է լօվէժի ամերիկիան գոլէժը ուրկէ փայլուն վկայականով մը ընթարցաւարտ եղած է շատ մատաղատի հասակին մէջ կ պոլիս գտնուած միջոցին տարեկան հասակին մեծ փափաք ունեցած է նուագի այս ճիւղին մէջ իր առաջին դաստիարակուհին եղած է սիրաքեան հայ կղզիէն որը տեսնելով փոքրիկին նուաքի հանդեպ ունեցած տաղանդը յանձնարարած է որ չընդհադեն դասերը եւ պուլկարիա վերադառնալնուն յանձնեն զայն լաւ ձեռքերու մէջ հերմինէ ամերիկիան գոլէժը լրացունելէ վերջ մէկ տարի սոֆիայի մէջ մասնաւոր դասընթացքի հետեւած է փրօֆ բէլէշէքի մոտ եւ յետոյ գոնգուրի քննութեան ներկայանալով ընդունուած է գօնսերվաթուարը ուրկէ իր ընթունակութեանը շնորհիւ տարիէն ին շրջանաւարտ եղած է բազմաթիւ ուսանողուհիներու մէջ առաջին հանդիսանելով իր անդրանիկ նուագահանդէսը տուած է զինուորական ակումբի սրահին մէջ նախարարներու բրոֆէսորներու ներկայութեանը արժանանալով առաջնակարք վկայականի եւ բազմաթիւ ծաղկեփունջերու հերմինէ ասատուր դաշնակի ճիւղը կատարելագործած է վիեննայի մէջ նշանաւոր բրոֆէսորներու մօտ եւ պուլկարիա դարոցին սոֆիայի մէջ մէկէ աւէլի անգամներ նուագահանդէս սարգած է ի նպաստ կարօտ ուսանողներու պուլկար ազգը կը ճանչնայ այլեւս այդ տաղանդաւոր հայուհին որովհետեւ շատ անգամ գրուած է իր մասին թերթերու մէջ եւ լուսանկարն ալ հրատարակուած օր հերմինէ ասատուր բացի միւզիքէն եւ մայրենի լեզուէն տիրացած է ֆրանսերէն գերմաներէն պուլկարերէն եւ անգլերէն լեզուներուն հրանդ ասատուր հայ բանասէր տաճկահայ գրագէտ հրապարակախօս ծնած է կ պոլիս օգոստոս ին կրթութիւնն ստացած է մեզպուրեան վարժարանի ն եւ ռոպէրթ գոլէճի ն մէջ ուր աւարտելով ին նուիրուած է գրական բանասիրական աշխատանքին գրած է բանաստեղծութիւններ որոնք լոյս տեսած են ին պատանեկան ներշնչումներ խորագրով նոյն թուականին առանձին գիրքով լոյս տեսած է անոր սահմանադրութիւն եւ հայ ժողովուրդը գրքոյկը կեանքի վերջին տասնամեակին զբաղած է արեւմտահայ թատրոնի պատմութեամբ գրած է այդ պատմութեան առաջին շրջանին վերաբերող մի քանի ուշագրաւ յօդուածներ որոնք լոյս տեսած են ազգային հիւանդանոցի ընդարձակ տարեցոյց ներուն մէջ որ իր ճոխ բովանդակութեամբ ո չ տաճկահայերուն ու ոչ ալ ռուսահայերուն մէջ նմանը եղած է անոր մէջ կրնանք գտնել ամենաճշգրիտ տեղեկութիւները բոլոր պետութիւներու մասին հայոց եկեղեցւոյ նուիրապետութեան ահագին տեղ տուած է վիճագրական տեղեկութիւններ համայն հայոց եկեղեցեիներուն մասին մեր բոլորին պատի ու ծոցի օրացոյցներուն հրատարակիչներու գլխաւոր աղբիւրը ան է հրանդ ասատուր թարգմանած է վիքթոր հիւկոյի դամրանակները պարոյր ասատուր գրասէր առեւտրական ծնած է սեբաստիա օգոստոս թուականին որդի ասատուրի սերած վերիբերդացի մրջին տոհմէն վերիբերդը սենեքերիմ թագաւորի ժամանակ անոր անձնական զօրաց իբրեւ բանակատեղի եւ նախարարաց բանակավայր ծառայած էր ունենալով դարաւոր ընտանեական պատմութեան մը արձանագրութիւնները իրական տուեալներով պարոյր ասատուր նախնական կրթութիւնը ս սարգիս եկեղեցուոյ դպրոցին մէջ ստանալէ ետք փոխադրուած է ամերիկեան գոլէճը ուրկէ շրջանաւարտ եղած է բրոֆ պալեօզեանի եւ գապադճեանի օրով որպէս յաջողակ թուաբանագէտ դպրոցական շրջանէն իսկ յանձնառու եղած է մհտ մարուքէ իբրանոսեանի առեւտրական հաստպտութեան մէջ պաշտօնավարելու պատասխանատու պաշտօններ վարած է նաեւ նոյն տան մասնաճիւղերուն մէջ սամսոն գասթէմունի եւ այլն նախապէս հաստատւած է ռուսճուք պուլկարիա իբրեւ գլխաւոր տոմարակալ կրօնիկ եւ կ փափազեան վաճառատան եւ ի վերջոյ անձնական ձեռներէցութեամբ հիմնած է գոմիսիոնի գործ մը որ հասցուցած է փայլուն վիճակի պ ասատուր էն ի վեր իր պատուաւորութեամբ մեծ վստահութիւն կը վայելէ դրամատուներէ գործօն անդամ է ֆրանսական եւ բոլոնական առեւտրական գրասենեակներու ինքն էր որ ին կազմակերպեց ներգաղթի կեդրոնական կոմիտէն եւ աշխատեցաւ մինչեւ կարաւանին մեկնումը սեբաստիոյ վերաշինաց միութիւնը հաստատեց նախաձեռնարկ եւ գլխաւոր հիմնադիրը եղաւ հայ համագործական սեւան դրամատան նաեւ գօթվա բաժնետիրական ներկի գործարանին կարա իսքըր մեծ սիրահար մըն է խորհրդային հայաստանի եւ հիացող անոր հսկայ վերաշինութեան վահրամ ասատուրեան ասատուր ասատուրեան հայ բժիշկ վահրամ ասատուրեան ծնած է թուականին կոստանդնուպոլսոյ պէյքոզ թաղամասին մէջ թուականին աւարտած է դեղագործական կրթութիւնը եւ դեղագործ աշխատած ապրած է կոստանդնուպոլսոյ կետիկ փաշա թաղամասին մէջ թուականներուն կոստանդնուպոլսոյ կեդրոնական դեղատան մէջ եղած է նաեւ բժիշկի ընդունարան ուր աշխատած է բժիշկ յակոբը եղած է հանրային գործիչ թուականի ապրիլ ին ոստիկանութիւնը զինք ձերբակալած է եւ բանտարկած կոստանդնուպոլսոյ կեդրոնական բանտին մէջ ուրկէ աքսորուած է չանղըրը հայ մտաւորականներու խումբին հետ անունը փորագրուած է չանղըրըի բանտին մէջ հաւաքուած համրիչի հատիկներէն մէկուն վրայ չանղըրըի բանտին մէջ բազմաթիւ տանջանքներ կրելով ինչ ինչ հանգամանքներով տեղափոխուած է մեսքենէի աքսորավայրը մեսքենէի եւ հալէպի մէջ բժիշկի օգնականի կարգավիճակով անցած է զինուորական ծառայութեան ենթասպայի աստիճանով եւ այդպիսով փրկուածէ սպանուելու ենթարկուելէ զինուորական ծառայութեան ընթացքին բժշկական օգնութիւն ցուցաբերած է այդտեղէն անցնող բազմաթիւ տարագիր հայ գաղթականներու եղեռնէն ետք վերապրած է թուականին կոստանդնուպոլսոյ կետիկ փաշա թաղամասին մէջ բացած է սեփական դեղատուն թուականներուն եղած է ս փրկիչ ազգային հիւանդանոցի ղեկավարներու կազմին մէջ մանուէլ ասատրեան հայ գիտնական ասատրեան ծնած է ապրիլ ին էջմիածնի շրջանի արագած գիւղը ին աւարտելէ ետք էջմիածնի մանկավարժական ուսումնարանը կը պաշտօնավարէ իր ծննդավայրի դպրոցին մէջ դասաւանդելով հայոց լեզու եւ գրականութիւն ին կ ընդունուի երեւանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆաքուլթէթի հայոց լեզուի եւ գրականութեան բաժինը զոր կ աւարտէ ին նոյն տարին կ ընդունուի ասպիրանտուրայի բաժին եւ ին բայի սեռը ժամանակակից հայերէնի մէջ աշխատասիրութեան համար կը ստանայ բանասիրական գիտութիւններու թեկնածուի աստիճան ին իր ժամանակակից հայերէնի ձեւբանութեան հարցեր եռահատոր ուսումնասիրութեան համար կը ստանայ դոկտորի գիտական աստիճան իսկ ին արժանաւորապէս իրեն կը շնորհուի փրոֆէսօրի կոչում յիրաւի իր անժամանակ կորուստը մեծ եղաւ ե ւ հայաստանեան ե ւ սփիւռքեան առումով ասատրեան երեւանի պետական համալսարանին մէջ սկսած է աշխատիլ էն դասաւանդելով ժամանակակից հայոց լեզու եւ բարբառագիտութիւն բազմաթիւ ուսուցիչներ լրագրողներ եւ բանասէրներ ըլլան անոնք հայրենաբնակ թէ սփիւռքահայ եղած են անոր ուսանողները եւ մեծապէս օգտուած անոր դասախօսութիւններէն եւ լեզուական գիտական մտածողութենէն ասատրեան հեղինակ է տասնեակ մը գիրքերու եւ գիտական բազմաթիւ յօդուածներու որոնք հիմնականին մէջ նուիրուած են ժամանակակից գրական արեւելահայերէնի կառոյցին ուսումնասիրութեան եւ բարբառագիտութեան հարցերուն իր հեղինակութեամբ հրատարակուած գիրքերէն առաւել յայտնի են բայի սեռը ժամանակակից հայերէնում ուրմիայի խոյի բարբառը լոռու խօսուածքը ժամանակակից հայոց լեզուի ձեւաբանութեան հարցեր ժամանակակից հայոց լեզուի գործնական աշխատանքների ձեռնարկ ձեւբանութիւն ժենիա ճշմարիտեանի հետ հայերէնագիտութիւնը տարում եւ ժամանակակից հայոց լեզու շարահիւսութիւն որոնց մէջ անդրադարձած է հայերէնագիտութեան կնճռոտ եւ վիճայարոյց խնդիրներուն եւ տուած գրեթէ սպառիչ պատասխաններ ասատրեան ներհուն ու բծախնդիր մանկավարժ մըն էր խստապահանջ խստադատ սակայն իր խստապահանջութիւնը կը բխէր ուսանողներու հայոց լեզուի հանդէպ ցուցաբերած անփութութենէն դասախօսութիւններու ընթացքին իր նուրբ զուարթախոհութենէն ի յայտ կու գար ուսանողներուն օգտակար դառնալու իր անսակարկ բարեացակամութիւնը իր հազարաւոր սաները երախտապարտ թէ երախտամոռ դժուար թէ մոռնան զինք որովհետեւ ոչ միայն գիտնական էր այլեւ ուսուցիչ եւ մարդ գրիգոր ասատրճեան հայ բժիշկ մշակութային գործիչ գրիգոր ծնած է մարաշ ին նախակրրթութիւնը կը ստանայ ծննդավայրի թաղային դպրոցին մէջ իսկ միջնակարգ ուսումը ազգային կեդրոնական վարժարանին մէջ ուրկէ շրջանաւարտ թ ին կը սկսի հետեւիլ պետական լիսէի դասընթացքներուն ուր եւ կը ծանօթանայ արաբերէն լեզուին որուն ուսուցումը պարտադիր էր այդ օրերուն թ ին լիսէ ընթացաւարտ մասնաւոր յանձնարարութիւններով ու բարձր գնահատականով մուտք կը գործէ կ պոլսոյ բժշկական համալսարանը որուն ընթացքը կ աւարտէ թ ին ու կը մտնէ բանակ որուն ծառայութեան մէջ կը մասնակցի պալքան պատերազմին թ ին իբրեւեւ պետական բժիշկ կը հաստատուի մուսուլ իրաք թ ին մաս կը կազմէ մուսուլի կուսակալ հայտար բեկի սպայակոյտին իր դիրքին ու ստեղծած բարեկամական կապերուն շնորհիւ մեծապէս օգտակար կը հանդիսանայ գաղթական էրզրումցիներու կարաւանի մը ապահով մուսուլ հաստատաուելուն թ ին կը տեղափոխուի զաիյօ ուր կը մնայ մինչեւ թ կը վերադառնայ մուսուլ ուր կը մնայ մինչեւ ամբողջ երեսուն հինգ տարիներ մասնակցելով մուսուլահայ գաղութի կազմակերպման ու ղեկավարման աշխատանքներուն թ կը փոխադրուի պաղտատ իսկ թ ին վերջնականապէս կը հաստատուի պէյրութ լիբանան գ աստարճեան իր բժշկական ասպարէզին զուգահեռ հետեւոդականօրէն կ ուսումնասիրէ հայ եւ արաբ ժողովուրդներու պատմութիւնն ու մշակոյթը իրեն կէտ նպատակ ունենալով իւրաքանչիւրին ներկայացնել միւսին պատմութիւնն ու մշակոյթը այս գծով հայ եւ արաբ մամուլին մէջ ստորագրած իր բազմաթիւ յօդուածներէն անկախ առանձին հատորներով կը հրատարակէ հետեւեալ ծաւալուն երկերը արաբերէն լեզուով հայոց պատմութիին մուսուլ հաց մշակութային եւ գրական պատմութիին մուսուլ ցաւեր ու երազներ հայ գեղարուեստական էջերէ թարգմանութիւններ պաղտատ իսկ հայերէնով ընդարձակ ընդհանուր արաբական պատմութիին պէյրութ պատմութիին արաբական գրականութեան եւ մշակոյթին պէյրութ գ աստարճեան կը մահանայ թ մարտի ին պէյրութ ասեղնաբուժութիւն չինական ժողովրդական բժշկութեան ձեւ է բժշկութեան ժամանակ կը կիրառուին յատուկ ասեղներ կան յատուկ կեդրոններ ուր կը կիրառուին ասեղնաբուժութիւն կ ենթադրուի որ այդ կեդրոնները կը գտնուին միջակ դասակարգի մօտ ուրկէ կը շրջէին ցին կենսական ուժ ն է ձեւը կ օգտագործուի ցաւազրկման եւ բուժման նպատակներով բուժումը ծնած է հին չինաստանի մէջ եւ ունի մօտ հազար տարուան պատմութիւն ասեղնաբուժութիւնը կը վերաբերի այսպէս կոչուած անդրադարձ բուժման այսինքն ասեղները մարմինի մակերեւոյթի կենսաբանօրէն աշխոյժ խիստ որոշակի կէտերու մէջ անոնց թիւը մօտ է ներմուծելէն ետք գրգիռը կը փոխանցուի կեդրոնական ջղախտային համակարգ որու միջոցով կը վերականգնի կամ կը զօրանայ գլխուղեղի եւ ողնուղեղի կարգաւորող ազդեցութիւնը հիւանդ մարմինի անդամի վրայ կենսաբանօրէն աշխուժ կէտերու զուգակցման ընտրութիւնը կը պահանջէ մեծ հմտութիւն եւ բժշկական յատուկ կրթութիւն այդ կէտերը կրնան համապատասխանել որոշակի անդամի ինչպէս նաեւ ամբողջ օրկանիզմի որոշակի պաշտօնի զօրացման կամ տկարացման ասեղնաբուժութիւնը սկիզբ առած է չինաստանի քորիայի ճափոնի հին ժողովրդական բժշկութենէն առաջին գիրքը խուան տի նէի տինէ ուր ամփոփուած է չձեն ցզիւէ բուժումի կիրառման փորձը հրատարակուած է չինաստանի մէջ թերեւս մ թ ա դարուն եւ բաղկացած է հատորէ ասեղնաբուժութիւնը դարուն հասաւ եւրոպա սակայն որոշ ժամանակ անց մոռցուեցաւ ասեղնաբուժութեան երկրորդ վերածնունդը եւ հետագայ զարգացումը կայացաւ ֆրանսայի մէջ դիւանագէտ սօլիէ տէ մօրանտի միջոցով երբ թուականին հրատարակեց չինական բժշկութեան մասին իր գիրքը ապա հոնկէ ալ տարածուեցաւ իտալիա գերմանիա բրիտանիա սոցիալիստական երկիրներ եւ արժանթին շատ երկիրներու մէջ յատկապէս չինաստանի քորիայի ճափոնի ռուսաստանի հայաստանի մէջ եւ այլուր ասեղնաբուժութիւնը կը հետազօտուի եւ կը կիրառուի գործնական բժշկութեան մէջ ըստ չինական բժշկութեան անդամներու գործունէութեան համար անհրաժեշտ է այսպէս կոչուած զի կենսաուժի առկայութիւնը զիուժի այն ուղիները որոնք կը կապէին մաշկի վրայ գտնուող մասնակի կէտերը մէկ կողմէն իսկ միւս կողմէն համապատասխան գլխաւոր ներքին անդամ համակարգերը կոչուեցան կէտուղիներ կամ միջօրէականներ գոյութիւն ունին զի ուժի տեսակներ ներքին եւ յատուկ ներքին ուժը երկու աղբիւրներու համագործակցութիւնն է տիեզերական եւ երկրային սնունդը համապատասխան մշակումէն ետք օրկանիզմին մէջ կը վերածուի երկրային ի իսկ թոքերուն մէջ օդը տիեզերական ծագման ուժի եթէ օրկանիզմը կը գրկուի տուեալ սնունդներու որեւէ մէկէն չստանալով ուժ կը մահանայ ներքին ուժի շրջանառութիւնը կը կատարուի անդամ համակարգերու հետ կապուած հիմնական կէտուղիներով մէկ կողմէ հաղորդուելով ներքին անդամներուն կէտուղիներու ներքին ճիւղով որոնք կէտեր չունին իսկ միւս կողմէ արտաքին միջավայրի հետ կէտուղիի արտաքին ճիւղի կէտերու միջոցով յատուկ բնածին ուժը կ առաջանայ երիկամէն կը կազմէ երիկամային ուժի մէկ մասը իսկ շրջանառութիւնը կը կատարէ երեք այսպէս կոչուած հրաշալի կէտուղիներով որոնք են տու մայ ռեն մայ եւ զոնգ մայ զի ուժը կը համապատասխանէ արեւմտեան ջիղի կարողական ուժի տեսութեան եւ հնդկական փրանային զի ն զօրութենական ուժ է հաստատուն հոսքով ասեղնաբուժութեան տարբերակ է ականջաբուժութիւնը որու դէպքին ասեղները կը մտնեն ականջախեցիի որոշակի կէտեր ականջաբուժութիւնը հիմնուած է այն պատկերացման վրայ որ ականջախեցիի շրջանին կուտակուած են հիմնական անդամներու եւ ամբողջ օրկանիզմի պաշտօններուն համապատասխանող կենսաբանօրէն աշխուժ կէտեր անոնց վրայ կարելի է ազդել ոչ միայն ասեղներով այլեւ ելեկտրական հոսանքով փոքր մակերեսային ելեկտրասայրերու կամ մտցուած ասեղներու ասեղնաելեկտրաբուժութիւն օգնութեամբ ինչպէս նաեւ մատներով սովորական սեղմումներով անդրադարձ բուժութեան տարբերակներէն է խարանումը երբ մաշկի մակերեւոյթէն որոշակի հեռաւորութեան վրայ գտնուող թոյլ այրուող բարձուենեակի գլանիկներէն արձակուող ջերմութեամբ կը տաքցնեն կենսաբանօրէն աշխուժ կէտերը ասեղնաբուժութեան եւ անդրադարձ բուժութեան միւս տարբերակները կը կիրառուին ջղային համակարգի եւ ներքին անդամներու յօդերու ու մկաններու բուժման նպատակով անյայտ ծագման ուռուցքային արեան հիւանդութիւններու ինչպէս նաեւ ցաւային համախտանիշերու եւ տենդային վիճակներու ժամանակ ասեղնաբուժութիւնը հակացուցուած է անհրաժեշտութեան դէպքին ձեւը կը զուգակցուի բուժման ընդունմամբ բուժումը կը նշանակէ եւ կը կիրարկէ բժիշկը ասեղնաբուժութեան ասեղները սովորաբար կը պատրաստուին չժանգոտուող պողպատէն դարձնելով անոնց ճկուն կանխելու անոնց ժանգոտելէն կամ ջարդուելէն ասեղները սովորաբար մէկ անգամ կը գործածուին նոր ասեղները երբեմն կ օգտագործուին նաեւ ամլացնելէն ետք ասեղները ունին տարբեր երկարութիւններ միջակը էն միլիմեթր էն ի կարճ ասեղները կ օգտագործուին դէմքի եւ ականջներու եւ աւելի երկար ասեղները մարմնի համար ասեղներու տրամագիծերը տարբեր են մմ մինչեւ մմ ը մուհամմատ ալ հալլանի ծնած է նոյեմբեր ին լիբանանցի երգիչ է ճանչցուած է ասի ալ հալլանի անունով անոր ասպարէզը սկսած է ստուտիոյ ալ ֆան երգի մրցումը յաղթելէն ետք տարեկանին ան հրապարակած է աւելի քան ձայնասկաւառակ անոր լաւագոյն երգերէն է եւ ասին ծնած է ժտէյտէ շրջանը բայց ան եղած է հարպադա շրջանէն ասին ունի եղբայր եւ քոյր ան երրորդ ամենափոքրն է անոր մայրը եղած է գիւրտ արմատներէ հայրը եղած է մալեքշահի ցեղախումբէն անոր ընտանիքը եղած է աղքատ ան ուսանեցաւ լիբանանեան երաժշտանոցի մը մէջ կեդրոնանալով ուտի եւ արաբական վոքալին վրայ ասի ալ հալլանին մասնակցած է զանազան երգահանդեսներու ինչպէս պաալպաքի համաշխարհային փառատոնին ճերաշի փառատոնին եւ քարթաժի փառատոնին ինչպէս նաեւ եւրոպայի արաբական աշխարհի եւ ամերիկայի մէջ ան իր մասնակցութիւնը բերած է մարկայինական գործերու մէջ օգոստոս ին հալլանին իր մասնակցութիւնը բերաւ ին մէջ որպէս գործիչ ուշադրութիւն տարածելու անօթութեան համար աշխարհի վրայ որ մարդ կը մահանայ ամէն օր որոնցմէ ը փոքր տարիքովներն են մուհամատ էլ հելանի լիբանանցի երգիչ է ասիին երաժշտութեան ընթացքը սկսաւ երբ տարեկան էր եւ հեռատեսիլի պատանիներու երգի յայտագիրի շատ ալպոմներ արձակած է իր ամենանշանաւոր երգերէն է եւ ասի ծնած է ճտեյտի բայց բունով ինք հարպադա պաալպաք շրջանէն է եւ ինք երրորդ պզտիկն է իր եղբայրներուն եւ քոյրերուն միջեւ իր ընտանիքը բունով հիլլա էն են իրաքի մէջ ասի երգի տաղանդը մէջտեղ ելաւ կանուխ տարիքին երբ պզտիկ էր ան լիբանանեան երգեր կը կատարէր իր ընկերներուն եւ ընտանիքին հետ ասի մօտաւորապէս տարի ուսանեցաւ երաժշտութեան բարձրագոյն վարժարանին մէջ լիբանանի մէջ ասի էլ հելանի մասնակցած է շատ կարեւոր երգի ելոյթներու ինչպէս պաալպաքի միջազգային փառատօնին ճերաշ փառատօնին քարթաճ փառատօնը եւ քանի ելոյթներու եւրոպայի ամերիկայի եւ արաբական աշխարհի մէջ ան ընդհանրապէս ելոյթներ կը կատարէ հիմնադրամ հաւաքելու համար միջին արեւելքի մէջ ինչպէս կիներու աճման միութիւնը հայադի օգոստոս ին հելանի ձայն բարձրաձուձ որ ուշադրութեան դառնան աշխարհի անօթութիւնը եւ աղքատութիւնը թէ ամէն օր անձ կը մահանայ անօթութենէն որոնցմէ պզտիկներ էն հելանիին երգի տեսարիզները շահեցուցած են իրեն թէ տաղանդաւոր դերասան է ան շատ կ ուզուի որ դերասանութիւն ընէ եւ ֆիլմերու մէջ ըլլայ հիմա ինքը ամուսնացած է եւ ունի զաւակ մէկ տղայ ուալիտ եւ աղջիկ տանա եւ մարիթա իր տիկինը գոլէթ պուլոս մէկ անգամ լիբանանի գեղեցկուհին ուզած է երգի գործի մէջ լուծուի բայց ասի շատ ուրախ չէր թէ իր տիկինը գործի լծուի եւ երկուքը համաձայներցան որ գործի չի լծուի ասիին խումբը ամենագեղեցիկ ձայն ունեցող յայտագիրի մէջ յաղթեց ին գաղտնի հարսանիքի ատեին պէյրութի մէջ յունիս ին ասի իր ելոյթը կէս ձգեց որովհետեւ ժողովուրդը շատ մօտեցան իրեն եւ հանգիստ չի ձգեցին ասիի թիկնապահերը ստիպուեցան մի քանի անձերու վրայ յարձակին մօտաւորապէս հոգի տեսան պատահածը հարսնիքի ատեն ետքը ասի ներողութիւն յայտնեց թէ ինչ պատահեցաւ եւ խօստացաւ թէ իր տնօրէնին հետ պիտի համաձայնի որ այսպիտի բան մը չի պատահի եւ իր տնօրէնը իր եղբայրն է ասի րահպանի արաբերէն լիբանանցի երգահան յօրինող ան րահպանի եղբայրներէն էր արաբերէն իր եղբօրը հետ կ աշխատէր մանսուր րահպանի ան ամուսնացած էր լիբանանցի երգչուհի նուհատ հատտատի հետ որ իր բեմի անունն էր ֆէյրուզ իր զաւակը զիատ րահպանի նաեւ հռչակաւոր երգահաներէն է եւ թատրոն ընող նաեւ քաղաքական գործերու մէջ ալ էր ասի րահպանիին երաժշտութեան ընթացքը սկսաւ երբբ ան ձայնասփիւռի մէջ գործ գտաւ ին նուհատ հատտատ ֆէյրուզ ճանչցուած է ձայնասփիւռի երգչախումբի երգողներէն հալիմ րումիին երաժշտութեան տնօրէն աչքին գրաւեցաւ ասի ֆէյրուզին առաջին երգը յօրինեց մեղադրել րումի լսեց երգը եւ ուզեց որ ասի աւելի երգեր յօրինել ֆէյրուզին այս երեքը մօտաւորապէս երգ միասին աշխատեցան ին տագնապի ատեն ասի եղբայրները ֆէյրուզին հետ ձայնասփիւռը ձգեցին րահպանի եղբայրները եւ ֆէյրուզ միասին անձնական երաժշտութեան խումբ եղան երկու րահպանի եղբայրները երգեր յօրինեցին եւ երգի բառեր ալ գրեցին այս երեքը լիբանանի եւ միջին արեւելքոյ ամենէն հռչակաւոր անձերէն եղան ին այս երեքը առաջին անգամ ըլլալով պաալպաքի միջազգային փառատօնին երաժշտութիւն կատարեցին լիբանանի քաղաքային պատերազմին սկսելէն ետք րահպանի եղբայրները շարունակեցին իրենց քաղաքական գործերը ին իրենց երաժշտութիւնը ցցուեցաւ թէ արեւմուտքի իսլամ եւ թէ արեւելքի քրիստոնէական պէյրութի մէջ ին երեքնին եւրոպան դարձան եւ համերգներ ըրին նաեւ ուրիշ երգչուհիներու երգեր յօրինեցին երաժշտութենէ դուրս ֆէյրուզ եւ ասի զոյգեր էին ին րահպանի ֆէյրուզի ձեռքը ուզեց եւ մէկ տարի վերջ ամուսնացան սեպտեմբեր ին րահպանի ուղեղի արիւնահոսութիւն ունեցաւ եւ հիւանդանոց գնաց ժողովուրդը հիւանդանոցի առջեւ հաւաքուեցան երեք գործողութիւներէ ետք արիւնահոսութիւնը կը կենայ ին ասի մտային հիւանդութիւններ կ ունենայ ֆէյրուզ եւ րահպանի եղբայրները կը համաձայնին վերջ դնել իրենց գործի եւ կեանքի կապերը ին նաեւ թէ ֆէյրուզ բաժնուի ասի րահպանիէն ֆէյրուզ սկսաւ իր տղուն զիատ րահպանիին հետ աշխատիլ յունիս ին ասի րահպանի կը մահանայ մահաթմբիր մնալէն ետք ան կը թաղուի պէյրութի մէջ ասիա երկրագունդին ամենամեծ ցամաքամասը եւրոպայի հետ կը կազմէ եւրասիա աշխարհամասը հիմնականին կը գտնուի արեւելեան եւ հիւսիսային կիսագունդին մէջ այն կը գրաւէ երկրագունդին ը եւ ցամաքին ը ասիոյ մէջ կը բնակի մօտ միլիառ մարդ որն աշխարհի բնակչութեան ն է ասիոյ բնակչութիւնը կ աճի բաւականին արագ օրինակ րդ դարու ընթացքին բնակչութիւնը քառապատկուած է տարածքը մօտ միլիոն քմ է իսկ կղզիներու հետ միասին միլիոն հազար քմ ափագիծերու երկարութիւնը հազար քմ է ամենաբարձր կէտը ճոմոլունկմայ էւերեսթ գագաթն է մ ամենացածը մեռեալ ծովի մակերեւոյթն է մ ասիոյ մէջ եղած են աշխարհի շատ վաղ քաղաքակրթութիւններ որոնք կը զարգանային խոշոր գետերու շուրջը հիմնականին տեղակայուած է արեւելեան կիսագունդին մէջ բացառութեամբ չուքոթեան թերակզիի եւ հասարակածէն հիւսիս եւրոպայի հետ սահմանը սովորաբար կ անցնէ ուրալեան լեռներու արեւելեան ստորոտներով մուղոջարներով էմբայ գետով ապա կասպից ծովով արաքս գետով սեւ եւ մարմարայ ծովերով վոսփորի եւ տարտանելի նեղուցներով ափրիկէյի հետ ասիան միացուած է սուեզի պարանոցով հիւսիսային ամերիկայէն առանձնացուած է պերինկի նեղուցով ասիոյ աշխարհքաղաքական սահմանը փոքր ինչ կը տարբերուի բնականէն այն կ անցնէ արխանկելսքի մարզի գոմիի հանրապետութեան արեւելեան սահմաններով սուերտլովսքի եւ չելեապինսքի մարզերու արեւելեան սահմաններով ղազախստանովով իսկ այնուհետեւ հիւսիսային կովկասի նախալեռներով մինչեւ ազովի ծովը ասիան կ ողողուի հիւսիսային սառուցեալ հնդկական եւ խաղաղ ովկիանոսներով իսկ արեւմուտքին մէջ աթլանտեան ովկիանոսի ներցամաքամասին ծովերով ազովի սեւ մարմարայ եգէյական միջերկրական ատոր հետ գոյութիւն ունի ներքին հոսքի լայն շրջաններ կասպից եւ արաբեան ծովերու աւազանները պայքալ լիճը այլն պայքալ լիճը քաղցրահամ ջուրի պարունակութեան պաշարով առաջինն է աշխարհին մէջ հոն կեդրոնացուած է քաղցրահամ ջուրի համաշխարհային պաշարներու ը առանց սառցադաշտերու մեռեալ ծովը կը համարուի ամենախորը աշխարհին մէջ իր տեկտոնական իջուածքով մ ասիայի ափերը հիմնականում քիչ կտրատուած են կ առանձնանան խոշոր թերակղզիները փոքր ասիայ արաբական հինդուստան կորէական կամչատկայ չուկոտկայ թայմիր եւ այլն ասիայի ափերու մօտ խոշոր կղզինէր են մեծ զոնդեան նովոսիբիրեան սախալին հիւսիսային երկիր թայուան ֆիլիպիննէր հայնան շրի լանկայ ճապոնական եւ այլն զբաղեցնելով աւելի քան միլիոն քմ սահման ասիան հիմնականին բաղկացած է չորս հսկայ հարթավայրերից արաբական հնդկական չինական եւ սիպիրեան տարածքի ը կը զբաղեցնեն լեռները եւ սարահարթերը արեւելեան ասիան աշխուժ հրաբոււխային տարածք է ասիան հարուստ է տարբեր հանքանիւթերով յատկապէս վառելիքայ էներգետիկ ասիայի մէջ ներկայ են մօտաւորապէս բոլոր տեսակի կլիմաները արգտիկականից ծայր հիւսիսին մէջ մինչեւ հասարակածային հարաւ արեւելքին մէջ արեւելեան հարաւային եւ հարաւ արեւելեան ասիային կլիման մուսսոնային է ասիայի մէջ կը գտնուի երկրագունդի ամենախոնաւ տեղը այդ չերապունջայ վայրն է հիմալայների մէջ միաժամանակ գործող կլիմաներն են արեւմտեան սիպիրին մէջ ցամաքամասային արեւելեան սիպիրին մէջ եւ սարիարկին մէջ խիստ ցամաքամասային կենտրոնական միջին եւ արեւմտեան ասիայի տափաստաններու մէջ կիսաանապատային եւ անապատային որ բարեխառն ու մերձարեւադարձային գօտիներու կլիման է հարաւ արեւմտեան ասիայի կլիման արեւադարձային անապատային է եւ ամենատաքն է ասիայի մէջ ըստ խեթական էպոսի փոքր ասիայյի հիւսիս արեւմտեան մասին մէջ կը գտնուէր ասսուայ թագաւորութիւնը անոնց նկատմամբ խէթերու յաղթանակը կը յիշատակուի թուդխալիաս թագաւորի գրութիւններուն մէջ յունական էպոսին մէջ այդ թագաւորութիւնը կ անձնաւորուի ասեայ արքայի կերպարով ասեայ անունը յունական դիցաբանութեան մէջ կը կրէ օկէանիդայն պրոմեթեւսի կինը որմէ ալ ըստ դիցաբանական աւանդոյթների առաջացած է աշխարհամասի անուանումը հերոդոտոսի ժամանակներուն յոյներու մօտ արդէն ընդունուած էր ասիա անուանել ամբողջ աշխարհամասը ասիան ընդունուած է բաժնել ֆիզիկա աշխարհագրական հետեւեալ շրջաններու ասիան կը զբաղեցնէ երկրագունդի ամբողջ ցամաքի մէկ երրորդ մասը անոր ափերը հիւսիսէն կ ողողուին հիւսիսային սառուցեալ հարաւէն հնդկական արեւելքէն խաղաղ օվկիանոսները արեւմուտքից ատլանտեան օւկիանոսի մաս կազմող միջերկրական ծովը ասիան ամենաբարձր աշխարհամասն է նրա միջին բարձրութիւնը գրեթէ անգամ աւելի է քան եւրոպայինը այստեղ գերակշռում են լեռնաշղթաները եւ սարահարթերը որոնք կազմում են տարածքի ը կենտրոնական մասում գտնւում է տիբեթի սարահարթը որի հարաւային եզրին բարձրանում են երկրագնդի ամենաբարձր լեռները հիմալայները ջոմոլունգմայ կամ էւերեստ գագաթի բարձրութիւնը մ է ասիայում է գտնւում երկրագնդի ամենացածր կէտը մեռեալ ծովի ափին գհոր իջուածքը մ ասիայի ժամանակակից ռելիեֆը ձեւաւորուել է երկրաբանական երկարատեւ ժամանակաշրջանի ընթացքում կ առանձնացուին նորագոյն ծալքաւորութեան երկու ալպ հիմալայեան մեծ եւ փոքր կովկասի լեռներ հայկական փոքրասիական եւ իրանական լեռնաշխարհներ զագրոսի կոպետդաղի էլբուրսի լեռներ հիմալայներ կառակորում եւ խաղաղօվկիանոսեան կորեակական կամչատկայի սախալինի եւ այլ լեռներ եւ մէկ հին պամիր տեան շան ալթայի արեւմտեան եւ արեւելեան սայեաններ մերձբայկալի ու անդրբայկալի լեռներ գօտիներ ասիայի ռելիեֆին բնորոշ ձեւերէն են նաեւ սարահարթերը միջինսիպիրական արեւելաչինական դեկանի արաբական եւ դաշտավայրերը միջագետքի ինդոս գանգեսեան չինական մեծ կուր արաքսեան կոլխիդայի թուրանի ասիայի կլիման չափազանց բազմազան է որը պայմանաւորուած է հիմնականին տարածքի ընդարձակութեամբ հիւսիսէն հարաւ մեծ ձգուածութեամբ ռելիեֆի մեծ հակադրութիւններով հիւսիսային ասիան աչքի կ իյնայ արգտիկական եւ մերձագտիկական կլիմայով վերխոյանսկի եւ օյմեակոնի շրջաններուն կը գտնուի հիւսիսային կիսագունդի ամենապաղ վայրը սառի բեւեռը տարուայ մեծ մասը ասիայի հիւսիսը ծածկուած է ձիւնով կը մոլեգնեն ձնահողմերը փչեն սառցաքամիները տունդրային մէջ կը բոցավառուին բեւեռափայլը դէպի հարաւ աշխարհամասին մէջ հսկայական տարածութիւններ կը զբաղեցնեն թաւախիտ ասեղնատերեւ անտառները տայգան որտեղ կ աճին խեժափիճին սիպիրեան եղեւնին մայրին այստեղ կը բնակուին արջեր գայլեր աղուէսներ ճիւղէ ճիւղ կը թռչկոտին արագաշարժ սկիւռները ծառերու մէջ կը պահուըտին գեղեցիկ սամոյրները կենդրոնական ասիական սարահարթը եզերող լեռներն ասիայի հարաւը կը փակեն հիւսիսային ցուրտ քամիներէն հնդկական տաք օվկիանոսով ողողուող աշխարհամասի հարաւային ափերուն յաւէրժական ամառ է այստեղ շատ տագ է ամբողջ տարին առատ անձրեւներ կը տեղան կ աճին մշտադալար անտառներ ջունգլիներ հիմալայներից դէպի հարաւ գտնւում է երկրագնդի ամենաանձրեւոտ մմ վայրը չերապունջին տարուայ ընթացքին այստեղ այնքան անձրեւ է տեղում որ եթէ թափուած ամբողջ անձրեւաջուրը հաւաքենք մէկ տեղ ապա այն ջրածածկ կ ընէ քառայարկ շէնքը անտարներու մէջ կը բնակուին փիղեր վագրեր ռնգեղջիւրներ կապիկնէր բազմաթիւ գեղեցիկ թռչուններ մեծ տարածութիւններ են զբաղեցնում անապատներն ու կիսաանապատները գոբի տակլա մական կարակում կզըլկում թար ռուբ էլ խալի եւ այլն ուր կ աճին օշինդր ուղտափուշ սաքսաուլ կենդանիներից հանդիպում են այծքաղներ ուղտ կուլան պրժեւալսկու ձի մողէսներ եւ այլն ասիայի մէջ շատ են ջրառատ խոշոր գետերը եանցզի հուանհէ մեկոնգ ամուր լենայ ենիսեյ ինդոս գանգես եփրատ տիգրիս արաքս այստեղ են գտնւում աշխարհի ամենամեծ կասպից եւ ամենախոր բայկալ լիճերը ընդերքին մէջ յայտնաբերուած են զանազան օգտակար հանածոներու յատկապէս նաւթի գազի քարածխի երկաթի գունաւոր մետաղներու եւ թանկարժէք քարերու խոշորագոյն պաշարներ արեւելեան ասիայի ափերը ողողող խաղաղ օվկիանոսին մէջ կան բազմաթիւ հրաբուխային կղզիներ իսկ օվկիանոսի յատակին քանի մը չափազանց խոր իջուածքներ անդունդներ օրինակ մարիանեան իջուածքի ամենամեծ խորութիւնը քմ էն աւելի է ասիայի արեւելեան ծովեզերքին եւ կղզիներուն ինչպէս նաեւ ալպ հիմալայեան երկրագոգածալքային գօտիին մէջ յաճախ տեղի կ ունենան երկրաշարժեր եւ հրաբուխային ժայթքումներ օվկիանոսին մէջ կ առաջանան սարսափելի փոթորիկներ թայֆուններ որոնք հսկայական ալիքներ կը բարձրացնեն թայֆունները կատաղի արագութեամբ կը սլանան դէպի ցամաք ճանապարհին կոծանելով ամէն ինչ եւ իրենց հետ բերելով տեղատարափ անձրեւներ արեւմուտքին մէջ ասիայի ափերը կ ողողուին միջերկրական ծովի ջուրերը անոր ափերուն ամրանը տագ է ձմրանը խոնաւ ու տաք այստեղ կ աճին արմաւենիներ նարինջի ու կիտրոնի ծառեր ասիայի հարաւ արեւմուտքին մէջ արաբական թերակղզիի ափերը կ ողողուին կարմիր ծովը բնական լանդշաֆտներն անխաթար պահելու անհետացող բոյսերն ու կենդանիները փրկելու համար ասիայի մէջ ստեղծուած են բազմաթիւ պահպանուող տարածքներ ազգային պարկեր ու արգելոցներ խազարիբագ ինդրապուրայ սիխոտե ալինի ուսսուրական կզըլկումի կարակումի սեւանէ դիլիջանէ եւ այլն գիտնականները հնագիտական պեղումներով պարզել են որ բանական մարդն այստեղ յայտնուած է առնուազն հզ տարի առաջ ասիայի մէջ ձեւաւորուած են մոնղոլօիդ ռասան աշխարհի խոշոր լեզուաընտանիքներէն վեցը այդ թիւով ամենախոշորները հնդեւրոպական եւ չին տիբեթական լեզուաընտանիքները ասիան բազմազգ աշխարհամաս է ազգերու եւ ազգութիւններու թիւն կ անցնի էն առաւել մեծաթիւ են չինացիները հնդիկները ճաբոնացիները ռուսերը պարսիկները աֆղանները տաճիկները եւ այլք ասիայի մէջ ձեւաւորուած են եւ աշխարհով մէկ տարածուած համաշխարհային կրօնները հինդուիզմը քրիստոնէութիւնն ու իսլամը առաջաւորասիական եւ արեւելեան քաղաքակրթութիւնները ամենավաղ քաղաքակրթութիւններն առաջացած են միջագետքին մէջ ինդոս գետի աւազանին մէջ եւ չինաստանին մէջ այստեղ կառուցուած են աշխարհի առաջին քաղաքները գրուել առաջին օրէնքները ձեւաւորուել երկրագործութիւնը ընտելացուել են շարք մը բոյսեր եւ կենդանիներ մեզ հասած են հնագոյն ժամանակների մշակոյթի այնպիսի աշխարհահռչակ գլուխգործոցնէր ինչպիսիք են բաբելոնի պալմիրայի չինաստանի հնդկաստանի բազմաթիւ հեքիաթային տաճարները պալատները մզկիթները ներկայ պահին ասիայի տարածքին մէջ ամբողջութեամբ կամ մասամբ կը գտնուին պետութիւն որոնցմէ չորսը ապխազիայ չինաստանի հանրապետութիւն հիւսիսային կիպրոսի թուրքական հանրապետութիւն գրեթէ ճանչցուած են չճանչցուած պետութիւններէն է լեռնային ղարաբաղի հանրապետութիւնը ասիայի համար բնորոշ է բնակչութեան քանակի շատ բարձր միջին տարեկան աճը այդ ցուցանիշով ասիան կը զիջէ միայն ափրիկէյին վերջին ժամանակներուն սակայն աճի տեմբերը քիչ մը իջած են եւ կազմած են ասիայի մէջ կ ապրին երկրագունդի բնակչութեան ը չինաստանի ու հնդկաստանի բնակչութիւնը միասին վերցուած կը կազմեն երկրագունդի բնակչութեան ը պետութիւն ունին աւելի քան միլիոն բնակչութիւն ասիայի մէջ կ ապրին մարդկութեան երեք գլխաւոր ռասաները մոնկոլոիդ չինացիներ եւ այլ եւրոպոիդ հիւսիսային եւ արեւմտեան ասիայի ժողովուրդներ եւ նեգրոիդ հարաւային եւ հարաւ արեւելեան ասիայի քանի մը ժողովուրդներ բնակչութեան կազմը շատ բազմազան է ասիայի մէջ առաջացած են շատ հնագոյն քաղաքակրթութիւնները չինական հնդկական տիպեթա մոնկոլական միջինասիական պապելոնեան եւ այլն հարաւային եւ հարաւ արեւելեան ասիայի հողագործութեան համար բարենպաստ շրջանները կը հանդիսանան մեծ թիւով ժամանակակից ժողովուրդներու ծագման վայրը ասիայի աշխարհագրական կենդրոնին մէջ գտնուող քաղաքները իրկուտսկ կիզիլ ասիան կը պատկանի հոլարկտիկն պալէոարեւադարձային բուսաաշխարհագրական մարզերուն վերջինս զարգացած է տաք պայմաններուն մէջ պահպանել դեռնս պալէոզոյեան ն մեզոզոյեան ֆլորայէն հնագոյն պտերներ գինկգոյ ծառն այլն ժառանգուած տեսակներու բացառիկ հարստութիւն հոլարկտիկ ֆլորան սառցապատումներու տրանսգրեսիաներուն նորագոյն բարձրացումների հետեւանքով աղքատ է ու միօրինակ ասիայի բուսականութիւնը կը փոխուի լայնակի զոնաներով ծայր հիւսիսի տունդրաներէն մինչն խոնաւ արեւադարձային անտառներն ու հարաւային կիսագնդի սաւաննաները տունդրաներն անտառազուրկ են կը բաժանուին սառուցիալ ն տիպիկ քարաքոսային մամռային թփուտային տունդրաներու տունդրային կը փոխարինէ անտառատունդրան որմէ ետք հարաւ կը տարածուի անտառային զոնան ասիայի մէջ առաւել լայն է տայգայի ենթազոնան լայնատերեւ անտառներու ենթազոնան հիմնականին պահպանուած է հեռաւոր արեւելքի մէջ բրիմորիէի մանջուրիայի գորէայի մէջ եւ յայտնի է ճաբոն մանջուրական ֆլորիստական ենթամարզ անուամբ այն չէ կրած անթրոպոգենի սառցապատումների ազդեցութիւնը հարուստ է տեսակներով էնդեմիկներով ու ռելիկտներով թխկենի ընկուզենի հացենի լորենի լիանաներ եւ այլն անտառատափաստաններու եւ տափաստաններու զոնան լաւ արտայայտուած է սիպիրի հարաւ արեւմուտքին մէջ մասամբ հիւսիսային սոնղոլիայի մէջ անդրբայկալիի մէջ ն չինաստանի հիւսիս արեւելքին մէջ ղազախստանի ն մոնղոլիայի կենտրոնական մասում կը տարածուի կիսաանապատներու զոնան միջին ասիայի ջունգարիայի տակլայ մականի մէջ եւ մոնկոլիայի հարաւին մէջ բարեխառն գօտիի անապատներու իսկ լեւանտում եւ իրանական բարձրաւանդակում մերձարեւադարձային անապատների զոնան անապատներին եւ տափաստաններին բնորոշ են չորասէր հացազգիները օշինդրային խմբաւորումները ինչպէս նաև աղադիմացկուն բոյսերը որոնք կարելի կը դարձնեն այդ շրջակայքը միացնել պոնտայ կենտրոնաասիական ֆլորիստական ենթամարզի մէջ միջերկրականի ասիական մասին մէջ փոքր ասիայ լեւանտ տարածուած են միջերկրածովեան տեսակէն չորասէր թփուտային խմբակցութիւնները մակուիս շիբլեակ ֆրիգանայ իսկ առաջաւոր ասիայի կիսաանապատային բարձրաւանդակներուն մէջ լեռնային տափաստանները ն ֆրիգանան մուսոնային մերձարեւադարձներու համար նման են մշտադալար անտառները գորէայի եւ ճաբոնի հարաւ հարաւ արեւելեան չինաստան արեւադարձային անապատների զոնան արտայայտուած է ասիայի միայն արեւմտեան մասին մէջ արաբական թերակղզի թոար անապատ մնացած արեւադարձային շրջանները բռնուած են սաւաննաներով չոր արեւադարձային և խոնաւ արեւադարձային անտառներով հասարակածային զոնայի մէջ զարգացած են նման գիլէաները հարաւային կիսագնդի արեւադարձային գօտիի զոնդեան կղզիներ բուսականութիւնը մասամբ նման է աւստրալիականին զարգացած են լեռնային բուսականութեան տիպերը տունդրա տայգա փշատերեւ լայնատերեւ եւ լայնատերեւ անտառներ եւ այլն ասիայի բուսականութիւնը բարեխառն է եւ արեւադարձային լայնութիւններուն մէջ մարդու ներգործութեամբ այնքան փոխուած է որ այժմ հնարաւոր չէ վերականգնել անոր սկզբնական տեսակը ասիան տուած է կուլտուրական բոյսերու ը ասիայի զգալի մասի կենդանական աշխարհը կը պատկանի հոլարկտիկ մարզի պալէոարկտիկ բաժնին կրելով սառցապատման ազդեցութիւնը այն զարգացած է պաղ եւ չորային պայմաններուն եւ նման է եւրոպայի ու հիւսիսային ամերիկայի կենդանական աշխարհին արաբական թերակղզիի հարաւի կենդանական աշխարհը մօտ է աֆրիկականին եւ կը պատկանի եթովպիական մարզին հարաւային ասիայինը հնդկաստան հնդկաչին մալայեան արշիպելագ հիմալայեան մասնակիօրէն աւստրալիական սուլաւեսի փոքր զոնդեան կղզինէր մարզին ասիայի մէջ պահպանուած են երրորդական ժամանակաշրջանի շատ կենդանիներ կենդանական աշխարհն իր տարածմամբ ենթակայ է լայնակի զոնայականութեանը եւ ուղղաձիգ գօտիականութեանը որոշակիօրէն արտայայտուած են հիւսիսի ծայրամասային ծովափնեայ եւ տունդրայի տայգայի տափաստանների անապատների եւ անապատային լեռներու կենտրոնաասիական բարձրաւանդակներու հեռաւոր արեւելքի լայնատերեւ եւ մերձարեւադարձային անտառներու հարաւային ասիայի արեւադարձային անտառներու զոնաները կենդանական աշխարհը մարդու ներգործութեամբ փոխուած է եւ աղքատացած արեւելեան չինաստան հնդկաստան ճաւայ արեւմտեան սիբիրի հարաւ առաջ ասիայի մասին որոշ տեղեկութիւններ ունէին ասուրացիները պապելացիները հնդիկները չինացիները եգիպտացիները յոյները հայերը և ուրիշներ միջին դարերուն խորեզմցիները արաբները մասուդի իդրիսի բիրունի իբն պատուտայ եւ ուրիշ չինացիները ֆա սեան սիւան ցզան ն ուրիշներ հայերը սմբատ գունդստաբլ հեթում թագաւոր եւրոպացիները դարերու խաչակրաց արշաւանքներուն դեսպանութիւններու պլանոյ կարպինի ռաբրուկ միջոցով դարու երկրորդ կէսին վենետիկցի մարկոյ պոլօն չինաստանի մէջ տարի բնակելէն ետք յետոյ աշխարհագրական կարեւոր տեղեկութիւններ հաղորդեց ասիայի մասին թուականներուն իրան եւ հնդկաստան ճանապարհորդեց ռուս վաճառական այ նիկիտինը թուականին բորտուգալացի վասգոյ տա կամայն ծովով հասաւ հնդկաստան ին մագելանը ֆիլիբիններ թուականին բորտուգալացիները ճաբոնական կղզիներ եւ այլն երմակի արշաւանքը ընդարձակ տեղեկութիւններ տուեց արեւմտեան սիբիրի մասին թուականներին ամուրով ն մերձամուրով անցաւ ռուս երկրագնաց է խաբարովը թուականին ս դեժնեւը նաւարկեց հիւսիսային ծովով դէպի անադիր եւ յայտնագործեց ասիայի և ամերիկայի միջն ընկած նեղուցը աշխարհագրական հարուստ տեղեկութիւններ ձեռք բերին քրիստոնէական քարոզիչները յատկապէս ճիզուիտները որոնք եղան չինաստանի և թիպեթի մէջ դ վերջերուն անգլիացիները ուսումնասիրեցին հիմալայները ասիայի հեռաւորարեւելեան ափերը քարտէսագրեցին ծովագնացներ ֆրանսացի ժ ֆ լափերուզը ռուս ի ֆ կռուզենշտեռնը եւ ուրիշներ սիպիրական բեւերը ուսումնասիրեցին ռուս հետազօտողներ ֆ պ վրանգելը ֆ ֆ մատիւշկինը դարու կէսերէն կը մեծնայ առանձին ինստիտուտներու ակադեմիաներու թանգարաններու ռազմաաշխարհագրական ծառայութեան դերը ասիայի հետազօտման մէջ եւրոպական երկիրներուն մէջ ստեղծուեցին այ ուսումնասիրող ընկերութիւններ դ վերջում իրենց գործունէութիւնն ընդլայնեցին նաև ճաբոնցիները արտասահմանեան գիտական ուժերով աշխարհագրական ընկերութիւններ ստեղծուեցանն չինաստանի թուրքիայի եւ իրանի մէջ ասիայիի ուսումնասիրութիւնն ընդարձակուեցաւ ռուսական աշխարհագրական ընկերութեան կազմակերպմամբ թուականներուն ն մ պրժեւալսկին անգամ ճանապարհորդեց կենդրոնական ասիայի մէջ յայտնագործելով կունլունը նանշանը հուանհէի վերին հոսանքը լոբնոր լիճը կովկասը ուսումնասիրել են մ ի վենիւկովը գ ի ռադեն դարու վերջը եւ դարի սկիզբի հետազօտողներէն առանձնապէս յայտնի են վ այ օբրուչեւը սիպիր այ ի վոյեյկովը արեւելեան ն հարաւային ասիա կ ի բոգդանովիչը կենտրոնական ասիա կամչատկայ կովկաս իրան լ այ բերգը արալեան ծով վ վ դոկուչանը կովկասի հողեր կովկասը ն հայկական լեռնաշխարհն ուսումնասիրել են հ վ աբիխը հ ֆ բ լինչը ֆ օսուալդը այ ղուկասովը ի ի խոձկոն այ ֆ լեաստերը ս դ լիսիցեանը հ տ կարապետեանը կ ն պաֆֆենհոլցը այ լ թախտաջեանը եւ ուրիշներ ասիայի ժամանակակից հետազօտողներէն են անգլիացի լ դ ստամպը ֆրանսացիներ ժ սիոնը ռ բլանշարը ամերիկացի զ բ կրեսին աւստրալիացի օ խ կ ապեյտը եւ ուրիշներ ասիայի ուսումնասիրութեան մէջ բացառիկ յաջողութիւններու հասած են խորհրդային միութեան հետազօտողները խորհրդային արշաւախումբերու ուժերով յայտնագործուած եւ լրացուած են նախկին խսհմ ասիական մասի քարտէսի սպիտակ բծերը ասլան արսլան իսրայէլ օգոստոս մունճուսուն կեսարիա հայ ճարտարապետ նախնական ուսումը կը ստանայ ծննդավայրին մծբնեան վարժարանին մէջ ուրկէ կ անցնի կեսարիա ս կարապետ վանքին ժառանգաւորաց վարժարանը եւ շրջանաւարտ ըլլալէ ըտք տարի ուսուցիչ տնօրէնի պաշտօնը կը վարէ կեսարիոյ հայկեան վարժարանին մէջ ու յետոյ տարի ընդ տնօրէնի պաշտօն կը վարէ մէրզուֆունի մարզուան եւ օրտուի ազգային երկսեռ վարժարաններու մէջ ի ասլան ին կը մտնէ փարիզի ճարտարապետական վարժարանը եւ ին վկայականը ստանալով պուէնոս այրէս կը մեկնի նեցուկ ու պաշտպան հանդիսանալով վերջերս հոն գաղթող աղգայնոց ի արսլան իր ճարտարապետական ասպարէզին մէջ անտեսած չէ ազգային կեանքը եւ իր մտահոգութեան գլխաւոր առարկան ըրած է արժանթինի եւ մանաւանդ պ այրէսի հայ գաղութին ազգապահպանման կարեւոր հարցը ու ջանացած է անոր մէջ ազգային ոգին վառպահելու միջոցներ ձեռք առնուլ ի արսլան ին նոր ծրագիր կանոնագիր մը պատրաստելով տեղական կառավարութեան վաւերացնել տուած է հայ առաքելական եկեղեցւոյ հոգաբարձութիւն անուան տակ եւ ի ր իսկ նախաձեռնութեամբ ի գլուխ հանած է հայ կեղրոնի շինութիւնը թատրոն սրահով եւ յարակից բաժիններով որոնք յատկացուած են արսլանեան երկսեռ վարժարանի գրադարանի եւ հաստատութեան գրասենեակի ներկայիս հ ա եկեղեցւոյ հոգաբարձութեան գանձապահն եղած է ի արսլան հոկտեմբերին հիմնած է հայ կեդրոն ամսաթերթը եւ զայն կը խմբագած մինչեւ թուական ի ասլան իբր անհատականութիւն մը կը գրաւած է հարաւային ամերիկայի գաղութին մէջ պատուաւոր դիրք մը եւ իբրեւ արժանաւոր զաւակը իր հայրենիքին աղեքսանդր ասլանեան աղեքսանդր պետրոսի ասլանօֆ հայ երաժշտագէտ ծնած է պաքու ին ուր աւարտելոով երկրորդական վարյարանը կը մտնէ մոսկուայի ֆիլարմոնիքի քօնսէրվաթուառը եւ անոր ընթացքը կ աւարտէ միաժամանակ ներկայիս նշանաւոր սերժ կուսեւեցկիի նշանաւոր երգիչ սարինօվի մոսկուայի գեղարուեստական թատրոնի պրիմիէր կնեպեր ձեխովայի եւ մոսկվինի հետ թուականէն սկսած ռուսիոյ նշանաւոր քաղաքներուն մէջ վարած է մեծ սէմֆոնիք օրքէսդրաներ ին փեթրոկրատի քօնսերվաթուառի տնօրէն ա գլազունով միակ յարմարագոյն մարդը կը գտնէ յանձին ասլանովին գլխաւոր նուագապետի պաշտօնը վարելու այն ժամանակներուն նշանաւոր եւ ամբողջ ռուսիոյ մէջ յայտնի պավլովսկի ամառնային մեծ սէմֆօնիք օրքէսդրային այդ օրքէսդրան անընդհատ կը վարէ մինչեւ միեւնոյն ժամանակ ին կը հրաւիրուի փեթրոկրատի կայսերական օփերայի նուագապետ երբ հոն կ երգէր նաեւ ռուս նշանաւոր երգիչ ֆ շալեապին եւ այդ պաշտօնը կը վարէ մինչեւ ասլանեան կը համարուի ռուսիոյ լաւագոյն սիմֆօնիք եւ օբերայի նուագապետներէն անոր նուագահանդէսներու մասին մեծ գովեստով են խօսած ռուսիոյ նշանաւոր քննադատները էն ետք փարիզ եւ մօնթէքարլօ ասլանեան վարած է մէկ քանի սիմֆօնիք նուագահանդէսներ եւ օբերաներ որոնց մասին ֆրանսական թերթերը մեծ գովեստով են խօսած եւ յետոյ ամերիկա է անցած ասլանօֆ նիւ եորքի մէջ արսլանօֆ աթուտիոյն կը բանայ որուն վարիչ տնօրէնութիւնը ինքը կը վարէ ուր իր արուեստը կատարեալագործած է երգչուհի մարի արագեան հայազգի երաժշտագէտը հեղինակած է նաեւ օրքեսթրայի համար գրուած հայերէն երգերու եւ նուագներու շարգ մը գալուստ ասլանեան հայ բժիշկ շրջանաւարտ մ փորթուգալեանի հիմնած կեդրոնական վարժարարէն երկու տարիի չափ ուսուցչութեամբ կը զբաղի յիշեալ վարժարանին մէջ բժշկութիւն ուսանողութեան սկսած է մարսիլիոյ մէջ ուր ին հիւանդանոցներու մրցումին մէջ առաջին կ ելլէ բժշկական վկայական կը ստանայ փարիզի համալսարանէն ին եւ սալոնիկ կը հաստատուի երկար տարիներ վարելով իտալական եւ հրէական հիւանդանոցներու վիրաբուժապետի պաշտոնները իտալական կառավարութիւնը անուանած է զինք ասպէտ իտալական թագին տոքթ ասլանեան վարած է ազգային եւ հասարակական կարեւոր պաշտօններ ան եղած է հայ հանրապետական կարավարութեան պատուակալ հիւպատոս սելանիկի խնամակալութեան բարեգոծականին տեղւոյն մասնաճիւղին եւ ազգային վարժարանի հոգաբարձութեան ատենապետ տոքթ ասլանեան իր հանրային կեանքին մէջ ցոյց տուած է հասուն փորձառու եւ ողջախոհ հայու մը ոգին ինքն է սելանիկի ամէնէն վաղեմի բժիշկը վարդան ասլանեան հայ բժիշկ մշակութային գործիչ վարդան ասլանեան քահանան ծնած է թուականին սեբաստիոյ նահանգի սե բաս տի ա յի գա վա ռի ակն գաւառակի բինկեան աւանին մէջ նախնական կրթութիւնն ստացած է ծննդավայրին մէջ այնուհետեւ կ պոլսոյ մէջ տարի ուսանած է դեղագործութււն թուականին կ պոլսոյ մէջ գրատուն հիմնած է թուականին շրջած է եւրոպայի շարք մը երկիրներ եւ այցելածէ փարիզի արուեստահանդէսը կ պոլսոյ մէջ հիմնադած է հիւսուածքեղէնի գործարան որուն համար պատուանշան ստացելած է թթ բինկեանի մէջ ուսուցչութեամբ զբաղած է թուականին քահանայ ձեռնադրուած է թթ պաշտօնավարած է սեբաստիոյ գաւառի տիվրիկի գաւառակի զմառա աւանին մէջ այնուհետեւ վարած է խարբերդի սուրբ կարապետ թաղի քարոզիչ քահանայի պաշտօնը միաժամանակ աշ խար հագ րու թիւն եւ կրօն դասաւանդած թլկատենցիի դպրոցէն ու աղջկանց սմբատեան ճեմարանէն ներս պատմաբանասիրական կրօնա բարոյական եւ այլ բնոյթի յօդուածներով աշխատակցած է հայ րե նիք արե ւելք բիւ զան դի ոն կ պոլիս եւ արե ւե լե ան մա մուլ զմիւռնիա օրաթերթերուն հրատարակած է հին եւ նոր ուխտի դասագիրքեր պատմական անտիպ երկեր ասկերանի դէպքեր վիճաբանութիւններ եւ բախումներ ասկերանի հայ բնակչութեան եւ ազերի ագգայնամոլներու միջեւ տեղի ունեցած են ի փետրուարի ին հայաստանի հետ վերամիաւորուելու մասին լղիմ ժողովական պատգամաւորներու մարզխորհուրդի ի փետրուարի ի որոշումէն յետոյ ազերի ծայրահեղականները կը որոշեն մտնել ստեփանակերտ եւ այնտեղ կարգ ու կանոն հաստատել ամբոխը հազարէն աւելի աղդամի կողմէն շարժուած է դէպի ասկերանի շրջան ներխուժած նաֆթամթերքի ձեռնարկութիւն կազի գրասենեակ կոմունալ ծառայութեան կոմբինատ ջարդած սարքաւորումները տրանաղուտի միջոցները գիտարուեստական գույքը հրդեհած ալիւրաղացը եւ նգ պետաւտոտեսչութեան կէտը ասկերանի հայ բնակչութեան եւ ամբոխի միջեւ տեղի ունեցած են ընդհարումներ որոնք կանխուած են խորհրդային բանակի միջամտութեամբ վնասուածքներ ստացած են հայ բնակիչներ որոնցմէ ը հրապիտալացուած են դէպքերու կապակցութեամբ խսհմ դատախազութիւնը քրեական գործ հարուցած է ազրպէյճանի նգ աշխատակիցները փակած են ասկերան տանող բոլոր ճանապարհները միեւնոյն ժամանակ ստեփանակերտի մէջ մարզի շրջաններուն եւ երեւանի մէջ տեղի ունեցած են զանգուածային հանոսհաւաքներ բողոքի ցոյցեր ասքլիփիոս եղած է յունական դիցաբանութեան հերոս եւ բժշկութեան աստուած ասքլիփիոս կը ներկայացնէ բժշկական արուեստի բուժական գործօնները անոր դուստրերն են իղիա մաքրութեան եւ մաքրազտման աստուածուհին իաս հիանդութենէ ետք կազդուրման աստուածուհին աքեսօ բուժման աստուածուհին աղլայիա առոյգ տեսքի աստուածուհին եւ փանաքէա համընդհանուր դեղամիջոցներու աստուածուհին ան ափոլոնասիի զաւակներէն մէկն էր եւ անոր հետ ունէր բուժիչ մակդիրը ասքլիփիոսին գաւազանը օձերով փաթթուած ձող մըն էր որ մեր օրերուն բժշկութեան խորհրդանիշն է զեւս ասքլիփիոսը շանթով կը սպաննէ որովհետեւ անոր մահէն ետք հիփոլիտոսը բերած էր եւ փոխարէնը ոսկի ստացած մէկ այլ պատմութիւն մը կ ըսէ որ ասքլիփիոս կը սպաննուի որովհետեւ ատիս հատէս կը կարծէ որ մարդիկը մահէն ետ բերելէն ետք մեռեալներու հոգիներ պիտի չմնան անդրաշխարհ երթալու այդ պատճառով ան կը խնդրէ իր եղբօր զեւսին զինք կասեցնելու ասիկա կը բարկացնէ ափոլոնասը եւ ան կը սպաննէ քիքլոփները որոնք շանթեր կը շինէին զեւսին համար այս արարքին համար զեւս ափոլոնասին կը հրահանգէ մէկ տարի ծառայել թեսալիոյ արքայ ադմետոսին տարին բոլորելէ ետք զեւս զայն ետ կը բերէ ողիմպոս եւ կը վերակենդանացնէ քիքլոփները ասքլիփիոսին մահէն ետք զեւս անոր մարմինը աստղերուն միջեւ կը տեղաւորէ իբրեւ օձակիրի համաստեղութիւն ասպարէզը մարդու մը անձնական ուսումի աշխատանքի եւ ուրիշ կեանքի երեւոյթներու ճանապարհն է ասպարէզ բառը կը գործածուի տարբեր իմաստներով եւ այս պատճառով ունի տարբեր սահմանումներ ասպարէզը օքսֆըրտ անգլերէն բառարանին մէջ բացատրուած է որպէս մարդու մը յառաջդիմութիւնը կեանքին ընթացքին այս բացատրութեան մէջ կը հասկնանք թէ ասպարէզը կը վերաբերի մարդու մը կեանքի տարբեր ընթացքներուն եւ անոնց կատարած փոփոխութիւններուն օրինակ դպրոցը եւ ետքը գործն ու աշխատանքը ասպարէզ ըսելով նաեւ կը հասկնանք այդ գործը կամ պաշտօնը որ անձ մը կը ստանցնէ ու անոնք կը պարտադրեն ճշգրիտ ուսում եւ յատուկ դասընթացքներ եւ այս մէկը կը համարուի մարդու մը կեանքի աշխատանքը այսպիսով ասպարէզը շարք մը աշխատանքներ են օրինակ ասպարէզ դասաւանդութեան մէջ կամ ասպարէզ առեւտուրի մէջ ասպարէզի ղեկավարութեան կարողութիւնը բացատրուած է խաժատիպ օրինակով միացեալ նահանգներու գանատայի աւսրտալիոյ սքոթլանտի եւ անգլիոյ մէջ այդ կը պարունակէ ունենալ տարբեր կարողութիւններ օրինակ ասպարէզ մը համացանցի աշխատանքին մէջ ասպարէզի ղեկավարութիւն ունենալու համար պէտք է անձը որոնէ աշխատանքի զետեղման սպասարկութեան մասին աւարտէ իր ասպարէզի կարեւոր ուսումը եւ վերջապէս կատարէ փոփոխութիւններ երբ անձը ասպարէզ մը կը որոշէ պէտք է նկատի առնէ իր բնական տաղանդը աշխատած կերպը ընկերական մթնոլորտը կեանքի եւ գործի հաւասարակշռութիւնը հանգստութիւնը ճնշումը եւ վերջապէս նիւթական յաջողութիւնը իսկ եթէ ասպարէզ որոշելը շատ դժուար կը թուի աւելի դիւիրինը այն է որ ընտրել այդ ճամբան որ ամենաճիշդը կը թուի մի քանի մարդիկ կը դիմեն ասպարէզի մասնագէտներու ու խորհրդատուներու խնդրելով անոնց օգնութիւնը իրենց որոշումներուն մէջ ինչպէս նաեւ կ ըսուի թէ եթէ անձ մը դպրոցին կողքին մէկ տարի եւս դասընթացքի հետեւի եւ բարելաւէ իր ուսումը կ ունենայ աւելի լաւ ամսական թուականին միացեալ նահանգներուն մէջ յայտարարուեցաւ թէ ը ամերիկացի աշախատողներուն ունին միայն երկրորդական ուսումի վկայական ը համալսարան յաճախած են իսկ ը ունին համալսարանի վկայական ամենամեծ դժուարութիւններ էն մէկը այնէ որ մարդիկ կարող չեն իրենց ուսումի նիւթական պէտքերը ապահովել եւ այս պատճառով ապագային կը մնան անգործ ալ հուսն բերդ քրիստոնէական բերդ կը գտնուի սուրիոյ լեռնաշղթաներու ափին հոմս նահանքին տարածքին հոմս գաղաքէն հեռու ք մ բերդի պատմական կարեւորութեան համար ն բերդը համարեց աշխարհի ամենակարեւոր պատմական բերդերէն մին իսկ թուականին բերդը իր տեղը կը գտնէ աշխարհի ժառանգութիւն համարուող վայրերու ցուցակին մէջ այս բերդը կը համարուի միջնադարու ամենակարեւոր բերդերէն մին առաջին անգամ քիւրտերը բնակեցան բերդի տարածքին մէջ ուստի բերդը կոչուեցաւ հուսն ալ աքրատ զոր կը նշանակէ քիւրտերու ամրոց ալ հուսն բերդը կը գտնուի ուատի ալ նասարա շրջանին մէջ հոմսի նահանգ սուրիոյ հիւսիս արեւմուտքը հոմսի եւ թարթուսի միջեւ բերդը կը համարուի մերձաւոր արեւելքի եւ աշխարհի ամենահին եւ գեղեցիկ բերդերէն կը գտնուի բլուրի մը վրայ որուն բարձրութիւնը մ է կը կարծուի որ բերդը հիմնուած է աւելի հին բերդի մը վրայ որուն անունը շպդոն եղած էր հիմնուած փարաւոններուն կողմէն երբ եգիպտացիները գրաւած են սուրիան ռամսիս բ ի ղեկավարութեամբ ժե դար ք ա բերդը կը համարուի ամբողջական օրինակ մը պաշտպանուած զինուորական բերդերու բերդը ենթարկուեցաւ երկրաշարժի եւ թուականներուն ոչ մէկ սիւն մնաց կեցած սակայն քրիստոնէաները դարձեալ կառուցեցին սիւներ փլած բաժինները վերանորոգեցին եւ պաշտպանութիւնը զօրացուցին արաբները շատ փորձեցին գրաւուած բերդը ետ առնել նուր ալ տին ալ զնքին քանի անգամ յարձակեցաւ բերդին վրայ ին շատ մեծ պատերազմներ տեղի ունեցան բերդը ետ առնելու բայց բոլորն ալ անյաջող մնացին բերդը վերադարձուելէն ետք սուլթանը հրամայեց բոլոր բլատակներուն վերակառուցումը քան զի սուլթանը որոշած էր բնակիլ բերդին մէջ բերդը նորից նոր կը կառուցուի փոփոխութիւններով աշխարհի տարածքին ալ հուսն բերդը կը համարուի ամենակարեւոր եւ ամենահին բերդերէն հիմակուան եկեղեցին կառուցուած է հին եկեղեցւոյ փոխարէն զոր քանդուեցաւ ին բերդին մէջ երգի եւ պարի փառատօններ կը կատարուէին ամէն տարի բերդը յաճախ ծառայած է որպէս ֆիլմեր արձանագրելու վայր ասպիսընկայ վանք վերոյիշեալ ասպիսակ գիւղին մօտ որ կը կոչուի նաեւ յարութիւնեան ս ուխտ եւ ձորոյ վանք վարդան պատմագիր կը յիշէ վանքս երբ վահան կթ ի մահուան մասին կը գրէ հոս կը վախճանի ին վահան կթ ուր կար սեղան պատարագի եւ գաւազան ս գրիգորի եւ հողաթափ հռիփսիմեանց ին յովսէփ քհ ձեռագիր մը կ ընդօրինակէ վանքիս մէջ որուն ստացողն է սարկաւագ քհ ի յիշատակարանի մը մէջ կը յիշուին վանքիս եկեղեցիներն ս աստուածածին եւ ս յարութիւն առաջնորդն է ստեփանոս գրիչ ստացող ձեռագրի եւ յովհաննէս այդ տարին վանքս կը նորոգուի կամ կ ընդարձակուի պետրոս պօղոս եւ կիրակոս կրօնաւորաց ձեռքով ին ստեփանոս առաջնորդի օրով ղազար ձերագիր մը կ ընդօրինակէ որոյ ստացողն է հայրապետ ին իգնատիոս հոս կ ընդօրինակէ ուրիշ ձեռագիր մը ին ասպիսընկեցի յակոբ գրիչ գր տաթեւացւոյ մատթէի մեկնութիւնը կ ընդօրինակէ սահարվանքի մէջ ին քաջբերունաց ձորոյ վանքին մէջ թումա ուսուցիչ միւա կրօնաւորի ձեռագիր մը կ ընդօրինակէ ստացողն է հայրապետ աստղագիտութիւն գիտութիւնն է երկնային մարմիններու մոլորակներ աստղեր միգամածութիւններ միջաստղային նիւթ կալաքտիքաներ եւ այլն եւ անոնց հետ կապուած երեւոյթներու տարածական բաշխում շարժումներ ֆիզիքական բնոյթ եւ վիճակ փոխազդեցութիւն յառաջացում ու զարգացում եւ այլն մասին անիկա միաժամանակ կը մշակէ երկնային մարմիններու դիտումները գործնական նպատակներով օգտագործելու մեթոտներ ժամանակի ծառայութիւն աստղագիտական կողմնորոշում տիեզերական թռիչքներու աստղագիտական կառավարում եւ այլն ըստ ուսումնասիրութեան առարկաներու կամ մեթոտներու աստղագիտութիւնը կը բաժնուի շարք մը ենթաբաժիններու տիեզերական թռիչքներու ժամանակ անհրաժեշտ ուղեծիրներու րնտրութեան կապակցութեամբ աստղագիտութեան մէջ ձեւաւորուեցաւ նոր բաժին մը աստղատինամիքան որ կ ուսումնասիրէ արհեստական երկնային մարմիններու շարժումները արեգակի մոլորակներու եւ աստղերու տեսանելի շարժումներու պարբերականութիւնը աստղագիտական դիտումներով հաստատուած առաջին օրինաչափութիւններէն է անիկա ինկած է ժամանակի որոշման եւ օրացոյցներու կազմումին հիմքին մէջ այդ պարբերականութիւնը կ օգտագործուի նաեւ շարք մը երկնային երեւոյթներու արեգակի եւ լուսինի խաւարումներ արեգակի լուսինի եւ մոլորակներու մերձեցումներ եւ այլն կանխատեսման համար այդ խնդիրները անոնց լուծման համար կիրառուող գործիքներու տեսութիւնը եւ թուաբանական մեթոտները կը կազմեն աստղաչափութեան մարզային ու գործնական աստղագիտութիւններու առարկան մոլորակներու շարժումներու արեգակի ու լուսինի խաւարումներու պայծառ գիսաւորներու երեւոյթները հին դարերուն կը կապէին երկրի վրայ տեղի ունեցող իրադարձութիւններու հետ եւ կ օգտագործէին հասարակական կեանքի երեւոյթներու մարդոց ճակատագիրի կանխագուշակման նպատակով այդ հարցերով զբաղող կեղծ գիտութիւնը աստղագուշակութիւնը ոչ մէկ գիտական հիմք չունի սակայն ժամանակին զարկ տուած է աստղագիտական դիտումներուն եւ անով իսկ նպաստած է աստղագիտութեան զարգացման մեծ է աստղագիտութեան գիտական եւ գործնական նշանակութիւնը անիկա սերտօրէն կապուած է թուաբանութեան բնագիտութեանյ մեքանիքայի եւ միւս գիտութիւններու հետ օգտագործելով այդ գիտութիւններու մեթոտները նաեւ իր հերթին զգալիօրէն ազդած է անոնց զարգացման վրայ այսպէս երկնային մեքանիքայի յաջողութիւնները րդ դարուն խթանեցին այն ժամանակ բնագիտութեան հիմնական բաժինը կազմող դասական մեքանիքայի զարգացման որով դրուեցաւ ճշգրիտ բնագիտութեան հիմքը աւելի ուշ րդ դար աստղաֆիզիքական հետազօտութիւնները հանգեցուցին նոր երեւոյթներու եւ նիւթի տիեզերական պայմաններու մէջ դրսեւորուող գիտութեան մինչ այդ անյայտ յատկութիւններու բացայայտման որ զգալիօրէն նպաստեց բնագիտութեան զարգացման մասնաւորապէս աստղերու ճառագայթման աղբիւրներու ուսումնասիրութիւնը բերաւ ելեկտրական ուժի ջերմամիջուկային աղբիւրներու յայտնադործման բազմաթիւ լեզուներու մէջ գործածական է աստրոնոմիա եզրը անիկա կը ծագի յունարէն բառէն որ կազմուած է աստրոն աստղ կամ համաստեղութիւն նոմոս բնութեան օրէնք այսինքն երկնային մարմիններու օրինաչափութիւններու ուսումնասիրում աստղագիտութիւնը հնագոյն գիտութիւններէն է թերեւս ք ա աստղագիտութիւնը բաւականաչափ զարգացած էր բաբելոնի եգիպտոսի չինաստանի եւ յունաստանի մէջ այսպէս մեր թուարկութենէն դար առաջ եգիպտական քուրմերը որոշած են տարուան տեւողութիւնը իսկ արեգակի խաւարումներու կրկնութեան պարբերութիւնը սարոս յայտնի էր արդէն ք ա րդ դարուն ք ա րդ դարուն հիպարքոսի կազմած աստղացուցակը կը պարունակէր հազարէն աւելի աստղերու երկնային կոորդինատները եւ պայծառութեան գնահատականները աստղային մեծութիւններու պայմանական սանդղակով որ առանց էական փոփոխութիւններու կ օգտագործուի նաեւ մեր օրերուն կան պատմական վկայութիւններ հին հայաստանի մէջ աստղագիտական գիտելիքներու բարձր մակարդակի մասին վաղ ժամանակներուն մարդիկ տեսած են որ քանի մը լուսատուներ կը փոխեն իրենց դիրքը ուրիշ անշարժ աստղերու նկատմամբ անոնք միասին կը շարժին արեւելք ապա հակառակ ուղղութեամբ գծելով օղակներ այդ զարմանալի եւ տարօրինակ լուսատուները որոնք իրենց ձեւով նման են աստղերու մարդիկ կոչեցին մոլորակներ այսինքն ճամբան կորսնցուցած մոլորած հին աշխարհին մէջ յայտնի եղած է հինգ մոլորակ որոնք կ երեւին անզէն աչքով երկիրը չի համարուիր մոլորակ եւ բացառիկ տեղ գրաւած է տիեզերքին մէջ այժմ յայտնի մոլորակներէն երկուքը որոնք անզէն աչքով չենք կրնար տեսնել աստղադիտակի օգնութեամբ յայտնաբերւոած են վերջին դարերուն ուրանը նին նեպթունը ին մոլորակները աստղերէն կը տարբերին առկայծումով մոլորակները ինչպէս նաեւ երկրի արբանեակ լուսին սեփական լոյս չունին անոնք իրենց վրայ ինկած լոյսը հայելիի պէս կ անդրադարձնեն արեգակ երկրի ձեւի տիեզերքի մէջ անոր դիրքի եւ մոլորակային համակարգի կառուցուածքի վերաբերեալ ճիշդ միտքեր արտայայտուած են թերեւս ք ա րդ դարուն էրատոսթենեսը որոշեց երկրի շառաւիղը իսկ արիսթարքոս սամոսացին կը գտնէր որ երկիրը կը դառնայ արեգակին շուրջ սակայն ք ե րդ դարուն պտղոմէոսի իր ժամանակի աստղագիտական գիտելիքները ամփոփող աչմագէստ աշխատութեան մէջ շարադրուած աշխարհի երկրակեդրոն համակարգը որուն համաձայն արեգակը մոլորակներուն հետ միասին կը դառնայ երկրին շուրջ եկեղեցւոյ հովանիին տակ լայն տարածում ստացաւ եւ գրեթէ դար անընդհատ իշխեց գիտութեան մէջ սովորական առօրեայ դիտումներու ժամանակ մարդոց կը թուի որ երկիրը անշարժ է եւ անոր շուրջ արեւելքէն դէպի արեւմուտք իրենց օրապտոյտը կը կատարեն երկնային լուսատուները այս մտածելակերպը ունէին նաեւ հին յունաստանի գիտնականներէն շատեր նշանաւոր թուաբանագէտ փիւթակորաս որ համոզուած էր թէ թիւերը կը կառավարեն աշխարհը առաջիններէն էր որ արտայայտեց այն միտքը որ երկիրը գնդաձեւ է եւ տիեզերքի մէջ կը գտնուի առանց յենարանի հին աշխարհի այլ յոյն մտածող մը տեմոքրիտ որ ապրած է տարի մեր թուականէն առաջ կը գտնէր որ արեգակը շատ անգամ մեծ է երկրից լուսինը սեփական լոյս չունի իսկ ծիր կաթինը կազմուած է հսկայական թիւով աստղերէ հին աշխարհի մեծագոյն գիտնական արիսթոթել կրցաւ իմի բերել հաւաքուած գիտելիքները արիսթոթելի համաձայն ամէն ծանր բան կը ձգուի դէպի տիեզերքի կեդրոն ուր կը կուտակուի ու կը յառաջացնէ գնդաձեւ զանգուած երկիր մոլորակը մոլորակները կը գտնուին յատուկ մարզերու մէջ որոնք դառնան երկրի շուրջ այս համակարգին մէջ երկիր մոլորակը կը գտնուի անշարժ վիճակի մէջ եւ համակարգը կոչուեցաւ երկրակեդրոն մօտ երկու հազարամեակ անոր կարծիքները կասկածի չէին ենթարկուեր չնայած թերեւս ք ա ին յոյն գիտնական անաքսակորաս արտայայտած էր այն կարծիքը որ արեգակը ոչ թէ աստուած է այլ հսկայական շիկացած մարմին հին աշխարհի այլ յոյն ներկայացուցիչ արիսթարքոս սամոսեցին փիւթակորականներու նման կը գտնէր որ աշխարհի կեդրոնը կը գտնուի արեգակը ոչ թէ երկիրը ան առաջինն էր որ փորձեց հաշուել արեգակի չափերը եւ ըստ անոր տուեալներուն անիկա երկրէն անգամ մեծ ծաւալ պէտք է ունենար սակայն անոր աշխատանքները մարդոց չէ հասած եւ մարդկութիւնը մէկուկէս հազարամեակ համոզուած էր որ երկիրը աշխարհի անշարժ վիճակի մէջ գտնուող կեդրոնն է անոր նպաստեցին քլավտիոս պտղոմէոսի հաշուարկները որոնցմով ան կը բացատրէր մոլորակներու շարժումները անով վերջնականապէս եւ հիմնաւոր հաստատելով աշխարհի երկրակեդրոն ուսուցումը պտղոմէոս իր յայտնի աշխատանքին աստղագիտութեան թուաբանական տրակտատ ին մէջ որ աւելի յայտնի է ալմագէստ անունով կը հաստատէ որ իւրաքանչիւր մոլորակ հաւասարաչափ կը շարժի փոքր շրջանագիծով էպիցիկլով որուն կեդրոնը անշարժ երկրի շուրջ կը դառնայ աւելի մեծ շրջանագիծով դիֆերենտով անով ան կրցաւ բացատրել մոլորակներու ինչպէս նաեւ արեգակի եւ լուսինի շարժման իւրայատուկ վարքը պտղոմէոս հաստատած է այն միտքը որ բոլոր երկնային երեւոյթները տեղի կ ունենան անշարժ եւ աշխարհի կեդրոնը գտնուող երկրի շուրջ անոր համար ալ աշխարհի երկկեդրոն համակարգը կը կոչուի իր անունով պտղոմէոսով կը վերջանայ յունական հին աստղագիտութեան զարգացման շրջանը աստղագիտութեան միւս շրջանը արաբներով պայմանաւորուած է պաղտատի մէջ որ արաբական խալիֆայութեան մայրաքաղաքն էր կը ստեղծուին գիտակրթական հաստատութիւններ ուր կը թարգմանուէին դրացի ժողովուրդներու ու հիմնականին յոյն փոլիսոփաներու եւ գիտնականներու աշխատութիւնները այսպիսով պաղտատ կը դառնայ արեւելքի մշակութային կեդրոն արաբներու պատմական ծառայութիւնը այն է որ անոնք փրկած են յոյն մտածողներու աշխատանքները անոնք սորված են գիտական այդ ժառանգութիւնը եւ հարստացուցած դիտողական տուեալները արաբներու նուաճումները կը լրացնեն անուանի աստղագէտներ անանիա շիրակացին հայաստանի մէջ ալ պիրունին օմար խայամը ուլուկ բէկը ոորնք ստեղծագործած են միջին արեւելքի մէջ միջին դարերուն բարբարոս ցեղերու արշաւանքներու ժամանակ գրեթէ ամէն ինչ մոռցուեցաւ եւ աստղագիտութիւնը խոր անկում ապրեցաւ այդ ժամանակաշրջանին եզակի երեւոյթ էին անանիա շիրակացիի աշխատութիւնները որոնց մէջ վերածնունդ ապրեցան յոյն մտածողներու յառաջադիմական գաղափարները դարերուն զգալի թիւով աստղագիտական դիտումներ կատարուեցան արաբական երկիրներու եւ միջին արեւելքի մէջ մասնաւորապէս յայտնի են ուլուկ բէկի րդ դար սամարղանդի մէջ կատարած դիտումները աստղադիտակով լուսինի արեգակի մոլորակներու եւ ծիր կաթինի դիտումները առաջին անգամ կատարեց կ կալիլէյը ին չնայած կ կալիլէյի ինքնաշէն դիտակի պարզութեան եւ փոքր չափերուն այդ դիտումներուն շնորհիւ ան յայտնաբերեց եուփիթըրի չորս արբանեակները եւ արեւաբիծերը ծիր կաթինի շերտը տարրալուծեց առանձին աստղեր պարզեց լուսինի մակերեւոյթի վրայ դիտուող գոյացումներու բնոյթը եւ այլն ճ պրետլի յայտնագործեց լոյսի աբեռացիայի երեւոյթը մ լոմոնոսովը վեներայի մթնոլորտը յայտնաբերուեցան նաեւ բազմաթիւ աստղակոյտեր եւ միգամածութիւններ կրկնակի եւ փոփոխական աստղեր փ լափլաս մշակեց արեգակնային համակարգի յառաջացման իր վարկածը որով սկիզբ առաւ աշխարհագործութիւնը ու հերշելի դար աստղերու բաշխման արեգակի ու աստղերու շարժումներու եւ ծիր կաթինի կառուցուածքի վերաբերեալ հետազօտութիւնները նշանաւորեցին աստղաբաշխութեան աստղային աստղագիտութեան ծնունդը ականներուն չափուեցան քանի մը աստղերու հեռաւորութիւնները փարալաքսեր աւելի ուշ մեծ թիւով աստղերու հեռաւորութիւններու սեփական շարժումներու եւ տեսագծային արագութիւնների չափումներու հիման վրայ բացայայտուեցան կալաքտիքային մէջ աստղերու շարժումներու օրինաչափութիւնները իսկ ին եան օորտ յայտնագործեց կալաքտիքայի պտոյտը սակայն աստիճանաբար կը ձեւաւորուի նոր աշխարհահայեացք որ կը լուսաբանէ մեզ շրջապատող աշխարհը այնպէս ինչպէս կայ իրականութեան մէջ երկիրը կը դասուի մոլորակներու շարքին մէջ այս ուղղութեամբ մեծ դեր ունեցած է գիտնական նիքոլայ քոպեռնիկոսը ին երբ քոպեռնիկոսը մահամերձ պառկած էր իր անկողինին մէջ կը տպագրուի իր տարուան աշխատանքի արդիւնքը երկնային մարզերու պտոյտներու մասին դասական աշխատութիւնը ան երկիրը համարելով մոլորակ եւ նշելով անոր իսկական տեղը մոլորակներու մէջ նիքոլայ քոպեռնիկոսը այսպէս կը պատկերացնէր աշխարհի կեդրոնը անոր շուրջ շրջագիծով եւ հաւասարաչափ արագութեամբ կը դառնային մոլորակները մերքուրին վեներան երկիրը հրատը եուփիլըրը եւ սաթուրնը իսկ այս մոլորակներէն դուրս կը գտնուի անշարժ աստղերու մարզը երիտասարդ աստղերու համակարգերու աստղասփիւռներու յայտնագործման ու ուսումնասիրութեան շնորհիւ վիքթոր համբարձումեան ամուր գիտական հիմքերու վրայ դրուեցաւ եւ արմատական նշանակութիւն ունեցող արդիւնքներու հասաւ աշխարհագործութիւնը խոստումնալից է արեգակնային համակարգի անդամներու ուսումնասիրութիւնը մօտէն ավտոմատ տիեզերական կայաններու միջոցով աստղագիտութիւնը իբրեւեւ գիտութիւն հայաստանի մէջ ձեւաւորուած է րդ դարուն անանիա շիրակացիի տիեզերագիտական ու տոմարագիտական աշխատութիւններով շիրակացին ընդունած է երկրի գնդաձեւութիւնը ճիշդ բացատրել արեգակի եւ լուսինի խաւարումները ծիր կաթինին վերագրած է աստղային բնոյթ աստղագիտութեան եւ տոմարագիտութեան հարցերը րդ դարուն լրջօրէն քննարկած է յովհաննէս սարկաւագը պատճէն տոմարի աշխատութեան մէջ ուր տուած է տոմարագիտութեան հարցերու լրիւ շարադրութիւնը եւ հայկական օրացոյցը համեմատած այլ ժողովուրդներու օրացոյցներու հետ միջին դարերուն հայաստանի վանական բարձրագոյն դպրոցներու մէջ գլաձոր տաթեւ դասաւանդուած են տիեզերագիտութիւն եւ տոմարագիտութիւն նիւթերը հայաստանի մէջ աստղագիտական հետազօտութիւններ տեղի ունեցած են քանի մը աստղադիտարաններու մէջ երեւանի բիւրականի եւ գառնիի աստղագիտութիւնը կը զբաղի երկրի սահմաններէն դուրս գտնուող մարմիններու եւ երեւոյթներու ուսումնասիրութեամբ աստղագէտը միայն կը դիտէ ու կ արձանագրէ երկնային երեւոյթները եւ իր գտած փաստերու հիման վրայ կ ընէ ընդհանրացումներ այդ իսկ պատճառով աստղագիտութեան ուսումնասիրման մեթոտները կը տարբերին երկրի բոլոր գիտութիւններու ուսումնասիրութիւններու մեթոտներէ այդ դիտումներէ ստացուած փաստերը կը կազմեն աստղագիտութեան հիմքը ներկայ ժամանակներուն գիտնականներու ձեռք բերած կուտակման համար պէտք եղած երկար ժամանակ եւ այդ փաստերու ձեռքբերումը կը շարունակուի մինչեւ այսօր աստղագիտութիւնն ամէնէն առաջ դիտողական գիտութիւն է աստղագիտութեան զարգացումը աւելի մեծ թափով սկսաւ առաջ երթալ երբ իտալացի գիտնական կալիէօ կալիլէյը ստեղծեց առաջին հեռադիտակը եւ ապա ստեղծեցին աստղագիտական այլ գործիքներ այդ տեսակ գործիքները մարդոց կարելիութիւն տուին աւելի ընդլայնելու տիեզերքի չափերը յայտնաբերել նոր երեւոյթներ եւ զանոնք ուսումնասիրելու տուեալ ժամանակի գիտութեան կարելիութիւններուն համապատասխան դիտողական փաստերու առկայութիւնը եւ անոնց ընդհանրացումն ու ճիշդ լուսաբանումը կը զարգացնան աստղագիտութիւնը աստղագիտական միաւորներէն յայտնի է պարսէկը պարսէկը հաւասար է քմ օրինակ երկրին ամենամօտ գտնուող աստղի քենտավրոսէն հեռաւորութիւնը հաւասար է պարսէկ պարսէկէն բացի աստղագիտական տարածութիւնները կը չափեն նաեւ լոյսի տարիով հեռաւորութիւնը որ լոյսը կ անցընէ մէկ տարուան ընթացքին լոյսի տարին հաւասար է կմ աստղադիտարան գիտական հիմնարկ այդտեղ կը կատարուի երկնային մարմիններու ու երեւոյթներու դիտումներ եւ հետազօտութիւններ այդ դիտումներու նպատակն է չափել երկնային մարմինները բնութագրող մեծութիւնները պայծառութիւն գոյն եւ այլն որոշ աստղադիտարաններ մասնագիտացուած են եւ հետազօտութիւնները կը կատարուին որոշակի մը եղանակով կամ նպատակով այսպէս գոյութիւն ունին ռատիօաստղադիտարաններ արեգակնային կայաններ արհեստական արբանեակներու դիտման կայաններ եւ այլն աստղաֆիզիքական աստղադիտարաններու մէջ կը հետազօտուի տիեզերքի եւ երկնային մարմիններու մէջ տեղի ունեցող ֆիզիքական երեւոյթները եւ անոնց ֆիզիքական հատկութիւնները որոշ աստղադիտարաններու մէջ կը որոշեն ճշգրիտ ժամանակը եւ կե կազմեն աստղագիտական օրացոյցներ աստղադիտարանները որպէս կանոն ուսումնասիրութիւններու արդիւնքները կը հրապարակեն իրենց իսկ գիտական հանդեսներու եւ համացանցի կայքերու մէջ շնորհիւ գիտնականներու փնտռտուքներուն աստղագիտութիւնը զարգացաւ եւ ին աստղադիտարանը արժանացաւ շքանշանի աստղադիտարանները շատ հին պատմութիւն ունեցող գիտական հիմնարկներէն են որոնց ստեղծումը պայմանաւորուած է մարդու գործնական պահանջներով որոշուած է ժամանակը մշակուած են ծովու կողմնորոշնելու եղանակները եւ այլն հին ժամանակին աստղադիտարանները գոյութիւն ունեցած են բաբելոնի չինաստանի եգիպտոսի հնդկաստանի մեքսիքօ եւ հայաստանի մէջ հնագոյն յայտնի աստղադիտարաններու ցանկը հնագոյն աստղադիտարանները որոնց գործունէուեյան ուղղութիւնները յայտնի են արդի աստղադիտարաններու պատմութիւնը սկիզբ կ առնէ միայն դարու երկրորդ կիսուն երբ աստղագիտական դիտումներու համար սկսան օգտագործել աստղադիտակներ այժմ աշխարհի մէջ կը գործեն շուրջ աստղադիտարաններ ամէնամեծ աստղադիտարաններէն են մաունթ պալոմարի մաունթ վիլսոնի կիտ պիկի լիկի պուլկովոյի ղրիմի աբասթումանի վերին պրովանսի տաուտենբուրգի աստղադիտարանները հայաստանի մէջ կը գործեն երեւանի պետական համալսարանի են գառնիի եւ բիւրականի աստղադիտարանները են օդային աստղադիտարանները ունին բարձրութեան առաւելութիւնը երկրի վրայ տեղակայուած աստղադիտարաններու հանդէպ ըլլալով երկրի մթնոլորտի հիմնական զանգուածեն վեր անոնք նոյնպէս ունին առաւելութիւն տիէզերական աստղադիտակներու նկատմամբ քանի որ անոնց սարքաւորումները կարնան վերանորոգուիլ փոխուիլ աւելի արագ եւ աժան աստղակենսաբանութիւն էքզոկենսաբանութիւն գիտութիւն որուն ուսումնասիրման առարկան կեանքի ծագումը բնաշրջումն ու տարածումը տիեզերքի մէջ աստղակենսաբանութիւնը կը հիմնուի բնագիտութեան քիմիագիտութեան աստղագիտութեան կենսաբանութեան կազմուած մարմիններու եւ անոնց շրջապատի փոխյարաբերութեանց ուսումնասիրութեան հնէաբանութեան աշխարհագրութեան եւ երկրաբանութեան նուաճումներու վրայ նպատակ ունենալով ուսումնասիրել այլ մոլորակներուն վրայ կեանքի ծագումի հաւանականութիւնը շատ խնդիրներու լուծման ժամանակ մարդու տիեզերական տարածութիւն աշխուժ մուտք ունենալու հետեւանքով աստղակենսաբանութիւնը սերտօրէն կ առնչուի տիեզերական կենսաբանութեան եւ տիեզերական բժշկութեան հետ աստղակենսաբանութիւնը կ որոնէ կեանքի համար բարենպաստ պայմաններ ինչպէս արեգակնային համակարգին մէջ այնպէս ալ անոր սահմաններէն դուրս եւ կեանքի զարգացման հաւանականութիւնը երկրի եւ տիեզերքի բարդ պայմաններուն մէչ ինչպէս նաեւ նախակենսաբանական քիմիագիտութեան ապացոյցներու որոնումին եւ լապորատոր ու գործնական հետազօտութիւններ երկրի վրայ կեանքի զարգացման վաղ շրջաններու ուսումնասիրման համար աստղակենսաբանութիւն հասկացողութիւնը յառաջացած է հին յունարէն աստրոն աստղ պիոս կեանք եւ լոկիա գիտութիւն բառերէն աստղակենսաբանութիւն հասկացողութեան տարբեր հոմանիշներ կան բայց անոնք բոլորն ալ իրենց մէջ կը ներառեն կենսաբանութիւնը եւ աստղագիտութիւնը բառերը էքզոկենսաբանութիւնը հոմանիշ հասկացողութիւնը յառաջացած է հին յունարէն էքզօ արտաքին պիոս կեանք և լոկիա գիտութիւն բառերէն անցեալին օգտագործուած է նաեւ մէկ այլ հասկացողութիւն քսենոկենսաբանութիւնը այսինքն այլմոլորակայիններու կենսաբանութիւն այդ բառը յօրինած է ֆանտաստ գրող ռոպերթ հայնլայնը իր աստղային գազան վէպին մէջ կա յ արդեօք կեանք տիեզերքի մէկ այլ մասին մէջ այդ ենթադրութիւնը կը հանդիսանայ ապացուցուող եւ հետեւաբար գիտական հետազօտութիւններու ազդեցիկ ուղղութիւն է ներկայիս աստղակենսաբանութիւնը կը հանդիսանայ ձեւականացած հետազօտութիւններու ուղղութիւն ի հետաքրքրութիւնը այս գիտական ճիւղի նկատմամբ սկսաւ տիեզերական ծրագիրի զարգացման հետ մէկտեղ թուականին ն ֆինանսաւորեց էքզոկենսաբանութեան իր առաջին ծրագիրը իսկ թուականին ստեղծեց էկզոկենսաբանութեան ուսումնասիրման համար ծրագիր թուականին ն ֆինանսաւորեց առաջարկը որուն նպատակն էր ուսումնասիրել այլմոլորակային ռատիօազդանշանները թուականին սկսած վիքինկ ծրագիրը իր մէջ կը ներառէր կենսաբանական փորձեր եւ որոնք ուղղուած էին մարսի վրա կեանքի գոյութեան ապացոյցներու փնտռելուն թուականին գիտական սարքը վայրէջք կատարելով մարսի վրայ հաւաքեց ապարաշերտի նմուշներ որուն նպատակն էր յայտնաբերել մանրէներու քարացած մնացորդներ ապարներու մէջ աստղակենսաբանութեան եւ հետեւող աստղագիտութեան նուաճումներու ինչպէս նաև մեծ քանակութեամբ էքստրեմոֆիլներու յայտնաբերումը որոնք օժտուած էին մեծ դիմացկունութեամբ բերին այն եզրակացութեան որ կեանքը կրնայ ծաղկիլ եւ զարգանալ շատ մոլորակներու վրայ եւ իրենց արբանեակներուն մէջ ներկայիս մեծ ուշադրութեան արժանացած է մարս մոլորակը իր երկրին մօտ ըլլալու եւ երկրաբանական պատմութեան պատճառով կան բազմաթիւ ապացոյցներ որ նախկինին մարսի վրայ գոյութիւն ունեցած է զգալի քանակութեամբ ջուր որ կը դիտարկուի որպէս կեանքի գոյութեան որոշիչ նախապայման ածխածինի հիման վրայ կեանքի յայտնաբերման ուղղուած առաքելութիւններէն էին վիքինկ եւ պիկլ մոտուլները որոնք ուղարկուած էին դէպի մարս վիքինկներու աշխատանքներէն կարելի է ենթադրել որ անոնց վայրէջքի տեղամասին վրայ միքրօօրկանիզմներու քանակը շատ փոքր է կամ ընդհանրապէս չկայ պիկլ մոտուլը ըստ երեւոյթի յաջողութեամբ վայրէջք կատարա է բայց կապ չէ հաստատած երկրի հետ աստղակենսաբանութեան մէջ մեծ դեր պէտք է խաղար առաքելութիւնը որ նախատեսուած էր երեւակ սառոյցէ արբանեակներու ուսումնասիրման համար բայց այս օրագիրը չիրականացուեցաւ թուականին ֆենիքս վայրէջքային մոտուլը կ ուսումնասիրէր մարսի ապարաշերտը մանրէային հետքերու յայտնաբերումին ինչպէս նաեւ ջուրի յայտնաբերման նպատակով այս առաքելութեան գլխաւոր ձեռքբերում կարելի է համարել սառոյցի յայտնաբերումը ապարներու հաստ շերտի տակ եւ անոր քիմիական վերլուծումը միջազգային տիեզերական միութիւնը պարբերաբար կ իրականացնէ մեծ միջազգային խորհրդաժողովներ րդ յանձնաժողովի միջոցով կենսատիեզերագնացութիւն ոչ երկրային կեանքի փնտռտուք թեմայով որ ստեղծուած է թուականին ի կողմէ այլմոլորակային կեանքի և բանականութեան յայտնաբերման աշխատանքներու դասաւորութեան համար եւ ներկայիս կ աշխատի հաուայեան աստղագիտութեան ինստիտուտի պազայի հիման վրայ այլ մոլորակներու վրայ կեանք յայտնաբերելու համար անհրաժեշտ է փոքրացնել խնդիրի ծաւալը որուն համար տարատեսակ ենթադրութիւններ կ ըլլան առաջինը կը կայանայ թէ մեր կալաքթիկայի մէջ կենդանի օրկանիզմներու ճնշող մեծամասնութիւնը հիմնուած է ածխածինի վրայ բայց նաեւ չի բացառուիր ոչ ածխածնային կեանքի ձեւերու գոյութիւնը այս եզրակացութիւնը կը հիմնուի այն փաստին վրայ որ ածխածինը տարածուածութեամբ չորրորդ տարրն է տիեզերքի մէջ եւ ան թոյլ կու տայ իր շուրջը յառաջացնել ամենաբազմազան մոլեքուլներ ածխածինի աթոմներու իրար հեշտութեամբ միանալու ունակութիւնը թոյլ կու տայ ստեղծել ցանկացած երկարութեան եւ բարդութեան մոլեքուլներ յաջորդ ենթադրութիւնը ջուրի առկայութիւնն է հեղուկ վիճակի մէջ ջուրը տարածուած նիւթ է որ պարտադիր պայման է բարդ ածխածնային միացութիւններու յառաջացման համար որոնք վերջնական ելքով կը բերեն կեանքի յառաջացումը խումբ մը հետազօտողներ կ առաջարկեն նաեւ դիտարկել ամոնիակային միջավայրը կամ ջրա ամոնիակային խառնուրդները քանի որ ատիկա կ ապահովէ կեանքի համար ջերմաստիճանային մեծ միջակայք եւ այդ ձեւով կը մեծցնէ թաքուն աշխարհներու քանակը այդ միջավայրը կը համարեն նպաստակոր ինչպէս ածխածնային այնպէս ալ ոչ ածխածնային կեանքի համար երրորդ ենթադրութիւնը արեւին նման աստղերու փնտռտուքն է շատ մեծ աստղերը ունին յարաբերակաօրէն կարճ կեանքի տեւողութիւն եւ ատիկա կեանքին չի տար բաւարար ժամանակահատուած զարգանալու համար շատ փոքր աստղերը կ անջատեն այնքան քիչ ջերմություն որ մոլորակները շատ մօտ պէտք է գտնուին բաւարար քանակութեամբ ջերմութիւն ստանալու համար որ իր հերթին կը նշանակէ որ մոլորակը կրնայ բռնուիլ աստղի մակընթացային ուժերու կողմէ առանց մթնոլորտի հաստ շերտի մոլորակի մէկ մասը միշտ կ ըլլայ տաք իսկ հակառակ կողմը պաղ բայց թուականին կեանքի առկայութեան հարցը կարմիր թզուկներու շուրջը դարձեալ բարձրացաւ քանի որ անոնք ունին կեանքի շատ երկար տեւողութիւն մօտ թրիլիոն տարի եւ խիտ մթնոլորտի առկայութիւնը կը թոյլատրէ կեանքի գոյութիւնը ատիկա ունի մեծ նշանակութիւն քանի որ կարմիր թզուկները շատ տարածուած են տիեզերքի մէջ գիտնականներու գնահատականներով մեր կալաքթիկայի աստղերու ը իրենց յատկանիշներով նման են արեւին իսկ մեզմէ լոյսի տարի շառաւիղով կան այդպիսի մօտ հազար աստղեր այդ աստղերը կ ըլլան կեանքի որոնման ճանապարհին հիմնական թիրախները քանի որ երկիրը կը հանդիսանայ միակ յայտնի մոլորակը որուն վրայ կայ կեանք ապա անյայտ է թէ արդեօք ճիշդ են եղած եզրահանգումները աստղագիտութեան հետ կապուած բոլոր աստղակենսաբանութեան հետազօտութիւնները կապուած են արեգակնային համակարգի սահմաններէն դուրս մոլորակներու յայտնաբերմանը էքզօմոլորակ փնտռտուքներու հիմնական պատճառը այն է որ եթէ կյանքը յառաջացած է երկրի վրայ ապա անիկա կարող էր յառաջանալ նաեւ այլ բայց նման պայմաններ ապահովուող մոլորակներու վրայ ատոր հետ կապուած կազմակերպման շրջանին մէջ կը գտնուին բազմաթիւ նախագիծեր որոնք ուղղուած են երկրին նման էքզօմոլորակներու յայտնաբերման համար առաջին հերթին ատոնք ի օրագիրներն են ը եւ ը ինչպէս նաեւ եւրոպական տիեզերական գործակալութեան ծրագիրը գոյութիւն ունին աւելի դրամի կարօտօղ օրագիրներ որոնք կը սահմանափակուին երկրի վրայ տեղակայուած աստղադիտակներու օգտագործմամբ բացի ատկէ ն արդէն մեկնարկած է քեփլեր առաքելութիւնը թուականի մարտին իսկ ֆրանսական տիեզերական գործակալութիւնը արբանեակը թուականին ծրագրուած առաքելութիւններու նպատակը ոչ միայն երկրի չափերով մոլորակներու յայտնաբերումն է այլ նաեւ անկէ եկող լոյսի դիտարկումը լուսապատկերացոյց հետազօտման համար մոլորակի լուսապատկերը հետազօտելով կարելի է որոշել անոր մթնոլորտի հիմնական բաղադրութիւնը եւ հետեւաբար գնահատած է անոր վրայ կեանքի գոյութեան հաւանականութիւնը իսկական մոլորակներու ի հետազօտական խումբը կ օգտագործէ համակարգչային մոտելաւորումը տարատեսակ մոլորակներու մոտելաւորման համար որպէսզի պարզաբանուի թէ ատոնք ինչ տեսք կ ունենան եթէ դիտուին տարուինի կամ ի միջոցով երբ այդ առաքելութիւնները սկսին տեղեկութիւններու հաւաքումը մոլորակներէն ստացուած լուսապատկերները կը համեմատուին ստացուած իսկական մոլորակներու լուսապատկերներու հետ եւ կ առանձնացուին այն յատկութիւնները որոնք նպաստաւոր կ ըլլան կեանքի զարգացման համար էքզօմոլորակի ֆոթօմեթրիայի փոփոխութիւնը նոյնպէս կարող է տալ լրացուցիչ տեղեկութիւններ մոլորակի մակերեսի եւ մթնոլորտի բաղադրութեան մասին տրեյքի հաւասարման միջոցով կարելի է գնահատել բանական կեանքով մոլորակներու քանակի մասին հաւասարումը որոշում է բանական կեանքի առկայութեան հաւանականութիւնը որպէս այնպիսի յարաչափերու արտադրեալ ինչպիսիք են մոլորակներու թիւը որոնք կրնան ըլլալ բնակեցուած եւ այն մոլորակներու քանակը որոնց վրայ կարող է յառաջանալ կեանք ուր ը բանական հասարակութիւններու քանակն է որոնք պատրաստ են կապ հաստատել ը ամէն տարի յառաջացող աստղերու քանակն է արեւին նման աստղերու ն աստղերու քանակը որոնք ունին իրենց շուրջը պտտող մոլորակներ ն մոլորակներու միջին քանակը նաեւ արբանեակներու որոնք ունին նպաստաւոր պայմաններ կեանքի յառաջացման համար ը նպաստաւոր պայմաններով մոլորակի վրա կեանքի յառաջացման հաւանականութիւնը ն մոլորակի վրայ բանական կեանքի ձեւերու յառաջացման հաւանականութիւնը ուր կայ կեանք ն մոլորակներու քանակի յարաբերութիւնը որուն բանական էակները ունակ են կապ հաստատել եւ կը փնտռեն զայն այն մոլորակներու քանակին որոնց վրայ կայ բանական կեանք ը այդպիսի հասարակութեան կեանքի տեւողութիւնը այսինքն այն ժամանակահատուածը որուն ժամանակ հասարակութիւնը գոյութիւն ունի ի վիճակի է կապ հաստատել եւ կը ցանկանայ կապ հաստատել ներկայիս այս հավասարումը հիմնաւորուած է միայն տեսականօրէն եւ քիչ հաւանական է որ անիկա մօտակայ ժամանակներս ունենայ գիտական յստակ հիմնաւորումներ առաջին արտադրեալը կ որոշուի աստղագիտական չափումներէ եւ կը հանդիսանայ պակաս քննարկուող մեծութիւն երկրորդ եւ երրորդ արտադրեալներու մասին ներկայիս կը կատարուի տեղեկութիւններու աշխուժ հաւաք աստղեր մոլորակներով եւ մոլորակներ բարենպաստ պայմաններով մնացած արտադրեալները հիմնուած են բացառապէս ենթադրութիւններու վրայ այս բանաձեւի հիմնական թերութիւնն է որ անիկա չի կրնար օգտագործուիլ տեսութիւն ստեղծելու համար քանի որ կը պարունակէ ապացուցման չտրուող բաղադրիչներ միւս կապուած թեման է ֆերմի փարատոքսը որ կ ենթադէ որ եթէ բանական կեանքը տարածուած է տիեզերքի մէջ ապա պէտք է ատոր վառ ապացոյցները երեւէին այս փարատոքսի հիման վրայ ստեղծուած է օրագիրը որ կը փորձէ գտնել ռատիօազդանշաններ բանական այլմոլորակային հասարակութիւններէն աստղակենսաբանութեան հետազօտութիւններու այլ աշխուժ ճիւղ մըն է մոլորակային համակարգի ձեւաւորման ուսումնասիրումը կ ենթադրուի որ մեր արեգակնային համակարգի առանձնաատկութիւնները կարող էին զգալիօրէն մեծցնել բանական կեանքի զարգացման հաւանականութիւնը մեր մոլորակին վրայ բայց վերջնական եզրակացութիւններ մինչեւ օրս գոյութիւն չունին կենսաբանութիւնը եւ քիմիագիտութիւնը ի տարբերութիւն բնագիտութեան չեն թոյլատրեր հաւանականութիւններ եւ եզրակացութիւններ այսինքն կամ կենսաբանական երեւոյթները հնարաւոր են կամ ոչ կենսաբանները չեն կրնար ըսել որ գործողութիւնը կամ երեւոյթը թուաբանականօրէն ապացուցուած ըլլալով պէտք է անպայման գոյութիւն ունենան իրական կեանքին մէջ կենսաբաններու համար եզրակացութիւններու հիմքը ակնյայտ է եւ անոնք ճշգրտօրէն կ որոշեն թէ ինչն է տեսական եւ ինչն է իրական մինչեւ ական թուականները գիտնականները կը կարծէին որ կեանքը ամբողջութեամբ կախուած է արեւի ուժէն բոյսերը երկրի վրայ կ օգտագործեն արեւի ուժը ֆոթռսինթեզ իրականացնելու համար որուն արդիւնքով ածխաթթու կազէն եւ ջուրէն կ առաջանան օրկանական նիւթեր ու թթուածին հետագային կենդանիները կ ուտեն բոյսերը իրականացնելով ուժիի շրջապտոյտ սնունդի շղթայով նախկինին կ ենթադրուէր որ կեանքը ովկիանոսի խորքերուն ուր չի հասնիր արեւի լոյսը կը գոյատեւէ միայն այն սննդանիւթերուն շնորհիւ որոնք կը յառաջանան օրկանական մնացորդներու օգտագործման հաշիւին ովկիանոսի վերի շերտերէն իջած սննդանիւթերէն կամ մեռած կենդանիներէ այսինքն ամէն պարագայի անիկա կախեալ է արեւային ուժէն էքստրեմոֆիլներ էքստրոմեֆիլները օրկանիզմներ որոնք ունակ են ապրիլ սաստիկ պայմաններու մէջ կը հանդիսանան աստղակենսաբաններու ուսումնասիրութիւններու որոշիչ տարր այդպիսի օրկանիզմներու օրինակ կը հանդիսանան պիոտան որոնք ունակ են գոյատեւել մի քանի քիլոմեթր հաստութեամբ ջրային շերտի տակ կէոթերմալ աղբիւրներու մօտ եւ ի հարկին պակտերիաներու որոնք կ ապրին ուժեղ թթուային միջավայրերու մէջ ներկայիս յայտնի է որ էքստրեմոֆիլները կ ապրին սառոյցի եռացող ջուրի թթուի միջուկային ռէակտորներու ջուրի աղերի բիւրեղներու թունաւոր արտանետումներու եւ այլ դժնդակ միջավայրերու մէջ որոնք նախքան կը համարուէին կեանքը բացառող միջավայրեր անոնք բացին հետազօտութիւններու համար նոր ուղղութիւն ասղտակենսաբանութեան մէջ մեծցնելով կեանքի գոյութեան համար նպաստաւոր միջավայրերու քանակը երկիր մոլորակի սահմաններէն դուրս այս օրկանիզմներու յատկանիշներու բնակութեան միջավայրերու ինչպէս նաեւ պարզումի զարգացման ուղղութեան ուսումնասիրութիւնները թոյլ կու տան հասկնալ թէ կեանքը ինչպիսին կրնայ ըլլալ եւ զարգանալ տիեզերքի մէջ ահա նմանատիպ օրկանիզմներու օրինակներ որոնք ունակ են դիմանալ տիեզերական ճառագայթման եւ վաքուումի ներգործութենէն քարաքոսեր ռիզոկարպոն աշխարհագրական լատիներէն եւ քսանտորիա էլեկանտը լատիներէն բակտերիաներ դրոժ սերմ ինչպես նաև անողնաշար դեկտեմբեր ին գիտնականներու կողմէ յայտարարուեցաւ որ էքստրեմոֆիլ պակտերիաները ֆոսֆորի պակասի պարագային կրնան դնթ ի մոլեկուլին մէջ մտցնել մկնդեղ այս յայտնագործութիւնը հին գաղափարին տուաւ կարեւորութիւն ըստ որուն կեանքը այլ մոլորակներուն վրայ կրնայ ունենալ այլ քիմիական կազմութիւն եւ ատիկա կրնայ օգնել այլմոլորակային կեանքի փնտռտուքներու ճանապարհին ավելի ուշ հայտնի դարձավ որ դա այդպես չէ հետազօտութիւններու միւս բաժինը որ կ իրականացուի ներկայիս կեանքի ծագման ուսումնասիրումն է որ կը տարբերի պարզումի ուղղութենէն ալեքսանդր օփարինը եւ ճոն հոլտեյնը կ եզրակացնէին որ նոր երկրին մէջ պայմանները նպաստաւոր էին անօրկանական միացութումներէ օրկանական միացումներու սինթեզի համար եւ այս ձեւով այնպիսի նիւթերու սինթեզի համար որոնք բնորոշ են կեանքի տարբեր ձեւերուն որոնք ներկայիս կան երկրի վրայ այս գործողութեան ուսումնասիրման ժամանակ որ ներկայիս կը կոչուի փրեպիոտիկ քիմիագիտութիւն գիտնականները հասած են որոշակի յառաջընթացի բայց ներկայիս յայտնի չէ թէ կրնայ արդեօք կեանքը յառաջանալ երկրի վրայ այդ ճանապարհով կայ նաեւ փոխընտրական փանսփերմիայի տեսութիւնը այս տեսութեան հիմքին վրայ ինկած է այն ենթադրութիւնը որ կեանքի առաջին տարրերը յառաջացած են մէկ այլ աւելի բարենպաստ պայմաններ ունեցող մոլորակի վրայ կամ նոյնիսկ միջաստղային տարածութեան մէջ երկնաքարերու եւ այլ մարմիններու վրայ իսկ ետքը ինչ որ ձեւով տեղափոխուած են երկրի վրայ եւրոպան երեւակի արբանեակը ներկայիս արեգակնային համակարգին մէջ ամենահաւանական երկնային մարմինը կը համարուի ուր կեանք կրնայ ըլլալ աստղաերկրաբանութիւն գիտական ձաղկանգ որուն ուսումնասիրման առարկան մոլորակներու եւ անոնց արբանեակներու երկնաքարերու գիսաստղերու և այլ տիեզերական մարմիններու երկրաբանութիւնն է գիտական այս ոլորտի կողմէ հաւաքուող տեղեկութիւնը թոյլ կու տայ մօտաւոր որոշել տուեալ տիեզերական առարկայի վրայ կեանքի գոյութեան հաւանականութիւնը երկրաքիմիագիտութիւն աստղաերկրաբանութեան յաւելեալ գիտակարգ որ իր մէջ կը ներառէ երկրի ևեւ այլ մոլորակներու քիմիական բաղադրութեան ուսումնասիրումը որոնց մէջ ընթացող քիմիական գործողութիւնները որոնք կը կարգաւորեն ապարներու եւ հողի բաղադրութիւնը ուժի եւ նիւթի շրջանակները եւ անոնց փոխազդեցութիւնը ջրոլորտի եւ մթնոլորտի հետ մասնագիտացումները իրենց մէջ կը ներառեն աստղաքիմիագիտութիւնը կենսաքիմիագիտութիւնը եւ օրկանական երկրաքիմիագիտութիւնը բրածոյ մնացորդները կը հանդիսանան երկրի վրայ կեանքի առկայութեան ամենահին ապացոյցները զանոնք ուսումնասիրելով հնէաբանները կրնան աւելի լաւ հասկնալ այն օրկանիզմներու կառուցուածքը որոնք ապրած են շատ հին ժամանակներուն երկրի որոշ հատուածներ օրինակ փալիպարանը որ կը գտնուի արեւմտեան աւստրալիոյ եւ անթարքթիքայի չոր արահետները կը հանդիսանան մարսի որոշ տեղամասերու երկրաբանական նմանութիւններ ատոնք կ օգնեն աւելի արդիւնաւէտ ձեւով կեանք փնտռել մարսի վրայ երկրի սահմաններէն դուրս շատ յաճախ քիչ ուշադրութիւն կը դարձուի կենսաքիմիագիտկան սահմանափակումներուն այն բանի հաւանականութիւնը որ կեանքը տիեզերքի մէջ հիմնուած է ածխածինի վրայ կը մեծնայ ածխածինի մեծ տարածուածութեան հաշիւին միայն երկու տարրեր ածխածինը եւ սիլիցիումը կրնան կազմել բաւականաչափ մեծ մոլեկուլներ որոնք կը կրեն կենսաբանական տեղեկութիւնը որպէս կեանքի կառուցուածքային հիմք ածխածինի կարեւոր յատկութիւն կը հանդիսանայ հեշտութեամբ քիմիական կապերու յառաջացումը ի տարբերութիւն սիլիցիումի որ կը նպաստէ քիմիական բազմակողմանիութեան եւ մեթապոլիզմի հեշտ ընթացքի տարբեր օրկանական աշխատող խումբեր որոնք կազմուած են ջրածինէն թթուածինէն ազոտէ ֆոսֆորէ ծծումբէ եւ բազմաթիւ մետաղներէ երկաթ մակնեզիում եւ զինք որոնք կ ապահովեն քիմիական շարժումներու հսկայական բազմազանութիւն սիլիցիումը չունի նման յատկութիւններ եւ անոնցմէ կազմուած մաքրօմոլեքուլները ունին միանման յատկանիշներ եւ բազմազանութըւն չեն ապահովեր ամէն պարագայի հնարաւոր է որ կեանքի հիմնական կառուցուածքային աղիւսները անկախ գտնուելու վայրէն նման կ ըլլան մեր աղիւսներուն չնայած երկրային եւ ոչ երկրային կեանքերը իրարմէ անկախ զարգանալով կ ունենան նմանութիւններ եթէ ոչ լրիւ այնուամենայնիւ կ ըլլան նաև իւրայատուկ կենսաքիմիական յատկանիշներ եթէ կեանքը ունի համադրուող ազդեցութիւն միջավայրի վրայ արեգակնային համակարգի այլ մասերուն մէջ ապա քիմիական տարրերու յարաբերական պարունակութիւնը կարող է ցոյց տալ անոր առկայութիւնը միտքը այն մասին թէ արեգակնային համակարգին մէջ ուր կեանք կրնայ ըլլալ պատմականօրէն միշտ սահմանափակուած է այն համոզումով թէ կեանքը կախեալ ըլլալով արեւի ջերմութենէն եւ լոյսէն պէտք է անպայման յառաջանայ մոլորակի մակերեսին երեք ամենահաւանական կեանք պարունակող թեկնածուներն են մարսը երեւակի արբանեակ եւրոպան եւ լուսընթակի արբանեակ թիթանը այդ եզրակացութիւնը առաջին հերթին կը հիմնուի այն բանին վրայ որ տիեզերական մարմինները կրնան պարունակել հեղուկ ջուր եւ որ իր հերթին որոշիչ եւ կարեւոր պայման է կեանքի գոյութեան համար ջուրը մարսի վրայ կը գտնուի բեւեռային հատուածներուն մէջ եպ վերջերս գոյացող ձորերուն մէջ որոնց առկայութիւնը թոյլ կու տայ եզրակացնել որ ջուրը մարսի վրայ կրնայ ըլլալ ժամանակաւոր եւ կուտակուիլ կէոթերմալ ազբիւրներու մէջ մարսի ցած ջերմաստիճանային եւ ճնշման պայմաններուն մէջ հնարաւոր է որ ջուրը շատ աղի ըլլայ ինչ կը վերաբերի եւրոպային ապա այստեղ հեղուկ ջուր ենթարաբար կայ սառցաշերտի տակ այդ ջուրը կարող է տաքնալ ովկիանոսի յատակին հրաբխային աշխուժութեան շնորհիւ բայց աւելի հաւանական է որ տաքնալու աղբիւր հանդիսանան մակնթացային ուժերը միւս տիեզերական առարկան որ կարող է կեանք կրել լուսընթակի ամենամեծ արբանեակ թիթանն է կ ենթադրուի որ թիթանի պայմանները նման են վաղ երկրային պայմաններուն անոր մակերեսին գիտնականները առաջին անգամ յայտնաբերեցին լիճեր բայց հաւանական է որ ատոնք կազմուած են էթանէ կամ մեթանէ կասինի զոնդի տեղեկութիւններու ուսումնասիրումէն ետք թուականին յայտարարուեցաւ որ թիթանը նոյնպէս կարող է ունենալ ստորգետնեայ ովկիանոս կազմուած հեղուկ ջուրէ եւ ամոնիակէ հնարաւոր է նաեւ որ լուսընթակի միւս արբանեակ էնցելատը կարող է իր սառցաշերտի տակ ունենալ ովկիանոս այս տեսութիւնը հիմնուած է այն եզրակացութիւններուն վրայ որ կեանքի բազմաբջիջ ձեւերը կրնան հանդիպիլ շատ հազուադէպ ան կու տայ հաւանական պատասխան ֆերմիի փարատոքսին եթէ ոչ երկրային հասարակութիւնները լաւ տարածուած են ապա ինչո ւ մենք չենք գտներ բանական կեանքի հետքեր այս տեսութիւնը կը հադիսանայ միջակութիւն սկզբունքին հակառակ տեսութիւն որ առաջարկուած է աստղագետներ ֆրենք տրեյքի քարլ սականի եւ ուրիշներու կողմէ միջակայութեան սկզբունքը կ ենթադրէ որ կեանքը երկրի վրայ բացառիկ երեւոյթ չէ եւ մեծ հաւանականութեամբ կարող է անվերջ քանակով յայտնաբերուիլ այլ աշխարհներուն մէջ անթրոպային սկզբունքը կը պնդէ որ տիեզերքի հիմնարար օրէնքները յատուկ կերպով կազմակերպուած են կեանքի գոյատեւման համար անթրոպային սկզբունքը կ աջակցի ունիկալ երկրի տեսութիւնը պնդելով թէ տարրերը որոնք անհրաժեշտ են երկրի վրայ կյանքի պահպանման համար շատ նուրբ կարգաւորուած են եւ նմանատիպ պայմաններու առկայութիւնը շատ քիչ հաւանական է չնայած ոչ երկրային կեանքի նկարագրումը չորոշուած խնդիր է եւ անոր վերաբերեալ տեսութիւններն ու կանխսատեսումները լայն տարածում ունին այնուամենայնիւ ներկայիս տեսութեան զարգացումը աստղակենսաբանութեան ամենամիաձոյլ գործնական կիրառումն է կենսաբան ճեք քոենը եւ թուաբանագէտ եան ստիւարտը կը դիտարկեն քսենոկենսաբանութիւնը աստղակենսաբանութենէն անկախ քոենը եւ ստիւարտը կը կարծեն որ աստղակենսաբանութիւնը երկրային կեանքին նմանատիպ կեանքի փնտռտուքն է իսկ քսենոկենսաբանութիւնը կը դիտարկէ նաև կեանքի այնպիսի հաւանական ձեւեր որոնք հիմնուած չեն ածխածինի կամ թթուածինային շնչառութեան վրայ բայց ունին կեանքի որոշիչ յատկութիւններ հնարաւոր է որ արեգակնային համակարգին մէջ որոշակի մոլորակներու օրինակ երեւակի արբանեակները ունենան պինդ մակերես կամ հեղուկ ովկիանոսներ որոնք կեանքի համար բարենպաստ են մոլորակներէն շատերը որոնք յայտնաբերուած են թուականին արեգակնային համակարգի սահմաններէն դուրս իրենցմէ կը ներկայացնեն տաք կազային հսկաներ եւ կյանքի համար բարենպաստ չեն այդ պատճառով յստակ յայտնի չէ թէ արեգակնային համակարգը երկրի հետ եզակի են թէ ոչ աւելի կատարելագործուած մեթոտներու շնորհիւ հնարաւոր կ ըլլայ յայտնաբերել նոր մոլորակներու համակարգեր որոնց մէջ կարող են երկրին նման մոլորակներ ըլլալ քեփլեր առաքելութիւնը նախատեսուած է երկրի չափերուն մօտ մոլարակներու աստղերու շուրջ յայտնաբերման համար աստղի փայլատակման չնչին փոփոխութիւններու վրայ հիմնուելով երբ մոլորակը կ անցնի աստղի եւ աստղադիտակի միջեւ սուպմիլիմեթրային եւ ինֆրակարմիր աստղագիտութեան զարգացման շնորհիւ բացուեցան աստղային համակարգերու նոր բաղադրամասեր ինֆրակարմիր հետազօտութիւնները թոյլ տուին յայտնաբերել երկնաքարերու եւ փոշիի օղակներ աստղերու շուրջ որոնք մոլորակներու յառաջացման համար հիմք կը հանդիսանան ջանքերը որոնք ուղղուած են ինչպիսի ն է կեանքի համար երկբայական բարենպաստ մոլորակներու տարածուածութիւնը հարցի պազաբանմանը ունեցան որոշակի յաջողութիւն փետրուար ին քեփլեր աստղադիտակէն ստացուած տեղեկութիւնները ուսումնասիրող գիտնականները յայտարարեցին որ կան թեկնածու մոլորակներ որոնք կը գտնուին իրենց աստղէն կեանքի համար բարենպաստ հեռաւորութեան տարածքին մէջ եւ իրենցմէ ը ունին երկրին համապատասխան չափեր նաեւ կը տարուի հետազօտութիւն շրջակայ միջավայրի յարաբերական սահմանափակումներու վերաբերեալ որոնք բնորոշ են էքստրեմալ էքօհամակարգերուն գիտնականներուն թոյլ տալով կանխատեսել թէ որ մոլորակային համակարգը աւելի բարենպաստ կրնայ ըլլալ կեանքի համար այնպիսի առաքելութիւններ ինչպիսիք են իջնող ապարատ ֆենիքսը ն եւ ը դէպի մարս կասսինի զոնդը դէպի լուսընթակի արբանյակ թիթան ը դէպի երեւակի արբանեակ եւրոպա նոր յոյսեր կու տան մեր համակարգի կեանքի գոյութեան ապացուցման համար նոր հետազօտութիւններ իրականացնելու համար աստղաշէն գիւղ արցախի ասկերանի շրջանին մէջ շրջանի կեդրոնէն քմ արեւմուտք կը գտնուի մեթր բարձրութեան վրայ իսկ ստեփանակերտէն քմ հեռաւորութեան վրայ հեռուստատեսութիւնը եւ ռատիօն համայնքին մէջ հասանելի են բջիջային կապի համակարգ կը գործէ եւ անլար հեռախօսակապը առկայ է էն ի վեր համացանցի ծառայութիւնը հասանելի է ապահովուած է համացանց կապով աստղաշէնը ունի գիւղապետարան մշակոյթի տուն բժշկական կեդրոն եւ միջնակարգ դպրոց ժան անդրեանի անուան ուր կ ուսանին աշակերտ ի դրութեամբ ին վիլհելմ կարապետեանի օժանդակութեամբ գիւղին մէջ բացուած է արուեստի դպրոց մինչեւ թուրք սելճուքներու յարձակումը գիւղը քարաղբիւր կը կոչուէր հետագային դաշբուլաղ կոչուած է իսկ ին վերանուանուած է արցախաշէն արցախի տարածքին յայտնաբերուած են բրածոյ կենդանիներ ինչպէս նաեւ փայտի քարացած մնացորդներ աստղակերպ քարացած մնացորդներու առկայութիւնը վայրի բացառիկութիւնը հակտորոշ երեւոյթ գնահատուած է եւ արցախաշէն վերանուանուած գիւղը յունուար ին վերանուանուած է աստղաշէն իսկ գիւղի պատմական անունը քարաղբիւր է գիւղի բնակչութեան թիւը տարբեր տարիներուն ըստ սերկէյ մելքումեանի լեռնային ղարաբաղը ին լույս ընծայուած գիրքի գիւղին մէջ կար տուն բնակիչ ին տուն բնակիչ ի արցախեան շարժման նախօրեակին հայ ծուխ բնակիչ եւ ազրբէյճանցի ծուխ բնակիչ ին ծուխ միայն հայկական բնակիչ ին ծուխ բնակիչ համայնքը լեռնային է ունի հա տարածք որմէ հա գիւղատնտեսական նշանակութեան հա անտառային հողեր են աստղաշէն համայնքի սահմանային գոտիին կից կը հոսի պատարա գետը աստղաշէն գիւղին մէջ յայտնաբերուած աստղաքարերը մլն տարեկան են կ ենթադրուի որ այնտեղ ժամանակին ովկիանոս եղած է ովկիանոսի հատակին մանր կենդանիներու մնացորդներ կային որոնք աստիճանաբար իրար միացած են եւ այդպէս ալ քարացած են աստղաշէնի բրածոյ տեղանքը մինչեւ օրս լուրջ ուսումնասիրութեան չէ ենթարկուած թերեւս առաջին փորձը ի աշնան ազոխի քարանձաւի հնագիտական արշաւախումբի կողմէն կատարուած ուսումնասիրութիւնն է ուսումնասիրութեան նախնական տուեալներու մասին տեղեկութիւններ յայտնած է ազոխի քարանձաւի հնագիտական արշաւախումբի ղեկավար լեւոն եպիսկոպոսեանը աստղաշէնի յաջորդականութեան բրածոյ պարունակող տեղամասը կը գտնուի անմիջապէս ճամբեզրի տակ բացի հիւսիսէն հիւսիս արեւմուտքէն դէպի հարաւ արեւմուտք ուղղութեամբ մօտ մ փոքր արահետէն շերտադարսման անկումը հարաւ արեւմտեան ուղղութեամբ մօտ է բրածոներով հարուստ տեղամասը գլխաւորապէս կը հանդիպի աստղաշէնի յաջորդականութեան հիմնահարթակին եւ միջնամասին մէջ այս հորիզոնները բաւական մեծ հատիկաւորուած են կլորաւուն հատիկներ պարունակող բեկորային քարաշերտերով եւ կենսաշերտային նիւթով որոշ քարաշերտեր մուգ են եւ ըստ երեւոյթին պազալտով կազմուած աչք կը մտնեն նաեւ հանքայնացման կանաչ օճախներ որոնք կրնան հանքային քլորիտի կամ լրթակաւիճի առկայութեան նշաններ ըլլալ բնակչութիւնը հիմնականին գիւղատնտեսութեամբ կը զբաղի անասնապահութեամբ եւ հողագործութեամբ համայնքը ապահուուած է ելեկտրական ուժով առկայ է նաեւ գազամատակարարման համակարգ ջրամատակարարումը կը կատարուի համայնքի կողմէն ինքնահոս եղանակով համակարգը ակունքներով կը սնուի գիւղին մէջ կը գործեն առեւտուրի առարկաներ համայնքի տարածքին առկայ են աղբիւրներ քարէ այդ քարէ աղբիւրի անունէն առաջացած է քարաղբիւր անուանումը ալեքսանի պլպլան վերին նապաստակի վանուն ալիսանի քրամի վետանց ղշլաղէն եւ մոսունց ծորին համայնքային ենթակայութեան ճանապարհները պատուած է խճով ու կոպճով չմշակուած կապակցող նիւթերով փոխադրամիջոցային կապը կարգաւորուած է ուղեւորափոխադրումները կը կատարուին պատարա ստեփանակերտ պատարա թիւ եւ խանցք ստեփանակերտ խանցք թիւ միջշրջանային կանոնաւոր հանրակառքային երթուղիներով համայնքի տարածքին կը գտնուին ս գէորգ եկեղեցին րդ դարու կէս ֆռանգիւլաց կապենխաչ չմանենխաչ երեք նահատակ սրբատեղիները ինչպես նաեւ դամբարաններ մ թ ա հազ աղբիւր էն աստղաշէնի մէջ հաշւառուած է յուշարձան ս գէորգ եկեղեցին կառուցուած է երեք կամարներու վրայ ունի ուղղանկիւն հատակագիծ չափերը մ միանաւ բազիլիկա է կառուցուած է րդ դարուն ներկայիս վերանորոգուած է ծածկը թիթեղապատ է տանիքը թաղակապ միակ մուտքը հարաւային կողմէն կը բացուի ունի պատուհան կը բացուին հարաւային արեւելեան եւ արեւմտեան կողմերէն մուտքէն աջ ագուցուած քարի մը վրայ արձանագրուած է եկեղեցւոյ բակին մէջ կան երկու ուշագրաւ խաչքարեր բնորոշ րդ դարերուն ին սուրբ գէորգ եկեղեցին վերակառուցուեցաւ ամերիկահայ բարերարներ բժիշկ յակոբ եւ տիկին լուդովիկա այնթապլեաններու հովանաւորութեամբ արմէն էտուարտ ղահրամանեանի եւ բորիս պետրոսեանի նախաձեռնութեամբ գիւղի կեդրոնը կառուցուած է յուշարձան երկարութիւնը մ լայնութիւնը մ բարձրութիւնը մ որ նուիրուած է արցախեան պատերազմի ընթացքին զոհուած աստղաշէնցիներու յիշատակին կառուցուած է կարմիր տուֆով կամարակապ է կեդրոնին վրայ հրեշտակ է ձեռքին սուր կամարներու վրայ զարդանախշեր են վերի եւ վարի մասերուն կան արձանագրութիւններ գիւղի սրբավայրերն էին փռունգիւլաց սուրբը խաչին տակը կամ կապէն խաչը չիմանէն խաչը յերէ նահատակը խաչին դոշը գիւղի վերի մասին մէջ կայ քարանձաւ որ տեղացիները սանգար կ անուանեն ժամանակին այնտեղ պեղումներ կը կատարուէին քարանձաւի մէջ կային նախնադարեան մարդոց ոսկորներ որոնք ուսումնասիրուած են եւ անոնց մասին ըսուած է թէ հազարաւոր տարիներու պատմութիւն ունին այդ ոսկորները գիւղին մէջ կայ նաեւ հայրենական մեծ պատերազմի ընթացքին նահատակուած մարտիկներուն նուիրուած յուշարձան ական թուականներ որ կերտած է համագիւղացի աբէլ իսահակի պետրոսեանը աստղաշէնի մէջ ին կազմաւորուած է կամաւորական խումբ որ առանձին ապա բադարայի վաշտի կազմին մէջ մասնակցած է ասկերանի նախիջեւանիկ խրամորթ մարտակերտի աղդամի քելբաջարի եւ այլ շրջաններու ինքնապաշտպանական եւ ազատագրական մարտերուն աստղաշէնի հրամանատարները եղած են վ ղազարեանը կ գասպարեանը ա եգորեանը յ անտոնեանը գիւղէն զոհուած է ազատամարտիկ անոնց յիշատակի անկիւնը բացած են աստղաշէնի դպրոցին մէջ դեկտեմբեր ին գիւղի զոհուած ազատամարտիկներու պատուին գիւղին մէջ զետեղուած է յուշարձան որ կառուցուած է հհ պն վազգէն սարգսեանի անուան ռազմական համալսարանի հրամանատար ժեներալ հազարաբետ աստղաշէնցի արմէն ղահրամանեանի նախաձեռնութեամբ ին աստղիկ հայկական դիցաբանութեան մէջ ջուրի սիրոյ ու գեղեցկութեան աստուածուհին է ըստ աւանդութեան աստղիկ դիցուհին ամէն գիշեր կը լոգնար մշոյ դաշտէն հոսող արածանի գետին մէջ սիրահարուած երիտասարդները կը հաւաքուէին մօտակայ բարձունքին վրայ որպէսզի տեսնէին աստուածուհին սակայն աստղիկն աննկատ մնալու համար դաշտը կը պատէր մշուշով որուն պատճառով ալ երկիրը կոչուած է մուշ դաշտը մշոյ դաշտ աստղիկը ըստ աւանդութեան նոյի դուստրն է վահագն աստուծոյ սիրելին անոր անուանած են նաեւ ոսկեծղի ոսկեբազուկ վարդամատն աստղիկի գլխաւոր մեհեանը տարօն գաւառի աշտիշատ աւանին մէջ էր այն կոչուած է նաեւ վահագնի սենեակ ուր աստղիկը հանդիպած է վահագնին հին հայաստանին մէջ աստղիկի եւ վահագնի սէրը սուրբ կը նկատուէր մարդիկ կը կարծէին թէ անոնց հանդիպման հետեւանքով է որ անձրեւ կը տեղար երկրի վրայ բերք ու բարիք կը ստեղծուէր աւանդութեան համաձայն աստղիկը բնակած է տարօնի ասղնբերդի մէջ որուն տանիքին բոյն դրած ծիծեռնակները որպէս սուրհանդակներ լուր կը տանէին աստւածուհիի սիրեցեալ վահագն աստուծոյ աստղիկին նուիրուած տաճարներ կային նաեւ վանա լիճի մերձակայ արտամետ գիւղին մէջ անձեւեաց գաւառինմէջ եւ այլուր երեւանի օբերայի եւ պալէթի շենքի տեղը նոյնպէս եղած է աստղիկին նուիրուած տաճար տօնակատարութեան ժամանակ աստղիկին ձօնած են վարդեր այստեղից ալ անոր վարդամատն մականունը թռցուցած աղաւնիներ ցօղած ջուր իրար վրայ ուրախացել աստղիկը կը համապատասխանէ յունական աֆրոտիթէ հռոմէական վեներա աստուածուհիներուն աստղիկի տօնը նշած են յուլիսի կիսուն համաժողովրդական մեծ հանդիսութիւններով եւ արարողութիւններով այդ տօնը կոչուած է վարդավառ եւ ցայսօր կը պահպանուի վարդավառը հայ եկեղեցւոյ տաղաւար տօներէն է ու կը նշուի որպէս յիսուս քրիստոսի պայծառակերպութեան տօն ըստ արիական աւանդոյթներու ստորգետնեայ աստուածը արարչական ընտանիքէն կը գողնայ աստղիկը որուն հետեւանքով արիներու միջէն կը վերանան սէրն ու գեղեցկութիւն ը անոնց հոգիներուն մէջ բուն կը դնէ ատելութիւնը եւ անոնք կը դառնան տգեղ ու դժնակ բայց վահագնը յաղթելով վիշապին կ ազատէ աստղիկը եւ շրջելով արարատը արիները կ օծէ վարդաջուրով վարդավառ կը սարքէ եւ անոնց վերստին կ օժտէ աստղիկեան սիրառատութեամբ հայեր ժողովուրդը վարդավառը մեծ շուքով կը տօնէ այն հայերու ամենասիրուած տօներէն է այդ օրը մեծ թէ փոքր խանդավառութեամբ իրար կ օծեն ջուրով իրար սէր ու գեղեցկութիւն կու տան կ երգեն կը պարեն կը նորոգեն աստուածային խորհուրդը կը փառաբանեն աստղիկը իրար կը նուիրեն նորոգ սիրոյ խորհրդանիշ ծաղիկը վարդը ըստ աւանդազրոյցի ծովու ճերմակաթոյր փրփուրներէն ծնած էր աստղիկը եւ այդտեղէն կը քալէր ոտքերէն կաթկթացող արիւնէն վարդեր կը բուսնէին երբ դիցուհին վարդի թերթիկներ կը թափէր հայոց աշխարհին անոնք աննկատելիօրէն կը քսուէին հայ աղջիկներուն եւ անոնց կ օժտեն աստուածային գեղեցկութեամբ մէկ այլ աւանդութեան համաձայն երբ աստղիկը արածանիի ջուրերուն մէջ գիշերային լոգանք կ ընէր հայ կտրիճները անոր գեղեցկութեամբ հիանալու համար բլուրներին կրակներ կը վառէին որպէսզի լոգանքի վայրը լուսաւորուի սակայն աստուածուհին շուրջը մշուշ կը գոյացնէր եւ կը քօղարկէր իր մերկութիւնը այս բոլորին հետեւողութեամբ այդ գաւառը կը կոչուի մշուշ իսկ յետագային մուշ աստղիկ աստուածուհիի անունը կը կրէ հայկեան տոմարի իւրաքանչիւր ամսուան եօթներորդ օրը ակադեմիկոս մ աբեղեան աստղիկը կը համարէ նաեւ ջուրի աստուածուհին եւ կը գտնէ որ գեղամայ լեռներու տարածքին յայտնաբերուած վիշապներ կոչուած ձկնակերպ կոթողները աստղիկ դիցուհիի արձաններն են աստուածածին անապատ հին մենաստան վայոց ձոր գաւառին մէջ կը կոչուի նաեւ մարիամ աստուածածին եկեղեցւոյն սպիտակագոյն քարերուն համար իսկ այլազգիք կը կոչեն կիւլ վանք շուրջը խիտ առ խիտ բուսած վայ վարդենիներու համար հիւսիսային կողմը պարսպապատ է միւս կողմերը կան ի չափ սենեակներ ոմանք կամարակապ եկեղեցին փոքր է քառակուսի եւ բարձրագմբէթ ունի չորս դեղնագոյն քարէ սիւներ վայելուչ քանդակուած պատկերներ սեղանին վրայ որոնք անվնաս մնացած են գմբէթի չորս անկիւնները եղող չորս աւետարանչաց քանդապատկերներուն հետ վէմքարին վրայ քանդակուած կայ ծերունի քահանայի մը պատկերը ձեռքերը վեր բարձրացուած արեւմտեան դրան ճակատը սպիտակ քարի վրայ քանդակուած է տիրամայրը յիսուս գիրկը եկեղեցիս ունի նաեւ փոքր գաւիթ մը որուն առաստաղը բոլորովին խոնարհած է եւ գեղեցկաշէն զանգակատուն մը արտաքին հիւսիսային որմոյն վրայ կայ քանդակապատկեր մը որ կը ներկայացնէ լայն զգեստով մեծաշուք եւ գլուխը խոյր դրած մարդ մը ձեռքը ուղիղ բռնած կը կարծուի թէ պռօշ իշխանն է նոյն ձեւով զարդարուն զգեստներով պատանի մըն ալ կայ մօտը որուն գլխուն վրայ գրուած է ամեր հասան որդի պռաշայ եկեղեցւոյ արեւելեան որմոյն վրայ ագուցուած են խաչքարինք հարաւայնոյն վրայ կայ երկու խաչակիր ձեռաց քանդակ եւ թուականը այդ քանդակները տեղերնէն ինկած լինելով դրուած են եկեղեցւոյ մէջ վանացս եկեղեցւոյ դուրսը եւ ներսը կան բաւական թիւով արձանագրութիւններ զանազան միաբանող եւ նուիրատու անձանց աստուածածին վանք երուսաղէմ ս սիոնի դիմաց բեթղեհէմի ճամբուն վրայ վանքս շինած է բարի անուն եւ ընտրեալ գէորգ քհ որուն եղբօրորդին յովհաննէս ճգնաւոր հանդերձ քեռբ տիկներես իւրով կրօնաւոր կագաւ կը ստանայ երուսաղէմ ի յովհաննէս աբեղայի ձեռամբ գրուած ճառընտիր մը ձեռագիրը կը նուիրուի երուսաղէմայ ս աստուածածին վանքին ի վայելումն որգւոյ իւրեանց գէորգայ սարկաւագի եւ այլ կրօնաւորաց եւ քահանայից յիշեալ կը խնդրէ զհիմնադիր կամ զռինող եկեղեցւոյս զգէորգ քհ գնացեալն առ քրիստոս եւ զգծողն եւ զկազմողն ճառընտիրս յովան ին ըստ այսմ վանքս ժգ դարու սկիզբը կառուցուած է ին աւետիս եպիսկոպոս վանքիս մէջ ոեկեփորիկ մը կ ընդօրինակէ եւ կը յիշէ միաբաններէն արիստակէս մելքիսեդ յակոբ ճգնաւոր ին խաչատուր վրգ վանքիս մէջ կ ընդօրինակէ պօղոս վրդ ի ոտանաւորները յիշատակարանք սուրբ աստուածածնայ վերափոխման տօնը յայտնի է նաեւ որպէս խաղողօրհնէքի տօն հայ առաքելական ս եկեղեցւոյ հինգ տաղաւար տօներէն չորրորդն է կը նշուի օգոստոսի ի ամէնէն մօտիկ կիրակի օրը օգոստոս էն տօնը ունի շաբաթապահք նաւակատիք եւ մեռելոց ս աստուածածնայ վերափոխման տօնի աւարտին բոլոր եկեղեցիներուն մէջ պատարագ կը մատուցուի հայ առաքելական եկեղեցւոյ տօնը առանձնայատուկ է անով որ օգոստոսի այս շրջանը հայաստանի հեթանոսական օրերէն եկող հասունցող խաղողի օրհնութեան ծէսով պայմանաւորուած է այսինքն տօնին օրը պատարագէն ետք կը կատարուի խաղողօրհնէք որմէ ետք միայն կարելի է խաղող ուտել այդպիսով կ օրհնուի տարուան ամբողջ բերքն ու բարիքը նոյն օրհնուած խաղողէն օրհնուած գինի կը պատրաստեն զոր մարդիկ կը պահեն մինչեւ յաջորդ տարուան խաղողօրհնէքը որպէս լիառատութեան ապահովման նշան մինչեւ քրիս տո նէու թեան մուտքը հա յաս տան հայ ժողովուրդը շատ կը սի րէր նա ւասար դի տօ նը նոյ նիսկ այդ ամի սը նա ւասարդ կ անուանէր ու րա խու թեամբ խինդ ու ցնծու մով կը պա րէին կը խա ղային կը մրցէին այդպէս ոգե կոչե լով մեր նա հապե տին յաղ թա նակը նա ւասար դի տօ նակա տարու թիւննե րուն մեծ ու կա րեւոր տեղ յատ կաց ուած է հա յոց ամէնէն սի րելի դի ցու հիին մայր անա հիտին անոր մայ րա կան ջեր մութիւնն ու անսպառ զօ րու թիւնը կը հայ ցէին բոլորը նո րահար սը մայ րա կան բերկրան քը զգա լու եր ջանկու թիւնը կը հայ ցէր մար տի կը զօ րու թիւն ու յաղ թութիւն մշա կը առատ բերք ու բա րեբեր անձրեւ ներ հի ւան դը ապա քինում քրիս տո նէութեան ընդունումէն ետ ք հա յերը անա հիտ դի ցու հիին վե րագ րուող հաւա տա լիք ներն ու աղօթքնե րը կ ուղղէին դէ պի ս աս տուածա մայ րը եւ որովհետեւ նա ւասար դեան տօ նակա տարու թիւննե րը անա հիտ դի ցու հիին նուիրուած մե հեան նե րու մէջ կը կա տարուէին այդ մե հեան նե րը կը քան դուին եւ անոնց փոխարէն կը կառուցուին ս աս տուածա մօր նուիրուած եկե ղեցի ներ մէկ խօսքով մար դիկ ուխտի կ երթային դէ պի նոյն վայ րե րը բայց այժմ ոչ թէ իբրեւ անա հիտի նուիրուած ուխտավայր այլ աս տուածա մօր կը նշէին ոչ թէ նա ւասար դը այլ ս կոյս մա րիամ աս տուածածնայ վե րափոխ ման տօ նը ս աստուածածինը հայ եկեղեցւոյ ու ժողովուրդի կեանքին մէջ առանցքային տեղ ունի մեր եկեղեցւոյ մտածողութեան ու վկայութեան եւ ընդհանրապէս մեր ժողովուրդի կեանքին մէջ ս աստուածածինը եղած է մնայուն ներկայութիւն եւ աղբիւր հոգեւոր կեանքի վերանորոգման մեր ժողովուրդը յատուկ երկիւղածութեամբ մօտեցած է ս աստուածածինին անոր անունով եկեղեցիներ ու ուխտավայրեր կանգնեցուցած եւ ուխտագնացութիւններ կազմակերպած է օրե րով կը պատ րաստուէին ուխտագնա ցու թիւննե րուն ազ գա կան նե րով ըն կերներով բա րեկամ նե րով ճա մբայ կ իյնային նա խապէս ընտրուած ուխտա տեղին կը քալէին ամ բողջ գի շեր մը եւ արե ւածա գը կը դի մաւո րէին ուխտա վայ րէն ուր կը սարքուէին սե ղան նե րը կը զո հաբե րուէին պտուղնե րը մա տաղ ներ կը մատուցուէին երի տասարդնե րը խումբ խումբ կը պա րէին լախ տի տեղի կ ունենար ըմբշա մարտ եւ տօ նը կը շա րու նա կուէր խինդ ու ցնծուն զուար ճանքնե րով մա տաղ նե րը կ օրհնուէին ու կը զի նուէին աւան դա կան հա րիսա յի պղինձնե րը կը շա րուէին ծա ռին տակ կրա կարան նե րուն վրայ թթ ենիերուն տակ ուխտա ւոր նե րը կը բա նային իրենց սե ղան նե րը կը փչէին զուռնան կը թնդար թմբու կը ու մին չեւ լոյս շուրջպա րը կը դառ նար կիրակի առա ւօտ տե ղի կ ու նե նար հան դի սաւոր պա տարագ պա տարա գիչ սրբա զանը կ օրհնէր հե րիսան որ կը բա ժնուէր ուխտա ւոր նե րուն խնճոյ քը կե րու խումը զուռնան ու պա րը կը տե ւէին մին չեւ երե կոյ խա ղողօրհնէ քին կը յի շէին նաեւ թուխ ու մուխ մա նուկնե րը որոնք ան շուշտ շատ հի նէն կու գան առա տու թեան ու բեր քա տուու թեան բնու թիւնը բու ժող ու կե նարար կեանք պար գե ւող դի ցային ոգի ներ կամ դի ցեր էին ալաշ կերտի մէջ ս աս տուածած ինի վե րափոխ ման օրը կը հա ւաքուէին թուխ մա նուկ սրբա վայ րին մէջ եւ կը կո խկռտէին այն վայ րե րը ուր թուխ մա նուկներ քա լած են համ զա շեխ գիւ ղին մօտիկ թուխ մա նու կի ուխտագ նա ցու թիւնը կը պա տահի օգոս տո սին ս աս տուածած նայ տօ նին խաս տուրա ս աս տուածած նայ վան քը ուխտի եկող հա սարա կու թիւնը թուխ մա նուկ եւս պէտք էր երթար որ իր ուխտը կա տարեալ հա մարուէր նախապէս բեր քի օհ նութեան ու նուիրա բերու թեան ծէս կար հա սու նցած առա ջին պտուղնե րը եւ բեր քը պէտք էր զո հաբե րել ուխտա վայ րե րուն մէջ կամ պաշ տա մունքի տունե րուն մէջ որմէ ետք միայն կա րելի էր ճա շակել այդ պտու ղը այս սո վորու թիւնը չվե րցուեցաւ քրիս տո նէու թեան մուտքով այլ շա րու նա կուեցաւ ամա նորին կը զո հաբե րուէին զա նազան հա տե ղէն փո խինդ աղանձ տեառնընդա ռաջին թարմ ու չոր միրգեր ս զա տիկին հաւկիթ համ բարձման օրը կաթ ով վար դա վառին հաս կեր ու խնձոր իսկ ահա ս աս տուածա մօր վե րափոխ ման օրը խա ղող կ օրհնէին խա ղողօրհնէ քի օրը քա հանան կ օրհնէր խա ղողի առա ջին ող կոյզնե րը որոնք կը տա րուէին եկե ղեցի սա կայն աւե լի յա ճախ քա հանա ները իրենք կ այ ցե լէին խա ղողի այ գի ները մկրա տով ող կոյզ մը կը կտրէին կը բարձրաց նէին զայն դէ պի արե ւը եւ երկինքի լոյս թուխ մա նուկնե րէն ցօ ղուած են մեր այս այ գիին ող կոյզնե րը աս տուած օրհնեց մեր այ գի ները նո յեան տա պանով մով սէ սի տա պանա կով քրիս տո սի ս խա չով աս տուածած ինի ար ցունքով լու սա ւոր իչի լոյս հա ւատքով հաց ու գի նի տէր կեն դա նի մեր այ գի ներն ալ միշտ դա լար պիտի ըլլան ող կոյզնե րը միշտ անսպառ ըսե լով կ օրհնէին բեր քը օրհնուած խա ղողի ող կոյզնե րէն այ նուհե տեւ կը տա րուէին լու սաղբիւրնե րու ակունքնե րը եւ ուխտա վայ րե րուն վրայ կը դրուէին որպէսզի թռչուններն ալ ան մասն չմնան երկրի բա րեբե րու թե նէն օրհնուած խա ղողի մէկ մաս ն ալ կը պա հէին մինչեւ յա ջորդ խա ղողօրհնէք նոյն օրհնուած խա ղողէն կը պատ րաստէին անուշ գի նի քե սապի մէջ կի րակի օրը ան պայման սմբու կով ու սի սեռով ճաշ կ եփէին քա նի որ սմբու կը սո վորա բար տա րուան առա ջին բերքը կ ըլլար այս ճա շատե սակէն այնքան շատ կը պատ րաստէին որ սմբու կի բուրմունքը կը տա րածուէր մինչեւ հա րեւան թուրքե րը որոնք աս տուածած նայ տօ նը պա տըն ճան պայ րամ սմբու կի տօն կ անուանէին ս աստուածածնայ վերափոխման դէպքը չէ պատմուած աւետարաններուն մէջ այլ եկեղեցական աւանդութեան հետ կապուած է եւ կարելի է զայն գտնել հետագային յօրինուած պարականոն աւետարաններուն մէջ պարականոն բառը կը գործածենք այն աւետարաններուն համար որոնք եկեղեցական կանոնէն չեն ընդունուած որպէս վաւերական աւետարան եւրոպական լեզուով զանոնք կը կոչենք ին պիոս ժբ պապը կը հաստատէ թէ աստուածածնայ վերափոխումը մաս կը կազմէ քրիստոնէական հաւատոյ դաւանանքին սակայն հին դարերէ ի վեր արդէն ժողովուրդը ընդունած էր այս ճշմարտութիւնը որպէս վաւերական ըստ հայկական եկեղեցւոյ երբ մարիամ կը մահանայ բարդողիմէոս առաքեալ ներկայ չէր եղած թաղման երբ կը վերադառնայ երուսաղէմ կ ուզէ գէթ տեսնել յիսուսի մօր երեսը կը բանան դագաղը եւ կը տեսնեն որ մարմինը չկայ ահա այս սուրբ աւանդութիւնը բերած է բարդողիմէոս երբ հայաստան եկած է քարոզութեան վերափոխման յաջորդող օրը երկուշաբթի օր մեռելոց է ինչպէս ամէն տաղաւարի յաջորդ օրը իսկ վերափոխումէն ետք հայ եկեղեցին ինը օր կը տօնէ ս կոյս մարիամի տօնը նախապէս երեք օր էր տօնը ս ներսէս շնորհալի կը բարձրացնէ զայն երեք անգամ երեքի այսինքն ինը օրուան տրուած ըլլալով որ նախապէս չէին սահմանուած ընթերցումներ եւ աւետարաններ մնացեալ վեց օրերուն համար նոյն երեք օրուան ընթերցումները կը կրկնուին յաջորդող վեց օրերուն այս երեք աւետարաններն են նախ քրիստոսի ծննդեան աւետարանը ապա հրեշտակի աւետման աւետարանը եւ երրորդ եղիսաբեթի այցելութեան աւետարանը այս վերջին աւետարանին մէջ է որ մարիամ կը հռչակէ իր նշանաւոր մեծացուսցէն ուր կը յայտնէ թէ տէրը մեծամեծ շնորհքներ պարգեւած է իրեն յիշենք այդ շնորհքներէն ոմանք անարատ յղութիւնը կուսութիւնը աստուածամայրութիւնը եւ ի վերջոյ վերափոխումը որմով ան հոգիով եւ մարմինով երկինք վերափոխուեցաւ իր մահէն ետք ըստ հայ առաքելական եկեղեցւոյ աստուածածնայ վերափոխման տօնին տօնելի են մարիամ մարօ մարի մարիանոյշ տիրուհի իսկուհի սրբուհի մաքրուհի թագուհի լուսիկ լուսածին լուսաբեր լուսամայր արփենիկ երանեակ երանուհի արեգ արեւիկ լուսնթագ աղաւնի մարգարիտ նազիկ նազելի տենչելի դշխօ բերկրուհի պերճուհի անթառամ արուսեակ կուսինէ վերգինէ վերժին արշալոյս գեղանոյշ գեղանիկ եւ երջանիկ անունները աստուածամայրը մանկան հետ սրբապատկեր ստեղծուած միքայէլ վրուպէլի կողմէ քիեւի կիրիլեան եկեղեցիի միայարկ մարմարէ միջնապատի համար թուականներուն վրուպէլին յատկապէս այս աշխատանքը լայն ճանաչում բերաւ հասարակութեան մէջ եւ ծառայեց որպէս հիմնական նշաձող նկարչի յետագայ յաջողութեան համար չնայած այն բանին որ կերպարը կատարուած է ուղղափառ սրբապատկերագրման բոլոր կանոններուն համաձայն արուեստաբանները եւ նկարիչները կը մատնանշեն անոր արտայայտչականութիւնը եւ անսովորութիւնը որպէս աստուածածնի եւ քրիստոս մանկան դէմքեր վրուպէլը օգտագործել էր արուեստաբան ատրիան պրախովի կնոջ եւ կրտսեր աղջկայ դէմքերը սրբապատկերը նկարուած է ցինկէ թիթեղի վրայ իւղաներկով ոսկեզօծ մասնիկներով չափերը սմ ըստ պատկերագրութեան այս սրբապատկերը պատկանում է բախարանդա ձեւին այս ձեւին բնորոշ է մանուկ քրիստոսը ծնկներին գահին բազմած մարիամ աստուածածնի պատկերը գահը խորհրդանշում է աստուածամօր արքայական վեհութիւնը պատկերի այս տեսակը ստեղծուել է բիւզանդիայում րդ դարերում մայր աստուածածինը պատկերուած է չարչարանքներ եւ արքայական ծագում խորհրդանշող կարմիր հագուստով ճակատին եւ ուսերուն պատկերուած են երեք ոսկի աստղեր որպէս նշան անոր կուսութեան ըստ աւանդութեան աստուածածինը մինչեւ քրիստոսի ծննդեան օրը ծնած օրը եւ ծննդեան օրից ետք եղած է կոյս երեք աստղը կը խորհրդանշէ նաեւ սուրբ երրորդութիւնը ըստ մայր աստուածածնի ուղղափառ պատկերագրութեան անոր գլխուն վերեւը նախշագրուած են յունարէն տառեր յապաւում աստուծոյ մայրը բոլորին անծանօթերիտասարդ նկարիչ միքայէլ վրուպէլին աշխատանքի մէջ ներգրաւած է կայսերական գեղարուեստի ակադեմիայի յայտնի դասաւանդող եւ արուեստաբան ատրիան պրախովը պրախովին յանձնարարուած էր հետեւիլ քիեւի մէջ կառուցուող վլադիմիրեան տաճարի յարդարման միաժամանակ պրախովը սկսաւ ղեկավարել կիրիլեան եկեղեցիի ներքին յարդարման աշխատանքները պրախովը յանձնարարուած աշխատանքին լրջութեամբւկը վերաբերէր էր եւ ինչպէս նաեւ թուականներուն նախատեսեց մի քանի ճամբորդութիւններ եգիպտոս պաղեստին սուրիա յունաստան թուրքիա եւ իտալիա բիւզանդական աւանդոյթները ուսումնասիրելու համար իր յուշերուն մէջ այ վ պրախովը կը գրէ որ մտահոգ էր թէ իր բացակայութեան ժամանակ այն կոմիտէն որ կը տնտեսէր դրամական միջոցները կը յանձնարարէր պատկերը նկարել ինչ որ տեղաբնակ նկարչի այդ պատճառով պրախովը որոշեց սենթ բեթերսպուրկի մէջ գտնել գեղարուեստի ակադեմիայի երիտասարդ տաղանդաւոր աշակերտ մը որ պիտի կարենար կատարել այդ պատուէրը քիեւի մէջ առանց դուրս գալու ժլատօրէն բաց ձգուած դրամական միջոցներու սահմաններէն պրախովը աշնան բեթերսպուրկ ժամանելով գնաց գեղարուեստի ակադեմիա իր հին ընկերոջ փաւել չիստեակովին մօտ պրախովը չիստեակովին կը պատմէ կիրիլլեան վանքին մէջ իր յայտնաբերած ու առանց վերականգնման ձգած որմնանկարներուն մասին ու կը խնդրէ խորհուրդ տալ աշակերտներէն որեւէ մէկուն որ կը համաձայնէր երթալ քիեւ եւ ռուբլիով իր նիւթերով զինկէ սկաւառակներու վրայ բիւզանդական ոճով նկարէր չորս պատկեր միայարկ մարմարէ նկարակալի վրայ այդ ժամանակ մէկը դուռը կը թակէ պրախովը պէտք չունեցաւ երկար համոզել դասուսուցմամբ դրամ շահող ու բոլորին անյայտ ամեայ միքայէլին վրուպէլին համար ռուպլին մեծ գումար էր իսկ պրախովի համար դրամական միջոցներէն կծծիօրէն բաց մնացած գումար աստուածային կատակերգութիւն տանթէի գլուխգործոցը սկսած է գրել թուականին աւարտած թուականին վերնագիրը եղած է կատակերգութիւն յետոյ աստուածային մակդիրը աւելացուցած են նկատի չեն ունեցած որ վէպի գործողութիւնը կը կատարուի երկնային ոլորտին մէջ այլ արտայայտած են գեղարուեստական վեհութիւնը աստուածային գործ ելլելով ժամանակակից ընբռնումներէն աստուածային կատակերգութիւնը նման չէ ժամանակակից կատակերգութեան այդ անուանած են այլ ըմբռնումներէն ելլելով րդ դարուն իտալական ամբողջ գրականութիւնը բաժնուած էր երկու յստակ մասերու ողբերգութիւնը կը համարուէր բարձր աստիճանի գրականութիւն որ այդ ժամանակ կը գրուէր գրական իտալերէնով իսկ կատակերգութիւնը կը վերաբերէր ցած դասի գրականութեան որ կը գրուէր խոսակցական լեզուով որպեսզի հասարակ ժողովուրդի համար հասկանալի ըլլար վէպը բաղկացած է երեք մասերէ ասոնք իրենց հերթին կը բաժնուին առանձին մասերու դժոխքը բաղկացած է ինը բովանդակութենէ քավարանը եօթ բոլորակէ դրախտը երկնային ինը ոլորտներէ իւրաքանչիւրը մաս բաղկացած է երգերէ նախերգանքի հետ միասին բոլորը երգ վէպը գրուած է տերցիններով հանգաւոր եռատողերով վէպի գործողութիւնները կը կատարուին հանդերձեալ աշխարհի մէջ գործող հերոսները մարդոց հոգիներն են գործող անձերու մեծագոյն մասը պատմական ծանօթ իրական մարդիկ են բանաստեղծը կը պատմէ անոնց հոգիներու եւ երկրային գործերու կենդանի ժամանակ կատարած արարմունքներու մասին վէպը պատմողական ձեւ ունի հիմնական նիւթը բանաստեղծին երեւակայական ճանապարհորդութիւնն է անդրշիրիմեան աշխարհ դժոխքի քաւարանի դրախտի մէջ սա առանցքի վրայ հիւսուած է պոեմի կոմպոզիցիան աստուածաշունչ աստուածաշունչ մատեան սուրբ գիրք գիրք գրոց աստուծոյ խօսք քրիստոնեաներու համար պաշտամունքի սուրբ գիրք մեր թարգմանիչ հայրերը երբ թարգմանած են սուրբ գրութիւնները ե դարուն աստուածաշունչ կոչած են անոր ամբողջութիւնը պատահական կոչում մը չէ այս մէկը այլ այն բոլոր հեղինակները որոնք հեղինակած են աստուածաշունչի գիրքերը իրենց հոգիին աշխարհին մէջ ունեցած են աստուծոյ պատկերը շունչը հոգին ոգին անոնք ունեցած են խոր հաւատք եւ երկիւղածութիւն գերզօր աստուծոյ հանդէպ եւ այն ջերմերանդ հաւատքով եւ երկիւղածութեամբ եւ աստուածային ներշնչումով գրած են աստուածաշունչը պօղոս առաքեալ իր աշակերտին տիմոթէոսի ուղղած իր նամակին մէջ կ ըսէ աստուծոյ ներշնչումով գրուած բոլոր սուրբ գիրքերը օգտակար են թէ ճշմարտութիւնը ուսուցանելու եւ թէ սխալը հերքելու մարդը ճիշդ ճամբուն մէջ դնելու եւ արդար կեանքի մը դաստիարակութիւնը տալու համար որպէսզի աստուծոյ նուիրուած մարդը կատարեալ ըլլայ ամէն տեսակի բարի գործերու պատրաստ բ տիմոթէոս աստուածաշունչը գրող անձերուն շնորհուած են յայտնութիւններ մարդիկ որոնք ունեցած են անարատ աստուածային շնորհները առանց սխալներու գրելու այդ սուրբ գիրքերը յովհան ոսկեբերան ըսած է բոլոր գիրքերը գրուած են ոչ թէ ծառաներուն այլ բոլորին տիրոջ աստուծոյ կողմէ ուրիշ օտար քրիստոնեայ ազգեր աստուածաշունչը սուրբ գիրք կոչած են որ կու գայ յունարէն պիպլիա բառէն աստուածաշունչ կոչումը միայն հայոց կը պատկանի աստուածաշունչի բոլոր ձեռագիր գրութիւնները բոլոր քրիստոնեայ եկեղեցիներուն կողմէ ճանչցուած է որպէս ուխտ ընդհանուր իմաստը կը նշանակէ դաշինք համաձայնագիր պարտաւորութիւն իւրաքանչիւր ուխտ խոստումի մը վրայ կը հիմնուի եւ զոհի մը արիւնով կը կնքուի ուխտ բառը յունարէն լեզուին մէջ կը նշանակէ նաեւ կտակ կամ կտակարան ուրկէ կու գան հին կտակարան եւ նոր կտակարան բացատրութիւնները հին կտակարանը կամ հին ուխտը կը պատմէ այն ուխտին մասին որ կնքուած էր ա աստուծոյ եւ իսրայէլի ժողովուրդին միջեւ ելից բ նոյի անձին ընդմէջէն համայն մարդկութեան հետ ծննդոց գ աբրահամի անձին հետ ծննդոց դ դաւիթի հետ սաղմոսաց նոր կտակարանը կամ նոր ուխտը կը խօսի այն նոր ուխտին մասին որ կնքուեցաւ քրիստոսի զոհագործական մահով ե դարուն մեր թարգմանիչները աստուածաշունչի թարգմանութեան համար ո ր բնագիրները օգտագործեցին ասորական բնագիրները թէ յունական բնագիրները առաջին փութանակի աճապարանօք թարգմանութենէն ետք անոնք մասնագիտական թարգմանութիւնը կատարեցին եօթանասնից յունարէն բնագրէն մանաւանդ հին կտակարանի պարագային եօթանասնից թարգմանութիւնը կատարուած է թուականներուն ք ա եգիպտոսի պտղոմէոս թագաւորը իր գրադարանապետ տիմիթրիոս փալերիոսի թելադրութեամբ երուսաղեմէն ուսեալ հրեայ դպիրներ կանչել կու տայ աղեքսանդրիա եգիպտոս եւ հին կտակարանը թարգմաներլ կու տայ եբրայերէնէ յունարէնի այս թարգմանութիւնն է ահաւասիկ որ է եօթանասնիցը թարգմանչաց սերունդը այս թարգմանութեան մէջ ներառած է երկրորդական կամ պարականոն գիրքերը տպագրութեան գիւտէն ետք բազմաթին դժուարութիւններ յաղթահարելէ ետք ոսկան վրդ երեւանցի հոլանտայի ամսթերտամ քաղաքին մէջ ին կը յաջողի տպագրել տալ հայերէն աստուածաշունչը աստվածատուր ա համադանցի անհայտ հոկտեմբեր ամենայն հայոց կաթողիկոս թուականէն յաջորդած է աղեքսանդր ա ջուղայեցիի կաթողիկոսութեան շրջանը զուգադիպած է արեւելեան հայաստանի մէջ թուրք պարսկական հակամարտութեան ծաւալման հերթական սրման հետ պարսիկները զինք հալածած են ռուսաստանի հետ կապեր ունենալու ամբաստանութեամբ աստուածատուր ա համադանցիի խնդրանքով պարսից թահմազ շահը ին յատուկ հրովարտակով պարսկաստանի մէջ վերացուցած է մահմետականութիւն ընդունած հայերու բացառիկ իրաւունքը հայրենական ժառանգութեան նկատմամբ ըստ այդ իրաւունքի քրիստոնեայ ընտանիքի մէկ անդամը կարելիութիւն ունէր դառնալու ընտանիքի միակ ժառանգորդը եթէ մահմետականութիւն ընդունէր նոյն թուականին վերցնել տուած նաեւ գլխահարկի յաւելումները այդ առիթով ան երկիր վերադառնալու կոչ ուղղած է խտրականութեան հետեւանքով այլ երկիրներու մէջ հաստատուած արեւելահայ վաճառականներուն յատուկ կոնդակով շամախի շիրուանի եւ շաքիի թեմերը հռչակած է տէրունի հանել գանձասարի կաթողիկոսութեան իրաւասութենէն աստուածատուր ա համադանցիէ մեզի հասած են շարք մը երկեր հիմնականօրէն մատենագրական վկայություններու քաղուածքներ եւ կոնդակներ անոր պատուէրով աւետիք տիգրանակերտցին կազմած է գաւազանագիրք մը կաթողիկոսական գահին աստուածատուր ա համադանցիի յաջորդած է կարապետ բ ուլնեցին աստուածատուր պատրիարք կ պոլսոյ յունուար թթ հայ եպիսկոպոս ծնած է կ պոլիս աշակերտած զաքարիա պատրիարքին իսկ թուականին եպիսկոպոս ձեռնադրուած թուականին կրօնական վէճերու ժամանակ օրով բանտարկուած է իբրեւեւ առաքելական հայոց աղմկարար թուականինի սեպտեմբեր ին կ պոլսոյ պատրիաք ընտրուած սակայն ընտրող ամիրաները փորձած են զինք իրենց ենթարկել ամիրաներուն ու արհեստաւորներուն մինչեւ մեծ տարաձայնութիւններ ծագած էին ուստի եւ հոկտեմբեր ին սկիւտարի ճեմարանը որ կռիւի պատճառ դարձած էր կը փակուի աստուածատուր պատիրաքը տեսնելով որ արեհստաւորներուն պահանջը իրաւացի է անոնցմէ հոգաբարձու ընտրել կու տայ որոնք ձեռք կ առնեն ազգային պատրիարքական գործերու ղեկը եւ դեկտեմբեր ին կը հասատատուին արհեստաւորաց հոգաբարձութիւնը գործելով առանց ամիրաներու անընդունակ կը գտնուին ուստի ստիպուած կ ըլլան հրաժարելու գործերու խառն դրութեան պատճառաւ թէ արեհեստաւորները եւ թէ ամիրաները կը զինուին աստուածատուրի դէմ ան թուականինի յուլիսին ստիպուած կ ըլլայ հրաժարելու ու քաշուելու սկիւտար որտեղ կը մահուան յունուար ին եւ կը թաղուի պաղլար պաշկիի գերեզմանատան մէջ աստուածատուր ջունդ ջունդեան ազգատոհմի սիրիլը կ սկսի անիէն ժդ դարուն մեծ գալթականութենէ մը անիի աւերումէն ետք կը դիմէ լեհաստանի կալիցիա գաւառը աստուածատուրի հափրը անկէ անցած է սուզանա մայրն ալ տը բրօնկուլ գերդաստանէն է որ իր ազնուականութեան տիտղոսը ընդունած է մարի թէրէզա կայսրուհիէն աստուածատուր ծնած է օգոստոս ին հազիւ տարեկան էր երբ իր մայրը մեռաւ ինք տարեկան էր երբ ին իր հայրը վիեննա մխիթարեան վանքը տարաւ զինքը որոնց աշակերտելով փայլեցաւ ուսման ամէն ճիւղերուն մէջ մանաւանդ պատմականին և փիլիսոփայութեան իր հօրը մահէն ետքը մեկնեցաւ վանքէն և հոս հոն թափարռելէ ետք վերադարձաւ սուչուվա ուր տեղի հայ վարժարանին տեսուչ ընտրուեցաւ հոն մեծ ոյժ տուաւ հայ լեզուի ուսման որ անհետանալու վրայ էր աւստրիական կառավարութենէն ալ կարգ մը արտօնութիւններ ստացաւ պօլին եղաւ ին և ծանօթացաւ քարաքահէտ գերդաստանին հետ որուն անդրանիկ զաւկին աբրահամ փաշայի հետ ուղաւորիցաւ բարիզ վիեննայէն անցնելով նուպար փաշայի հետ ալ մտերմութիւն կը հաստատէ վիեննայի մէջ արաջարկուեցաւ իրեն գիուանագիտական ասպարէզի մէջ մտնել սակայն ինք հրաժարելով վաճարականութեան հետեւեցաւ և կրցաւ քիչ ժամանակուան մէջ մեծ վաճառական մը ըլլալ վայելելով նոյնիսկ օսմանեան կառավարութեան յարգանքը որուն հետ փայտի վաճառականութիւն կ ընէր օսմանեան կսռավարութենէն պատուուած էր մէճիտէի պատուանչանով իր յարատեւութեան շնորհիւ մեծապէս կը փայլի և հարստութեան սէր կ ըլլայ բայց ջունդ մրայն հարուստ չեղաւ այլ գրագէտ շահնազարեան կարապէտ վ ի առաջարկութեամբ կը թարգմանէ ի հայոց մասին գրութիւնը կը թարգմանէ ֆրանսերէնի առաքէլ պատմիչը կարգ մը ծանօթութիւներով որ տնտիպ կը մնայ պռոսէի թարգմանութիւնը լսելով մեծապէս նպաստածէ ազգ ս փրկչեան հիւանդանոցին իբրեւև հոգաբարձու և ատենապէտ կարեւոր դէր մը ատանձնելով ին որ ատեն հաստատած է հայ նշանաւոր տիկնաց խնամակալութիւն մը հիւանդանոցի պիտոյքներուն համար և որ սակայն դժբասգաբար կարճ կեանք ունեցաւ նպաստեց նուպար շահնազարեան վարժարանի հաստատութեան և վեց տարի ինք վարեց անոր խնամակալութեան ատենապետի պաշտօնը պոլսոյ աւստրիական գաղթականութեան մէջ ալ միշտ բարձր դիրք ունեցաւ և ֆրանց եողէֆ կայսրն իր և երկաթէ թագի չգանչաններով պատուեց զինքը իսկ ին մասնաւոր հրովարտակով շնորհեց իրեն ժառանգական ազնուականութեան կայսրութեան ասպետի տիտղոսով բայց իր ամէնան գնահատելի գործը եղած է ջունդեան հիմնարկութիւնը որ զինքը անմահացուց և որուն նպատակն է հայազգի չքաւոր և ուշիմ պաֆրանքը ընդհամէնը ֆրանք կը մնայ աւստրիական կառավարութեան քով և որոոն տոկոսովը արդէն ղրկուած են աշակերտներ եւրոպա իր մեծագործութիւններովը ջունդ արժանացաւ ազքին համակրտնքին և անոր համար անուանուած է անգամ խնամակալ պատոյ նախագահ պաշտպան ևայլն է աւելի մարդասիրական և արուէստագիտական ընկերութիւններու և գրական ագադեմիաներու ունենալով անոնցմէ վկայեկաններ և ոսկի միտալներ աստուածընկալ վանք վանական համալիր պատմական նիկ գաւառի կեդրոնական հատուածին մէջ ներկայիս արագածոտնի մարզի երնճատափ եւ հարթաւան գիւղերու միջակայքին վրայ կառուցապատուած է րդ դարերուն աստուածընկալի վանական համալիրը կը գտնուի քասախ գետի կիրճի աջ ափի իջուածքին վրայ գետի աջակողմեան եռանկիւնաձեւ բարձր բլուրի վրայ տարբեր դարերու կառուցուած ձեռակերտ շինութիւնները ընդհանուր միասնութեամբ մը ձուլուած են շրջապատի բնութեան հետ հարազատ ու համահունչ են իրեն աջ կողմին վրայ գահավէժ ժայռեր են ձախին ձորակներով կտրտուած մինչեւ քասախ գետը իջնող թեք լեռնալանջեր ներքեւին ձորը ուր հոսելով կը հոսի քասախ գետը գետի ձախ ափին եռանկիւնաձեւ բարձունքի վրայ միջնադարեան բերդը աստուածընկալի անունը յառաջացած է վանքին մէջ պահուող աստուածընկալ սուրբ խաչ ի անունէն աստուրիոյ թագաւորութիւն լատ ռեկնում ասթուրորում միջնադարեան պետութիւն պիրենեան թերակղզիի տարածքին մէջ թուականներուն հիմնադրուած է ուեսթքոթ պելագիուս աստուրիասը իսպ թուականին երկիրը կառաւարած է աստուրական թագաւորական տոհմը տարածքը կազմած է առաւելագոյնը քառ քմ ալֆոնսօ մեծ արքայի օրով առաջին շրջանին ընթացքին մայրաքաղաքն էր կանգաս տէ օնիսը ապա սան մարթին տէլ ռէյ աուրելիոն եւ պրաւիան թուականէն սկսեալ ալֆոնսօ ը մայրաքաղաքը կը տեղափոխէ իր ծննդավայր օվիետօ որ աւելի քան մէկուկէս դար կը մնայ աստուրիոյ մշակութային քաղաքական ու տնտեսական կեդրոնը հզորութեան շրջանին երբ կ իյնար ապրած կորդովայի ամիրայութիւնը իր մէջ ներառեալ կը մնայ հարեւան եւ հեռաւոր գաւառներ հասնելով մինչեւ փորթուկալ ոսկեդարի շրջանին այն իր մէջ կը ներառէր աստուրիոյ լեռները լէոնի հովիտը եւ ազդեցութիւն ունեցած է նաւարրայի թագաւորութեան վրայ աստուրիոյ թագաւորութիւնը առաջին քրիստոնեայ երկիրն էր որ հիմնադրուած էր օմայեան խալիֆայութեան կողմէն վեստգոթական թագաւորութեան նուաճումէն յետոյ այդ տարին պելագիուստ պարտութեան մատնեց օմայեան ոստիկանին կովեդոնգայի ճակատամարտին որմէ փաստօրէն սկիզբ առաւ ռեկոնկիստան աստուրիոյ թագավորութինը տեղակայուած է կանտաբրեան լեռներու արեւմտեան եւ կեդրոնական մասերուն մէջ զբաղած է գալիցիոյ մէկ մասը մասնաւորապէս պիկոս դէ եւրոպան եւ աստուրիոյ կեդրոնական մասը հիմնական քաղաքական եւ ռազմական գործողութիւնները թագաւորութեան ստեղծման առաջին տասնամեակներում տեղի ունեցած են այս տարածաշրջանին ընթացքին համաձայն ստրաբոնի դիոն կասսիոսի եւ այլ հունա հռոմեական աշխարհագրագետներու մի քանի ժողովուրդ կ ապրի աստուրիոյ տարածքին քրիստոնեական ժամանակաշրջանի սկզբին անոնք ամէնանշանաւորներն էին դասական աշխարհագրագէտները վիճելի տեսակէտներ ունին վերը թուարկուած ժողւուրներդի էթնիկ բնակեցման շուրջ կլաւդիոս պտղոմէոս կ ըսէ որ աստուրները կը բնակին ներկայիս աստուրիոյ կեդրոնական մասին մէջ նաւիայ եւ սելլայ գէտէրու միջեւ սահմանակէն ունենալով կանտաբրներին սակայն այլ աշխարհագրագէտներ աստուրներու եւ կանտաբրիներու միջեւ սահմանը կը տեղափոխէին աւելի հեռու արեւելք յուլիուս հոնորիուսը իր կոսմոգրաֆիայ աշխատութեան մէջ կը նշէ որ գարնան էբրոյ գէտը կ անցնէր աստուրներու երկրով ամէն դէպքով էթնիկ սահմանները այդ ժամանակ այդքան կարեւոր չէին քանի որ նախահռոմեական ժողւուրդներու տարանջատումները հիւսիսային իբերիայի մէջ փոխարինեցին հռոմեական մշակոյթով եւ տարրերով այս իրաւիճակը սկսեցաւ փոխուիլ հռոմեական կայսրութեան մայրամուտին եւ վաղ միջնադարուն երբ սկսաւ ձեւաւորուել աստուրացիներու ինքնուրոնութիւնը որուն օգնեցին վեստգոթական եւ սուեւական թագաւորութիւնները այս զարգացումները մէջտեղ բերին աստուրիոյ թագաւորութեան հիմնադրմանը պելագիուսի կողմէն որ յաղթանակ տարաւ օմայյան խալիֆայութեան դէմ կովադոնգայի մէջ րդ դարու սկզբը արաբական առաջին արշաւանքներէն յետոյ աստուրիացիները չկարողացան ամրապնդել պաշտպանողական դիրքերը եւ թուականին աստուրիան նուաճեց նազիր իբն մուսան չհանդիպելով լուրջ դիմադրութեան այդ մէկէն յետոյ պելագիուսը կը հեռանայ աստուրիոյ լեռները որտեղ գոթական աւանդոյթի համաձայն կ ընտրուի աստուրիոյ առաջնորդ անոր թագաւորութիւնը շատ փոքր էր եւ կարող էր միայն պարտիզանական պայքարը մղել զաւթիչներու դէմ պիրենեան թերակղզու իսլամական նուաճումներու զարգացմամբ հիմնական քաղաքները եւ բնակավայրերը ընկան մուսուլմանական զօրքերու ձեռքը գուադալկիւիր եւ էբրոյ գէտերու հովիտներուն վրայ վերահսկողութեան պահպանումը մուսուլմաններու համար դժուարութիւններ առաջացրեցին մուսուլմանները յաճախ գէրիներ կը վերցնէին որպէսզի բացառէին գրաուած տարածքներու բնակչութեան յետագայ ընդվզումները տարիկի առաջին արշաւանքէն յետոյ որ տեղի ունեցաւ թուականին եմէնական ծագում ունեցող զօրաւար մուսայ իբն նովայրը անցաւ ջիբրալթարը միւս տարին եւ սկսաւ լայնածաւալ գործողութիւնը որուն արդիւնքը նուաճեց մերիդանը տոլեդոնը սարագօսանը եւ լերիդանը իր ռազմական գործողութիւններու վերջին փուլին ան հասաւ թերակղզի հիւսիս արեւմուտք եւ տիրապետութիւն հաստատեց լուգոյ եւ խիխոնի մէջ վերջին քաղաքը ան նշանակեց փոքր բերբերական ռազմախումբ մը մունուզայի գլխաւորութեամբ ուրուն նպատակն էր պահպանել վերահսկողութիւնը աստուրիոյ մէջ ըստ աւանդոյթի անոր քոյրը ամուսնացաւ տեղի բերբեր առաջնորդին հետ դաշնութիւն ստեղծելու նկատառումով աւելի ուշ մունուզան փորձեց դառնալ մէկ այլ լեռնային հատուածի առաջնորդ որուն արդիւնքնէր ապստամբել իր կորդովայի արաբական ղեկավարութիւնը բերբերները կրօնափոխուեցան իսլամի գրեթէ մէկ դար ատկէ առաջ եւ կը համարուին երկրորդ կարգի արաբներ կամ սուրիացիներ համաձայն կովադոնգայի ճակատամարտի վերաբերեալ ամէնատարածուած հիպոթեզներու հիմնականին քրիստոնեական աստուրիական աղբիւրներու համաձայն որոնք կը յղեն մուսուլմանական գրագրութիւններուն բերբերական շարասեան վրայ յարձակած են ժայռերէն եւ այնուհետեւ կռիւը տեղափոխուած է դէպի խիխոն տանող հովիտներուն եւ նահանջելու ժամանակ ամբողջովին ոչնչացած է սակայն աղբիւրները շատ քիչ անդրադարձած են այս իրադարձութիւններուն որոշ այդ ժամանակուայ աղբիւրները չեն անդրադարձած համաձայն աստուրիոյ թագաւոր ալֆոնսօ ի պատմագիր ռոտենսիան քրոնոկլի որ պելագիուսին կը համարէր տոլեդոյի արքաներու ժառանգը պելագիուսը կազմակերպած է ապստամբութիւն արաբներու դէմ խիխոնի մէջ այնուամէնայնիւ պելագիուսի վերաբերեալ կան բազմաթիւ վարկածներ եւ անոնք բոլորը վիճելի են մէկ այլ վարկածով աստուրիոյ առաջնորդը որ ըստ պատմաբաններու բրեսէն էր ներկայիս պիլոնայի շրջանը եւ մունուզայի դէմ ուղարկուեցան ալ քամայի գլխաւորութեամբ զօրքեր իմանալով այդ մասին պելագիուսը եւ իր կողմնակիցները կ անցնին պիլոնայ գէտը հեշտութեամբ կը յաղթահարեն աուսեւայ լեռան հովիտը եւ կը դիրքաւորուին կովադոնգայի քարանձաւներէն մէկուն մէջ մուսուլմանական զօրքերը փորձեցին շրջապատել պելագիուսին սակայն յաջողուեցաւ ճեղքել թշնամու օղակը եւ յաղթանակ տանել որմէ յետոյ արաբական զօրքերու մնացած մասը նահանջեց դէպի լէոն թողնելով տարածաշրջանը անպաշտպան այս յաղթանակը իրականին փոքր էր քանի որ թշնամու զօրքը փոքրաթիւ էր սակայն այն մեծ հեղինակութիւն բերաւ պելագիուսին որ ընտրեցին թագաւոր եւ ռազմական առաջնորդ պելագիուսի ղեկավարութեամբ բերեբերներու վրայ յարձակումները մեծցան մունուզան որոշեց հրաժարուիլ խիխոնէն եւ տեղափոխուիլ պլատէու մեսետայ սակայն ան յետագային սպանուեցաւ աստուրիացիներու կողմիէն պելագիուսը շարունակեց յաղթարշաւը եւ յարձակեցաւ լէոնի վրայ որպէսզի պաշտպանէ լեռնային հատուածները բերբերներու յարձակումներէն պելագիուսը շարունակեց յարձակիլ բերբերներու վրայ որոնք մնացած էին աստուրիա գալիցիական լեռներուն վրայ եւ դուրս քշեց անոնց այնուհետեւ ան ամուսնացուց իր դստերը էրմեսինդային ալֆոնսոյի հետ որ պետրոս կանտաբրիացիին որդին էր որ իր հերթին կիսանկախ վեստգոթական դքսութեան կանտաբրիայի նշանաւոր անձանցից էր իր որդուն ֆաւիլային ամուսնացուց ֆրոլիուբայի հետ պելագիուսի կողմէն կովադոնգայի ճակատամարտին մէջ տարած յաղթանակէն յետոյ փոքր տարածքային միաւոր աստուրական լեռներուն վրայ հաստատեց իր անկախութիւնը որմէ սկիզբ առաւ աստուրիոյ թագաւորութիւնը պելագիուսի իշխանութիւնը կարողութիւնը չ ունէր համեմատել վեստգոթական թագաւորներու իշխանութեան հետ աստուրական թագաւորները իրենց կը կոչէին ռեքս թագաւոր սակայն այս անուանումը գործածուեցաւ մինչեւ ալֆոնսօ ի իշխանութեան օրով աստուրիոյ թագաւորութիւնը սկիզբի մի քանի տասնամեակուն ընթացքինշ դեռեւս թոյլ էր այդ պատճառով անոնք ստիպուած էին դաշնութիւն կնքել պիրենեեան թերակղզու հզօր ընտանիքներու հետ այսպէս պելագիուսի աղջիկը ամուսնացաւ կոնտաբրիայի կոմսի որդուն հետ ալսֆոնսի որդին ֆրուելան ամուսնացաւ բասկ իշխանաւորի աղջկայ հետ իսկ անոր դուստրը ամուսնացաւ սիլոյի հետ որ ֆլաւինաւիայի տեղացի առաջնորդի աղջիկն էր պալագիուսը մահացաւ թուականին անոր որդին ֆաւիլան ընտրուեցաւ թագաւոր ֆաւիլան անսպասելի կ սպանուի արջի մը կողմէն անտառին մէջ եւ գահը կ անցնի իր խորթ եղբօրը որ հարեւան անկախ իշխանութեան առաջնորդն էր եւ ամուսնացած էր ֆաւիլայի քրոջ հետ կանանց թագաժառանգութիւնը դեռեւս այդ տարիներուն չէր ընդունուէր պելագիուսի հիմնած տոհմը կառաւարեց աստուրիոյ մէջ երկար տասնամեակներ որուն ընթացքին թագաւորութեան սահմանները ընդարձակուեցան դէպի հիւսիս արեւմուտք մինչեւ թուականը թուականներուն ալֆոնսօ ի կառաւարման ժամանակ թագաւորութեան սահմանները ընդարձակուեցան դէպի հարաւ հասնելով մինչեւ լիսաբոն ֆաւիլային փոխարինեց ալֆոնսօ ը որ պելանգիուսի դստեր ամուսինն էր այսպիսով հիմք դրուեցաւ աստուրիոյ հնարաւոր ամէնահզօր ընտանիքին կանտաբրիայ տոհմին ալֆոնսօն սկսաւ տարածքային նուաճումները որպէս փոքրիկ թագաւորութիւն ան սկսաւ շարժուել դէպի արեւմուտք գալիսիայ եւ դէպի հարաւ դուերոյի հովիտ նուաճելով քաղաքներ եւ բնակավայրեր որոնց տեղափոխեցաւ դէպի հիւսիս աւելի ապահով վայրեր այս ռազմաւարական նշանակութիւն ունեցաւ քանի որ ան դուերոյի անապատը վերածեց արաբներու յարձակումներուն պաշտպանուելու գօտի ալֆոնսօն որուն ֆրուելա շարունակեց եւ ընդարձակեց հոր ձեռքբերումները ան սպանուեցաւ արքունիքի անդամներու կողմէն ֆրուելայէն յետոյ թագաւորած աուրելիուսի սիլոյի մաուրեգատոյի եւ բերմունդոյ ի վերաբերեալ շատ քիչ գրաւոր աղբիւներ կան ընդհանրապէս այս շրջանը որ տեւած է տարի կը համարւուի աուստրիոյ թագաւորութեան մասին ամէնաանյայտ շրջանը որոշ պատմաբաններ այս շրջանի թագաւորներուն կ անուանէին ծոյլ արքաներ քանի որ անոնք իրենց թագաւորութեան շրջանին ոչ մէկ կարեւոր ռազմական գործողութիւն չկատարեցին աւելին ոչ մէկ նշանաւոր քայլով աչքի չընկան այնուամէնայնիւ այս ժամանակաշրջանին նաեւ տեղի ունեցան շատ կարեւոր ներքին ձեւափոխութիւններ անոնք բոլորը նախապատրաստեցին թագաւորութիւնը յետագայ հզօրացման եւ արշաւանքներուն առաջինը տեղի ուեցաւ առաջին ներքի խռւութիւնը մաուրեգատոյի գլխաւորութեամբ խռւութեան արդիւնքն էր ալֆոնսօ ը գահընկեց ընէլ չնայած ան նորէն դարձաւ թագաւոր թուականներուն որուն արդիւքնէր տեղի ունեցան շարք մը այլ խռւութիւններ որուն անդամններն էին պալատական խումբերը որոնք կը ցանկանային գահէն զրկել գահակալող ընտանիքին երկրորդը խռւութիւն բարձրացուցին հարեւան բասկերը եւ գալիսիացիները որոնք ճնշեցին աստուրիոյ թագաւորները այս խռւութիւնները շարունակուեցան աուստրիոյ կեդրոնական եւ արեւելեան մասերուն մէջ որմէ յետոյ ալֆոնսօ ը ապաստան գտաւ ալաւային մէջ եւ վերջապէս սկսան խռւութիւններ աուրելիոյ ի օրով ստրուկներու եւ ստրկատէրերու միջեւ տարանջատումը կոտրուեց արագօրէն ֆրուելա ին փոխարինեց աուրելիոն որ ֆրուելա կանտաբրացիին եւ պետրոս կանտաբրիացիին թոռն էր որ իր երկիրի կեդրոնը տեղափոխեց սան մարթին տէլ ռէյ աուրելիօ որ մինչ այդ կը պատկանէր լանգրեոյին սիլօն փոխարինեց աուրելիոյին եւ կեդրոնը տեղափոխեց պրաւիա սիլօն ամուսնացաւ պելագիուսի թոռնուհու ադոսինդայի հետ ալֆոնսօ ը ընտրուեցաւ թագաւոր սիլոյի մահէն յետոյ սակայն մաուրեգատօն կազմակերպեց ուժեղ ընդիմութիւն եւ ստիպեց նորընծայ թագաւորին փախչել ալաւայ եւ դարձաւ աստուրիայի թագաւոր այս թագաւորը որ պատմականօրէն ունէր վատ հեղինակութիւն լաւ յարաբերութիւններու մէջ էր բիտուս լիէբանացու հետ որ թագաւորութեան ամէնակարեւոր մշակոյթային անձն էր որուն հետ կը պայքարէր ընդդիմադիրներու դէմ աւանդոյթը կ ըսէ որ մաուրեֆատօն ալֆոնսօ ի եւ արաբ կնոջ մը անօրինական զաւակն էր անոր փոխարինեց աուրելիոյի եղբայր բերմուդոյ ը բերմուդոն յետագային հրաժարուեցաւ գահէն եւ դարձաւ հոգեւորական ալֆոնսօ ի օրով թագաւորութիւնը հզօրացաւ ալֆոնսօն ջերմ յարաբերութիւններ սկսաւ ֆրանկներու հետ շքեղ նուերներ ուղարկելով քարլոս մեծին որոնք նուաճած էին պատերազմներուն լիզպոնի արշաւանք ալֆոնսօն ը իրեն կը համարէր կայսր քառլոսի մարդ ակնկալելով որոշ աջակցութիւն ալֆոնսօ ի օրով թագաւորութիւնը բացի հզօրացումէն նաեւ վերադարձաւ որոշ վեստգոթական աւանդոյթներ ալֆոնսօ ի օրով կամ աւելի ուշ յայտարարուեցաւ որ գտնուած են սուրբ յակոբոս առաքեալի ոսկորները գալիսիայի մէջ անոնք հռոմի պապը համարեց իրական այնուամէնայնիւ աստուրիոյ ժամանակաշրջանին հիմնական սրբավայրն էր սուրբ էուրելիան որ տեղակայուած է ներկայիս օվիետոյի մէջ ալֆոնսօն նաեւ վերաբնակեցրեցաւ գալիսիան լէոնը կաստիլիան եւ միացուց անոնց թագաւորութեանը առաջին մայրաքաղաքը դարձաւ կանգաս դէ օնիսը որ կը գտնուէր կաւադոնգայի ճակատամարտի վայրէն քիչ մը հեռու սիլոյի ժամանակ այն տեղափոխուեցաւ պրաւիայ ալֆոնսօ ը ընտրեց իր ծննդավայրը օվիետօն որպէս թագաւորութեան մայրաքաղաք թուական աստրախան քաղաք ռուսաստանին մէջ աստրախանի մարզի վարչական կեդրոնը գետային եւ ծովային նաւահանգիստ երկաթուղային հանգոյց կը գտնուի վոլգայի տելթայի վերին մասին մէջ բնակչութիւնը աստրախանը վոլգա կասպիական աւազանի ձկնորսութեան խոշորագոյն բազան եւ ձկնաւերամշակման արդիւնաբերութեան կեդրոնն է աստրախանին մէջ կան մսի հաստատութիւն կաթնամթերքներու եւ կաշուի գործարաններ հրուշակեղէնի մորթի մուշտակեղէնի գործարաններ ձկնարդիւնաբերութեան ու գետային փոխադրութեան սպասարկող նաւաշինարան նաւանորոգման մեքանիկական ձեռնարկութիւններ ջերմաքարշերու նորոգման գործարան ցանցագործական գործարան փայտամշակման ու քիմիական արդիւնաբերութեան ձեռնարկութիւններ աստրախանը ծովային եւ գետային նաւերու փոխաբեռնման կայան է նաւթ ձկնեղէն անտառանիւթ կերակրի աղ հացահատիկ աստրախանի մեքենաշինութիւնն իր արտադրանքով գլխաւորապէս կը սպասարկէ ձկնարդիւնաբերութեան ձեռնարկութիւններուն եւ փոխադրութեան աստրախանը որպէս հաջի թարխան կը յիշատակուի դարէն իբրեւ թաթարական քաղաք ոսկէ յորդայի պետութեան մէջ գտնուած է վոլգայի աջ ափին ցամաքային եւ ջրային առեւտրական ուղիներու խաչմերուկին մէջ այժմեան աստրախանէն հիմնուած ին մօտ քմ է հեռու խազարական իթիլ քաղաքի տեղը ին աստրախանի թաթարական խանութի կեդրոն էր աստրախանին մէջ կ ապրէին թաթարներ պարսիկներ հայեր հրեաներ եւ այլն ին իւան գրաւած է աստրախանը եւ դարձուցած ռուսական պետութեան սահմանային բերդ դդ ռուսաստանի եւ արեւելքի երկիրներուն միջեւ կատարուող առեւտուրի հիմնական կեդրոն էր աստրախանի հայ գաղութը ձեւաւորուած է դ սկզբին ռուսաստան եկած հայ գաղթականները ին հանգրուանած են աստրախանին մէջ հիմնած հայկական իջեւանատունը պետրոս եւ իրեն յաջորդները առեւտուրին եւ արհեստներուն զարկ տալու նպատակով հայերուն արտօնագրերով հրաւիրած են աստրախան հայ վաճառականութիւնը խոշոր դեր ունեցած է ռուս իրանական եւ յատկապէս ռուսաստանի վրայով կատարուող տարանցիկ առեւտուրին որուն մէջ իրեն առեւտրական գործարքներու տեսակարար կշիռը կազմած է ից աւելին դ աստրախանը մետաքսի եւ բամպակի արդիւնաբերութեան համառուսական նշանակութիւն ունեցող կեդրրոն էր ջուլհակային ձեռնարկութիւններու կը պատկանէր հայ ձեռնարկատէրերուն դ սկզբին հայերու թիւը այնտեղ եղած է մօտ դ սկզբին մօտ դ վերջին մօտ ին մօտ մարդ իրենց ճնշող մեծամասնութիւնը բանուորներ ու արհեստաւորներ էին հայերը պաշտօնապէս ազատած են հարկերէն օգտուած առեւտրա արդիւնաբերական գործունէութենէն դաւանանքի ազատութեան եւ ներքին կեանքի տնօրինման արտօնութիւններէն աստրախանը եղած է ռուսաստանի հայկական թեմական կենդոններէն իր թեմակալ եպիսկոպոսով կամ արքեպիսկոպոսով հայերն ունեցած են չորս եկեղեցի ս աստուածածին ս պօղոս պետրոս ս կատարինէ ս գրիգոր լուսաւորիչ աստրախանի հայկական թատրոն հիմնադրուած է թովմաս ֆասուլաճեան ին պայծառ ֆասուլաճեանի վ յարալեանի գ ամիրաղեանի եւ տեղի թատերասերների մասնակցութեամբ աստրախանի հայկական թատրոնի սկզբնաւորումը կը կապուի աստրախանի մէջ հայկական թատերախումբ կազմակերպելու նպատակով ին հոն ժամանած յայտնի հայ դերասան թովմաս ֆասուլաճեանի անուան հետ թ ֆասուլաճեանի դերասանական գործունէութիւնը հիմնականին մէջ ընթացած է կոստանդնուպոլսոյ մէջ բայց ական թուականներու երկրորդ կիսուն ան ռուսիա մեկնեցաւ եւ մեծ դեր ունեցաւ հայաբնակ քաղաքներուն մէջ թատրոնի կազմակերպման գործին ծիրէն ներս երբ ին աստրախանի մէջ կը նշուէր տեղի հայկական թատրոնի ամեակը իրադարձութիւնը ստոյգ թուագրուեցաւ յունուար ով ֆասուլյաճեանի գալէն առաջ մայիս ին թովմաս ֆասուլեաճեանի ղեկավարութեամբ տրուած առաջին ներկայացումները պատրաստուած էին միայն ններուն ձմեռային թատերաշրջանի համար այսպիսով թովմաս ֆասուլաճեանի հաւանաբար աստրախան եկած է արդէն տեղեակ ըլլալով հոն գտնուող թատերախումբի գոյութեան մասին եւ անոր առաջին ելոյթներու մասին որ աստրախանի մէջ հայկական թատերական կեանքը կարգաւորելու գործին մէջ զայն մեծ վստահութեան ներշնչած էր բեմադրուած են քարենեանի շուշանիկ մոլիերի ակամա բժիշկ եւ այլն թատերախումբը երկար ժամանակ ղեկավարած է դերասան եւ վարիչ հ ալաբեանը նշանակալից եղած են պետրոս ադամեանի ինչպէս նաեւ յովհաննէս աբելեանի սիրանոյշի գ պետրոսեանի թատերախումբերու ելոյթները աստրախանի մէջ թատերական գործի կազմակերպման մեծապէս նպաստած են ի քարտաշեանը ա սահրադեանը անահիտ մկրտումեանը գ աբղալեանը ա ապրեսեանը եւ ուրիշներ խորհրդային իշխանութեան հաստատումէն ետք հայ թատերական կեանքը աստրախանի մէջ ղեկավարած է հայկական գործերու մատակարարութիւնը ններուն գեղարուեստաթատերական արուեստանոցը ղեկավարած է վ վարդանեանը ասփիրինը դեղերէն ամենաշատ գործածուողն է յօդացաւեր գլխացաւեր կամ բազմաթիւ այլ ցաւեր մեղմացնելու համար տրուած դեղագիրներու պատրաստութեան մէջ դեղագործները ուրիշ ոեւէ դեղէ աւելի կը գործածեն ասփիրինը հաշուած են օրական միլիոն ասփիրինի դեղահատներ կը գործածուին միմիայն ամերիկայի մէջ այսինքն մօտաւորապէս տարեկան դեղահատ ասփիրին իւրաքանչիւր անհատի համար անգլիոյ մէջ ալ ասփիրինի գործածութիւնը մեծ համեմատութիւններու կը հասնի ասփիրինի բաղադրութիւնը եւ անունը կը պատկանէր պայէր ընկերութեան էն վերջ ամերիկեան դատարանները թոյլ տուին որ ուրիշ ընկերութիւններ ալ նոյն անունով այդ դեղահատերը պատրաստեն հակառակ այս բոլոր դժուարութիւններուն եւ արգելքներուն եշէնկրում գաղտնաբար սկսաւ փորձել նախ իր անձին վրայ ապա ջանաց համոզել այլ բժիշկներ որպէսզի փորձէին իրենց հիւանդներուն վրայ արդիւնքը գոհացուցիչ էր ասփիրինը ոչ միայն կ անհետացնէր ցաւերը այլեւ կ իջեցնէր բարձր տաքութիւնները առանց վնաս հասցնելու սիրտին պայէր ընկերութիւնը իսկոյն իւրացուց դեղին բաղադրութիւնը եւ սկսաւ պատրաստել անկէ մեծաքանակ տոքթ տրէզէրը նկատուեցաւ ասփիրինի գիւտարարը եւ ապահովեց մեծ շահեր սակայն ճշմարտութիւնը հասկցուեցաւ երբ երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքին եշէնկրում կը գտնուէր նացի արգելափակման կայանի մը մէջ եւ գրեց իր յուշերը այդ յուշագրութեան մէջ կը գտնուի ասփիրինի գիւտին բոլոր մանրամասնութիւնները ասփիրինը բազմազան յատկութիւններ ունի որոնցմէ ամէնէն հետաքրքրականը բնականէն բարձր ջերմութիւնները պակսեցնելն է առանց սակայն մարդկային մարմնի բնական տաքութեան վրայ ազդեցութիւն գործելու օրինակ երբ հիւանդ մը բարձր տաքութիւն ունի աստիճան ասփիրին առնելէ վերջ տաքութիւնը կ իջնէ աստիճանի բայց մէկը որ գլխու ցաւէ կը տառապի առանց տաքութիւն ունենալու եթէ ասփիրին առնէ գլխու ցաւը կը թեթեւնայ բայց բնական տաքութիւնը մարմնին աստիճան կը մնայ անփոփոխ բժիշկները նկատած են որ առնուելէն վայրկեան վերջ ասփիրինը կ անցնի արեան մէջ ան աւելի շուտ կ ազդէ երբ հիւանդը միաժամանակ կը գործածէ քիչ քանակութեամբ այս վերջինը կը մեղմացնէ նաեւ ստամոքսի գրգռութիւնները որոնք յաճախ առաջ կու գան ասփիրինի մեծաքանակ գործածութենէն կան մարդիկ որոնք ասփիրին կը գործածեն քնանալու համար սակայն ասփիրինը քնաբեր յատկութիւն չունի եւ եթէ ենթական ասփիրինով քնանայ պատճառը հոգեբանական ազդակներու մէջ պէտք է փնտռել եթէ քիչ քանակութեամբ առնուի ասփիրինը մատչելի է ոեւէ մէկուն առանց բացառութեան նկատուած է որ փոխանակ ճերմակ դեղահատի ձեւին տակ տալու ասփիրինը երբ տրուի քառակուսի ձեւով կամ տարբեր գոյնով ասփիրինը մերժող հիւանդը առանց դժուարութեան կը կլլէ զայն ատա կոպեթթի իտալացի ուսուցիչ լրագրող հակաֆաշիստական առաջնորդ օրիորդական ազգանունը փրոսփերօ այնուհետեւ մարչեզինի երկրորդ ամուսնութիւնէն ետք իր ամուսինին փիերօ կոպեթթիի հետ որ նոյնպէս լրագրող էր թղթակցած է քանի մը հակաֆաշիստական ամսագրերուն օրինակ ին որու տպագրութիւնն ու թողարկումը արգելուեցաւ ին ֆաշիստական բռնապետութեան կողմէ անոր ամուսինը ծեծի ենթարկուած էր ֆաշիստական ջոկատի կողմէ եւ ստիպողաբար աքսորուած փարիզ որտեղ եւ մահացած էր ին ցնցղատապէ իտալացի փիլիսոփա պատմաբան րենետէտտօ քրոչէն խրախուսեց անոր վերսկսիլ աշխատանքը էն ատա կոպեթթին սկսաւ սորվիլ անգլերէն լեզու եւ գրականութիւն եւ կը թարգմանէր բնագիրեր ատա կոպեթթին մահացած է ին իր կեանքը ժողովրդավարութեանն ու կանանց իրաւունքներուն նուիրելէ ետք տաս տարի տք հոկտեմբեր ին անոր յետմահու կը պարգեւատրեն զինուորական պատուաւոր արծաթէ մետալով հակաֆաշիստական դիմադրութեան շարժման մէջ իր դերն ու մասնակցութիւնը ունենալու համար իտալերէն լեզուով անգլերէն լեզուով ատանա քաղաք է դաշտային կիլիկիոյ մէջ ատանայի նահանգի մայրաքաղաքը քաղաքը կը գտնուի սարոս գետի ստորին հոսանքի շրջանի մէջ որտեղ գետը կը դառնայ նաւարկելի ատանան կը կառավարէ երկու շրջան սէյհան եւ իւրեղիր որոնց միագումար բնակչութիւնը է եւ տարածքը քմ ատանան հինգերորդ խիտ բնակուած քաղաքն է թուրքիոյ մէջ պոլիսէն անքարայէն իզմիրէն եւ պուրսայէն ետք երբ խաչակիրները կ անցնէին կիլիկիայով ատանան կը գտնուէր հեթումեան տան եւ լամբրոնի տէր ասպետ օշինի իշխանութեան ներքեւ թուականի աշնան ժամանակ խաչակիրները գրաւեցին ատանան իշխան լեւոն ա թուականներուն ետ նուաճելով դաշտային կիլիկիան ատանան միացուց ռուբինեան նորակազմ իշխանութեան րդ դարերուն ատանան մտած է կիլիկիոյ հայկական թագաւորութեան կազմին մէջ եղած է արհեստագործական եւ առեւտուրի նշանաւոր կեդրոն ատանայի մէջ տեղի ունեցած են եւ թուականներու եկեղեցական ժողովները րդ դարերուն ատանայի մէջ կառուցուած են թագաւորական պալատը ս մինաս տաճարով սուրբ աստուածածին եւ սուրբ ստեփանոս եկեղեցիները ս ստեփանոսի մօտ հայերն ունեցած են նաեւ ս յակոբ եւ ս սարգիս եկեղեցիները որոնք յետագային կործանուած են ատանայի շրջակայ հայկական գիւղերն էին շէյխ մուրատը հայ գիւղը ապտօղլուն կոզ օլուքը եւ այլն թուականին տեղի ունեցաւ ատանայի հայ բնակչութեան կոտորածը մեծ եղեռնի ժամանակ ատանայի մէջ հայ չմնաց բայց առաջին համաշխարհային պատերազմէն ետք երբ կիլիկիան անցաւ ֆրանսայի ձեռքը հայերու մէկ մասը վերադարձաւ օգոստոսի ին ատանայի մէջ միհրան տամատեանի գլխաւորութեամբ հռչակուեցաւ կիլիկիոյ հայոց անկախութիւնը որ սոսկ ձեւական բնոյթ ունէր շուտով ֆրանսական զինուորական իշխանութիւնները ատանան եւ ամբողջ հայկական կիլիկիան յանձնեցին քեմալական թուրքիոյ ատանայի հայերու մեծ մասը գաղթեց սուրիա եւ լիբանան ատանայի կոտորած կը վերաբերի թուականի ապրիլ եւ ին օսմանեան թուրքիոյ ատանայի եւ հալէպի վիլայէթներու հայ բնակչութեան զանգուածային ջարդին որ կազմակերպուած է թրքական իշխանութիւններու կողմէ ապտուլ համիտ բ ի մենատիրական իշխանութեան տապալումը եւ օսմանեան սահմանադրութեան հռչակումը էական փոփոխութիւն չկատարեցին արեւմտահայերու բարդ իրավիճակին մէջ սակայն աշխուժութիւն յառաջացուցին ազգային քաղաքական կեանքէն ներս ատանայի եւ ընդհանրապէս կիլիկիոյ հայերը որոնք ինքնապաշտպանութեամբ դիմակայած էին ական թթ ջարդերը կարողացան յառաջդիմել տնտեսական մշակութային ու հասարակական ասպարէզներու մէջ իրենց ձեռքում կեդրոնացնելով երկրամասի առեւտուրն ու արդիւնաբերութիւնը սահմանադրական կարգերէն դժգոհ թրքական յետադիմական ուժերը սկսան հայերուն ամբաստանել որպէս հուրիէթ նկատի ունենալով սահմանադրական կարգերու հաստատումը թուրքիոյ մէջ բերողներու որոնք իբրեւ թէ կը հետապնդէին իշխանութիւնը թուրքերէն խլելու եւ հայկական թագաւորութիւնը վերականգնելու նպատակ խուժանի հետ կոտորածին մասնակցեցան տեղ հասած կանոնաւոր զօրամասերը ջարդեր տեղի ունեցան ատանայի բոլոր գաւառներուն մէջ եւ հալէպի վիլայէթի արեւմտեան եւ հիւսիսային շարք մը հայաբնակ շրջաններու մէջ ատանայի կոտորածին զոհ գնաց շուրջ հոգի որոնցմէ աւելի քան ը ատանայի վիլայէթին մէջ տասնեակ հայաբնակ քաղաքներ ու գիւղեր աւերակի վերածուեցան ու հրկիզուեցան տէօրթ եօլ հաճըն սիս զէյթուն շէյխ մուրատ ֆընտըճագ եւ շարք մը այլ բնակավայրեր հերոսական ինքնապաշտպանութեամբ կասեցուցին տասնեակ հազարաւոր թուրքերու յարձակումը եւ փրկուեցան ջարդէն երիտասար թուրքերը դատաքննութեան սկսան որ սակայն ձեւական բնոյթ կը կրէր կառավարութիւնը կը ցանկանար գոհացնել եւրոպական հասարակական կարծիքը մեղմել հայ բնակչութեան բողոքները եւ մեղսակցութենէ զերծ մնալ կոտորածի իսկական ղեկավարներն ու պատասխանատուները մնացին անպատիժ ատափազար թուրք թուրքիոյ հիւսիս արեւմտեան քաղաքներէն է սաքարիա նահանգին մէջ փոսֆորէն մօտ ք մ արեւելք սաքարիա գետի ձախ ափին ըստ ի տուեալներուն քաղաքի բնակչութիւնը կը կազմէ մարդ սկզբնական շրջանին ատափազարը եղած է փոքրիկ գիւղ մը որու հիմը դրած էին րդ դարուն լենկթիմուրի արշաւանքի ժամանակ սեբաստիայէն գաղթած հայերը ցամքած լիճին տեղը կոչելով տոնիկաշէն գիւղի առաջնորդի անունով հետագային հայեր եկած են ակնէն թոխաթէն պարսկաստանէն եւ եւրոպայէն աւելի ուշ կեսարիայէն պարտիզակէն եւ այլն թուրքերը ատափազարի մէջ բնակութիւն հաստատած են երբ այդ հայկական բնակավայրը շէն գիւղաքաղաք դարձած է այնուհետեւ շրջակայ վայրերէն եկած են յոյներ կ պոլսոյ գրաւումէն ետք թուրքերը երկրի վարչական բաժանումը որոշելով գիւղաքաղաքը անուանած են ատա կղզի իսկ որոշ ժամանակ նաեւ սամըրսագ ատասը սխտորի կղզի շատ սխտոր արտադրելու համար աւելի ուշ որպէս բանուկ շուկայ անուանած են ատափազար մեծ եղեռնի նախօրէին ատափազարը ունէր բնակիչ որու կէսէն աւելին հայեր էին որոնք կը զբաղէին առեւտուրով արհեստներով երկրագործութեամբ պտղաբուծութեամբ եւ շերամապահութեամբ անոնք յատուկ խօսելաոճ ունէին հայերը կեդրոնացած էին ս հրեշտակապետ ս կարապետ ս լուսաւորիչ եւ ս ստեփանոս եկեղեցիներու թաղամասերուն մէջ իւրաքանչիւր եկեղեցի ունէր տղոց եւ աղջիկներու նախակրթարաններ եւ մանկապարտէզներ արամեան գայանեան ներսէսեան սանդուխտեան ռուբինեան հռիփսիմեան եւ մեսրոպեան նունեան ին բացումը կատարուեցաւ կեդրոնական երկրորդական վարժարանին յատուկ տղոց համար իսկ ին աղջիկներու լրացուցիչ դասընթացը նաեւ կը գործէր մանուշակ մանկապարտէզ նախակրթարանը եւ բողոքականներու հայուհեաց իգական գիշերօթիկ վարժարանը իւրաքանչիւր թաղ ունէր թաղական խորհուրդ առաջին համաշխարհային պատէրազմէն առաջ ատափազարի հայերը ունէին իրենց հասարակական կազմակերպութիւնները կրթասիրաց ընկերութիւնը ընթերցասիրաց միութիւնը հարուստ գրադարան ընթերցարանով ազգային ժողովատեղիի միութիւնը նաեւ կը գործէին թատերախումբեր երգչախումբ եւ կանանց բարեսիրական կազմակերպութիւններ թուականէն լոյս կը տեսնէր երկիր թերթը որ թուականէն կը տպագրուէր կ պոլսոյ մէջ ատափազարի բարբառի ատրուշան տպարանին մէջ թուականին տպագրուած է բութանիա շաբաթաթերթը ին ատափազարի հայ բնակչութիւնը տեղահանուեցաւ եւ կոտորուեցաւ ին զինադադարէն ետք շուրջ հայեր վերադարձան եւ հայկական կեանքը սկսաւ վերակենդանանալ սակայն ի ամրան յունական բանակի նահանջի ժամանակ բոլոր հայերը հեռացան զմիւռնիա յունաստան եւ այլ երկրներ ատէլ լորի պլու էթքինզ անգլիացի երգչուհի երգահան կրեմմիի բազմակի մրցանակակիր աւարտած է լոնտոնի ներկայացման արուեստի եւ արուեստագիտութեան դպրոցը ին ան ստորագրած է ձայնագրութեան պայմանագիր մը էգս էլ ռիքորտինկզի հետ երբ իր ընկերներէն մէկը մայսփէյսի վրայ տեղադրած էր անոր ձայնագրութեան բաժին մը ին ան ստացաւ պրիթի քրիթիքս չոյսը եւ շահած է պիպիսի ի ձայնը անոր առաջին ձայնասկաւառակը ը լոյս տեսաւ ին այս ձայնասկաւառակը արժանացած է անգամ փլաթինում տիտղոսի անգլիոյ մէջ եւ երկու անգամ միացեալ նահանգներուն մէջ ան միացեալ նահանգներուն մէջ րդ կրեմմիի ընթացքին ստացաւ լաւագոյն արուեստագէտի տիտղոսը ինչպէս նաեւ տարուան լաւագոյն իգական փօփ ներկայացումի արուեստագէտ տիտղոսը ատէլ հրապարակեց իր երկրորդ ձայնասկաւառակը ը ին այս ձայնասկաւառակը ստացաւ շատ մեծ ժողովրդականութիւն եւ արժանացաւ զանազան գնահատանքներու ին որոնց մէջ ամենակարեւորը անոր վեց անգամ շահած կրեմմին է երկու հատ պրիթ եւ երեք հատ ամերիկեան բառեր այս ձայնասկաւառակը անգլիոյ մէջ անգամ արժանացաւ փլաթինում տիտղոսին իսկ միացեալ նահանգներուն մէջ մնաց ամենաբարձր դիրքին վրայ երեւոյթ մը որ էն ի վէր չէր պատահած հետեւեալ ձայնասկաւառակը սպառեց միլիոն կրկնօրինակ աշխարհին վրայ երգչուհին ընդհանուր առմամբ սպառած է միլիոն ձայնասկաւառակ եւ միլիոն մէներգեր ատիտաս մարզական հագուստ եւ իրեր արտադրող ընկերութիւն մը մարզական կոշիկներէ զատ ընկերութիւնը կ արտադրէ նաեւ այլ իրեր պայուսակներ վերնաշապիկներ տաբատներ գլխարկներ եւ այլ մարզական գոյքեր ամենէ մէծ մարզական հագուստ արտադրող ընկերությունն է եւրոպային մէջ եւ երկրորդ խոշորագոյն արտադրողը աշխարհին մէջ ընկերութեան արտադրանքի վրա սովորաբար պատկերուած է երեք ճերմակ կամ սեւ շերտեր որ կը հանդիսանայ ընկերությեան ապրանքանիշը պրենտին անունը պատշաճ ձեւով մը փոքրատառով ով կը գրուէ ատիտաս հիմնուած է աւգոստոս ին ատոլֆ տասսլերին կողմէ հետեւելով ին մէջ ընտանիքը եղած տարաձայնութիւնները իր եւ իր աւագ եղբօր միջեւ ռուտոլֆը աւելի վաղ բուման ստեղծած էր որ շատ արագ դարձաւ ին գործարար մրցակիցը եւ նոյնպէս գլխադասուած է հէրզոկենաուրախին մէջ քրիսթոֆ տասսլեր իր աւագ որդիին ռուտոլֆ ռուտիին հետ կօշիկ կարելուն գործունեութիւնն սկսած են թուականէ սկզբնական շրջանը դուրս գրուած զինուորական համազգեստներէ կը կարեին տնական մաշիկներ եւ հաշմանդամներու բուժական ոտնամաններ յուլիս ը ռուտոլֆ եւ ատոլֆ ատի տասսլերներ հիմնեցան տասսլեր եղբայրներու կօշիկին ֆապրիքը գամերով մարզակօշիկներու գիւտը կը պատկանի ատոլֆին որ ըրաւ ին ին ճօզեֆ վայթցերին հետ մշակած գամերը ստացան գերմանական արտօնագիր նոյն տարուն ամսթըրտամին ողիմպիական խաղերու ընթացքին քանի մը մարզիկներ առաջին անգամ ելոյթ ունեան տասսլեր եղբայրներու կօշիկներով յաջորդ տարին եղբայրներու ֆապրիքը սկսաւ ֆութպոլային մարզակոշիկներու արտադրութիւնը պատերազմի ընթացքին եղբայրներու միջեւ ճեղքուածքը խորանալով հասաւ խզումի ը դաշնային ուժերու ռումբահարութեան ատենը երբ ատին իր կինին հետը վազեցաւ դեպի ռումբապաստարան ռուտոլֆն իր ընտանիքին հետ արդեն հոն կը գտնուեր սրիկաներ նօրեն եկած են ըսաւ ատի նկատի ունենալով ռազմական օդանաւերը սակայն ռուտոլֆ ենթադրեցաւ թէ ատիկա խօսքերը իր ընտանիքին մասին ըսած է յետագային երբ ամերիկացի զինուորները գերեվարեցան ռուտոլֆը եւ մեղադրեցին անոր անդամ ըլլալուն մէջ ինչն ատանկ չէր եղած ան համոզած էր որ ատիկա եղբօր ըրածն է ապրիլ ը եղբայրներու դոլպուրիին գործարանը որուն մէջ հակահրասայլային նռնականետներ կ արտադրէին խիստ վնասած էր ամերիկյան օդոյժին ռմբահարութենէ սակայն ատիի կնօջ քէթիին ջանքերով հոն սկսեցաւ մարզակօշիկներու արտադրութիւնը որուն ամենէ մէծ գնորդները դարձան ամերիկացիները որ երկիրը գրաւած էին եղբայրները բաժանուեցան ը երբ ռուտի բացեցաւ էն կազմուած անունով նօր ձեռնարկութիւն մը յետագային անունը ստացած ատին ալ օգոստոս ը ձեւավորեցաւ իր ընկերութիւնը պաշտօնապէս անունով գրանցած որ կազմած էր էն բաժանումէն ետք հէրզոկենաուրախին մէջ սկսեցաւ ատիտասին եւ բումային մրցանքը բօլորը ուշադիր կը նայեին թէ օտարները որուն կօշիկէն կը հագնին նոյնիսկ քաղաքին երկու ֆութպոլին թիմեր բաժնուած էին ակումբը կ աջակցէր ատիտաս երբ ը կը հագնէր ռուտոլֆին կօշիկները ռուտոլֆին տուն կանչուած արհեստաւորներ դիտաւորեալ կը հագնէին ատիտասին կօշիկներ ռուտօլֆ կ ուղարկեր անոնցէ նկուղեն բումային կօշիկներեն հագնելու երկու եղբայրներ երբեք հաշտուեցան եւ չնայած որ նոյն գերեզմանատունը թաղած են սակայն հնարաւորինս իրարէ հեռու ատնան պատրան արաբ դեկտեմբեր յորդանան յորդանանցի գիտնական ակադեմիկոս քաղաքական գործիչ ապրիլ էն մինչեւ նոյն տարուան նոյեմբեր եղած է յորդանանի վարչապետ պատրան ծնած է ճարաշ յորդանան դեկտեմբեր ին բարձրագոյն կրթութիւնը ստացած է ամերիկայի միացեալ նահանգներուն մէջ ուր աւարտած է օքլահոմայի պետական համալսարանը եւ ստացած պսակաւոր արուսետից վկայական ապա յաճախած է միշիկընի պետական համալասարան ուրկէ ստացած է մագիստրոսական կոչում միշիկընի համալսարանին մէջ յաջողութեամբ պաշտպանած է իր դոկտորական ատենախօսութիւնը պատրանի եղբայրը մուտար պատրան քաղաքական նշանաւոր գործիչ է յորդանանի մէջ ան քանի մը անգամ տարբեր ժամկէտներով եղած է երկրին վարչապետը պատրանը իր կնոջ մահայի հետ կ ապրի տապուքի մէջ անոնք ունին վեց զաւակ չորս տղայ եւ երկու դուստր փրոֆէսոր պատրան նաեւ եղած է գիւղատնտեսութեան եւ կարճ ժամանակով կրթութեան նախարար ականներուն վերջաւորութեան ականներուն ան դարձած է յորդանանի գիտութիւններու արաբական ակադեմիայի եւ ֆիլատելֆիա համալսարանին նախագահը եւ մինչեւ այսօր կը վարէ այս զոյգ պաշտօնները ին ան նաեւ եղած է եունեսքօ ի տնօրէնի տեղակալ վերոնշեալ պաշտօնները զբաղեցնելու կողքին պատրան նաեւ եղած է ամմանի ոչ պետական առաջատար համալսարաններէն մէկուն փեթրա համալսարանին նախագահը արամ արծրունի որդի սենեքերիմի թագաւոր կամ իշխան սեբաստիոյ ին իր հօրը եւ եղբայրց հետ սեբաստիա կը փոխադրուի ուր իր եղբօր դաւիթ թագաւորի մահէն ետք կը նստի հօրենական աթոռին վրայ ին մաթէոս ուռհայէցի պատմիչ կը գրէ ատոմի համար լցիալ առաքինութիամբ եւ սուրբ վարուք ի քրիստոս յիսուս եւ զարդարեալ հեզութեամբ եւ քաղզրութէամբ ողորմած ի վերայ տառապելոց դարմանիչ աղքատաց եւ յոյժ սիրելի կրօնաւորաց դասուն շինող եկեղեցւոյ եւ բազմացուցիչ վանորէից ատոմի իշխանութեան երկրորդ տարին հայ իշխաննէրէն մին որ սենեքերիմի հետ վասպուրականէն սեբաստիա եկած էր նախանցելով ատոմի եւ եղբօրը աբուսահլի վրայ ընտանեօք կ պոլիս գնաց եւ միքայէլ դ կայսեր ներկայանալով ըսաւ թէ ատոմ եւ աբուսահլ կը պատրատուին ապստամբիլ եւ չարիք հասցնել այդ պաճառաւ հեռացայ անոնցմէ եւ ընտանանեօք պոլիս եկայ միքայել հաւատալով չարախօս իշխանին շատ մը զօրք ղրկեց ատոմի վրայ հրամայելով զօրապետին թէ եթէ երկու եղբարքը յանձն առնեն ինծի բեր ատոմ եւ աբուսահլ հակառակ իրենց շապուհ սպարապետին կամքին ու յորդորին չուղեցին պատերազմիլ որ միասին վասիլ կայսեր ներկայացան եւ աղաչեցին որ միասին վասիլ կայսեր գերեզթանին այցելել երբ կայսեր հետ երկու հայ իշխանները գերեզման հասան վասիլէն իրենց սենեքերիմ հօրը տուած նամակը հանելով ինկան անոր գերեզթանին վրայ եւ ըսին գո ւն տուիր մեզի այս գիրը եւ դուն բերիր մեզ քու աշխարհդ եւ հիմա դատէ մեզ ո վ հայր յաջորդներդ կ ուզեն մեզ բնաջնջել եւ մեր աշխարհը առնուիլ մեր ձեռքէն սիքայել լսելով այս խօսքերը ի գութ չարժեցաւ չարախօս իշխանը բանտեց եւ զիրենք թագաւորական զարդերով եւ մեծաշուք փառքերով սեբաստիա վերադարձուց ատոմ ին միջանտեց պոլսոյ կայսեր մօտ եւ երաշխաւոր ըլլալով պետրոս գետադարձ կաթողիկոսը սեբաստիա տարաւ եւ երկու տարի հոն պահեց ու ս նշան վանքին մէջ նստեցուց ին յունաց կոստանդին տուկիծ կայսրը երբ ծրադրեց հայերէն յունադաւան ընել նախ ատումն ու աբուսահլը կանչեց զիրենգ համոզելու համար իշխանները իրենց տարին յակոբ վարդապետ պատասխանեց մենք ալ դաւանինք այդ տարաբերութիւնը բառերուն մէջ է այդ տարին պարսիկները երբ սեբաստիոյ վրայ յարջակեցան ատոմ եւ աբուսահլ հայ իշխաններու հետ խաւատանէք աւանը փոխադրուեցան որովհետեւ անառիկ էր ան պարսիկները սեբաստիա աւարել է բագաւորական պալատը կոաոպտելէ ետք երբ իրենց աշխարհը վերադարձան ատոմ պոլիս գնաց եւ ատեն մը հոն կենաց ին երբ ռոմանոս դ դիոժէն կայսրը պարսից դեմ պատերազմելու համար սեբաստիայէն անցաւ ատոմ եւ աբոըսահլ ընծաներով կայսեր ընդառաջ ելան այդ կողթի յոյն իշխանները չարախօսեցին ըսելով թէ ասոնք են որ պարսիկները մեզի դէմ կը գրգռեն ատոմ էկոյեան գանատահայ կինոռեժիսոր ծնած է թուականին յուլիսի ին գահիրէ մեծցած է արեւմտեան գանատայի մէջ ուսանած է միջազգային յարաբերութիւններ եւ երաժշտութիւն թորոնթոյի համալսարանին մէջ ուր սկսած է ֆիլմեր նկարահանել անոր կինը դերասանուհի արսինէ խանճեանն է անոր առաջին գործերը մէջտեղ եկան սանդենսի անկախ ֆիլմի փառատօնի մէջ եւ լուսաւոր գալիք ֆիլմով ճանաչման կը հասնի քաննի կինոփառատօնի եռակի մրցանակիր է ներկայացուած է օսքարի եւ թորոնթոյի միջազգային կինոփառատօնի մէջ քառիցս մրցանակի արժանացած է գանատայի բարձրագոյն կինոպարգեւի ջինի եօթնակի դափնեկիր է ներկայիս անկախ կինոյի երեւելի դէմքերէն մէկն է օրացոյցը նկարահանած ժամանակ վերադարձեր է նախնիներու հայրենիք թուականին ոսկէ ծիրան գլխաւոր մրցանակին արժանացած է երեւանի առաջին միջազգային կինոփառատօնին ամենայայտնի ֆիլմերէն է արարատը թուականին ադուայի ճակատամարտ թվականների իտալա եթովպիական պատերազմի վճռորոշ ճակատամարտ որը տեղի է ունեցել թվականի մարտի ին եթովպիական ադուա քաղաքի մոտ իտալական մասնաշենքերից մեկում գեներալ օրեստա բարատերիի գլխավորությամբ գիշերում էին ավելի քան հազար մարդ մինայն թե նրանց մի մասը կազմում էին բնիկները թվականի փետրվարի ին իտալիայի վարչապետ ֆրանչեսկո կրիսպին ուղարկում է բարատերին և իր զորքին մարտի ջան խիստ պահանջելով վճռական հարձակում և պարտություն թշնամուն եթովպիական զորքի ընդհանուր թիվը հազար էր կարող է պատահել նաև մոտ հազար մարդ բայց այդ թվում հազարը հետևազոր էր իսկ հազարը հեծելազոր այս ճակատամարտին մասնակցում էին երկրի բոլոր մարզերից վերապատրաստման սպառազինության և վերազինման առումներով եթովպիական ֆեոդալական բանակը զգալիորեն զիջում էր իտալական բանակին նրանով որ նրանք կռվում էին կայծքարե հին հրացաններով և նետերով մենելիկա կայսեր օգտին կռվում էին նաև ռուս ռազմական նիկոլայ ստեպանովիչի խմբերից իտալական զորքը բաժանված էր երեք շարասյուների հետախուզման ակտիվ գործունեության արդյունքում եթովպիական բանակի հրամանտարությունը բացահայտեց իտալական զորքերի տեղը և ուղությունները որը թույլ տվեց ուղղել կետնրոնացված ուժերը գեներալ ալբերտինոյի շարասյան դեմ արդյունքում գեներալ ալբերտինոյի հրամատարությամբ առաջին շարասյունը որը առաջինն էր հարձակվել եթովպիկական զորքերի վրա շրջապատվեց և ջախջախվեց երկրորդ շարասյունը գեներալ ջորջ արիմոնդիի գլխավորությամբ որը ակտիվ էր մենելիկո ի հազարոց բանակի դեմ մղած իր ճակատամարտով նույնպես ջախջախվեց այդ ճակատամարտի հատվածում գործում էին նաև մենգեշի ցեղի վագրե զորքերը ավելի կատաղի պայքար է տեղի ունեցել գեներալ վիտորիո դաբորմիդի մասնակցությամբ ռազմաճակատում որտեղ գրոհել էր մեկոնինա ցեղի հազարանոց զորքը ժամյա պայքարից ընթացքում իտալական զորքը շրջապատված էր եղել որի արդյունքում գեներալ դաբորմիդան զոհվեց իտալական զօրքերը հազար սպաննուած կիորսնցուցին եւ վիրաւոր մարդոց եւ մինչեւ հազար մարդ գերեւարուեցան եթովպիական զօրքը սկսաւ հրետանային զէնքեր օգտագործել մեծ քանակութեամբ այլ զէնքեր եւ այլ ռազմական արուեստագիտութիւն մահացածներու շարքին կային զօրավար եւ սպայ ճակատամարտէն ետք երբ իտալական զօրքերը ստիպուած կը նահանչէին անոնք լրացուցիչ կորրուստներ կրեցին որուն պատճառով յարձակումները համալրած են նաեւ տեղի բնակչութեան ընդհանուր առմամբ իտալական զօրքերու դիրքէն ադդի կեյիհի մէջ պատերազմը սպաներ եւ զինուորականներ լքեցին եւ եւս ը դուրս եկան ասմերու հետագային իտալական զօրքերը պաշտպանական գուրայի գիծ կ ուղղեւորուին սեգենեյտի նախկինին գրաւուած քաղաքներուն մէջ բնակելու համար եթովպիական զօրքի կորուստը հազար մահածացներ կը կազմէ իսկ էն ը հազարը վիրաւորներ են իտալական զօրքերու պարտութիւնը տուեալ ճակատամարտի ընթացքին վերջ դրաւ իտալա եթովպիական պատերազմներուն ատրպետեան ատրպետ սարգիս մուպահեաճեան հայ արձակագիր վիպասան հասարակական գործիչ խսհմ գրողներու միութեան անդամ թուականէն ծնած է կարս տաճկաց տիրապետութեան ժամանակ սկզբնական կրթութիւնը ստացաւ բաղէշցի գրիգոր պատուելիի մօտ թուականներուն կը յաճախէ ծխական ուսումնարանը իսկ կաթոլիկաց դպրոց ին կը մեկնի ալեքսանդրոպոլ ուսումը շարունակելու նպատակով եւ այնտեղէն ալ կ անցնի կ պոլիս ուր կը մտնէ վիեննայի մխիթարեանց ուսումնարանը հանգուցեալ հայր արսէն այտընեանի օրով մահացած է լենինական կիւմրի թուականին բացի այս ունի բազմաթիւ վիպակներ ու պատկերներ քիւլհանրէյ կաղ նազօ խառա խրխա սօֆթա ոսկէ որդին այիշէ խանում օսմանեանների ամեակը հարազիստներ երախտապահանջ կուռք սեւ քաղաք ծպտեալ սուլթան փաշա վիւքալայի գաղտնիքը երախտիք քրտերը պարսկաստանում եւ այլն տպուած ու անտիպ բազմաթիւ գրուածքներ որոնք մեծ մասամբ կարս ձգած է հեղինակը արա հայկական արական անձնանուն հայ հին դիցաբանական անուններէն որ մեզի աւանդած է պատմահայր մովսէս խորենացին ծնունդ արած է գարնան բուսականութեան բերքի յետագային նաեւ պատերազմի ուժի աստուծոյ անունէն որուն պաշտամունքը եղած է խեթերու ուրարտացիներու հայերու եւ փոքրասիական ժողովուրդներու մէջ արա անունը ըստ գրիգոր ղափանցեանի ծնունդ արած է աքքատա շումերական լեզուներէն եւ կը նմանցնէ խեթական բոյսերու աստուածութեան թարգմանաբար կը նշանակէ անտառ արտ գիտնականին կարծիքով մեր հնագոյն տեղանուններուն մէջ արա մասնիկը արա աստուծոյ անունն է արագածանի արայի գետ արահեզ արագէն գիւղանունները արաժին լեռնանունը եւ այլն գիտնականներէն ոմանք նոյնութիւն նկատած են մեր արայի եւ յունական արես աստուծոյ միջեւ իբրեւ մեռնող եւ վերստին յարութիւն առնող աստուածներու գրիգոր ղափանցեանն ալ նոյն կարծիքը յայտնած է իսկ ա մատիկեանը անվարան կերպով կը նոյնացնէ արան եւ յունական արեսը այժմ արա անձնանունը լայնօրէն տարածուած անուն է արա գեղեցիկ հայկի սերունդէն սերող հայոց արքայ արամի որդին է կը մարմնաւորէ հեթանոս հայերու հաւատալիքները մեռնող եւ հառնող աստուծոյ բնութեան զարթօնքի նաեւ ընտանեկան առաքինութեան եւ ողջամտութեան մասին շարունակած է ասորեստանի դէմ ուղղուած հօր սկսած հայոց ազատագրական պայքարը արայի պաշտամունքի վերջին եւ զարգացած փուլը տեղ գտած է արա գեղեցիկ եւ շամիրամ առասպելին մէջ արային նուիրուած տոնախմբութիւնները կը կատարուէին գարնան եւ կապուած էին բնութեան զարթօնքին հետ արայի պաշտամունքի լայն տարածուածութեան մասին կը վկայեն այրարատ արագած արայի լեռ արայի դաշտ արայի գիւղ եւ բազմաթիւ այլ տեղանուններ արային նուիրուած էր հայոց հեթանոսական տոմարի վեցերորդ ամիսը որ կը կոչուէր արաց որոշ ուսումնասիրողներ ինչպէս արամը կը նոյնացնեն արամէ ուրարտացիի հետ այնպէս ալ ըհդհանուր պատմական զուգահեռներ կը գտնեն արա գեղեցիկի եւ արգիշտի ա ուրարտացիի միջեւ արա ամուսնացած է հայ կնոջ նուարդի հետ արայի եւ նուարդի սիրոյ ու նուիրուածութեան մասին յայտնի էր բոլորին այսինքն արան իր հայոց երկրի նուիրեալն ու պաշտպանն էր ասորեստանի թագուհի շամիրամ սիրահարուած էր արայի սակայն պարզուեցաւ որ թագուհիի սէրը արայի հանդէպ խարդաւանք էր հայաստանին տիրելու համար արա չէր ենթարկուեր շամիրամի սակայն այդ մէկը թագուհին չէր ուզեր շամիրամ պատերազմ կը յայտարարէ հայաստանի դէմ արայի դաշտին վրայ տեղի կ ունենայ ճակատամարտ մը որուն ընթացքին կռուելով իր զորքի առջեւի գիծին վրայ արա կը զոհուի բայց շամիրամի սպասելիքները չեն իրականանայ որովհետեւ զինուորներուն յանձնարարուած էր պատերազմէն ետք իր մօտ կենդանի հասցնել հայոց թագաւորը արա արա գեղեցիկ հայկի սերունդէն հայոց արքայ արամի որդին կը մարմնաւորէ հեթանոս հայերու հաւատալիքները մեռնող եւ հառնող աստուծոյ բնութեան զարթօնքի նաեւ ընտանեկան առաքինութեան եւ ողջամտութեան մասին շարունակած է ասորեստանի դէմ ուղղուած հայոց ազատագրական պայքարը որոշ ուսումնասիրողներ ինչպէս արամին կը նոյնացնեն արամէ ուրարտացիի հետ այնպէս ալ ըհդհանուր պատմական զուգահեռներ կը գտնեն արա գեղեցիկի եւ արգիշտի ա ուրարտացիի միջեւ որ ամուսինի շամշի ատատ րդ թագաւորի մահէն ետք ասորեստանի իշխանութիւնը իր ձեռքը վերցուցած ասորեստանի շամիրամովթ թագուհիի օրերուն վարած է հօր մենուա թագաւորի ուրարտական զօրամիաւորումներու հրամանատարութիւնը ըստ մ խորենացիի գրի առած հին աւանդութեան վաւաշոտ եւ անառակ շամիրամը կը սիրահարուի արա գեղեցիկին եւ անկէ մերժում ստանալով կը պատերազմի հայոց հետ այդ պատերազմին հայոց բանակը գլխաւորող արքայազն արա գեղեցիկը մահացու կը վիրավորուի եւ գերի կ իյնայ այրասիրտ շամիրամին վերջինս իր յարալէզներու եւ հեքիմներու միջոցով կը բուժէ հայոց արքայազինը եւ վախնալով վրէժխնդրութեան համար հայոց զօրքի նոր յարձակումէն ետ կը վերադարձնէ անոր չնայած մ խորենացին կ ըսէ որ չի հաւատար այդ իրողութեան եւ շամիրամը հաւանաբար մահացած է արայի փոխարէն իր սիրեկաններէն մէկուն արայի նման զարդարելով ներկայացուցած է արայի տեղը հայոց բանակը խաղաղեցնելու համար նինոս ասորեստանի թագաւորը արամ արամ ուրարտացի արամ աշխարհակալ արա գեղեցիկի հայրը շամիրամ շամմուրամաթ շամիրամովթ սամմիրամաթ սեմիրամիս սեմիրամիտա ասորեստանի թագուհի շամշիատատ ի ք ծ ա կինը ամուսինին մահէն ետք մանկահասակ որդիի ատատնիրար գ թագաւորի խնամակալուհին ք ա նուարդ արա գեղեցիկի կինը կարդոս արա գեղեցիկի որդին ծնած իր սիրելի կին նուարդէն ըստ խորենացիի ասորեստանի թագուհի շամիրամը հրապուրուած է հայոց թագաւոր արայի գեղեցկութեամբ ձգտած է տիրել իրեն խոստումներն ու ընծաները արդիւնք չեն տուած շամիրամը վճռած է զէնքի ուժով հասնիլ իր նպատակին արայի դաշտին մէջ տեղի ունեցած ճակատամարտին արան զօհուած է շամիրամի յանձնարարութիւնը արա գեղեցիկին պատերազմէն ետք իր մօտ կենդանի հասցնելու մասին ձախողած է շամիրամը անոր մարմինը դրած է ապարանքի վերնատունը կենդանացնելու յոյսով դիակը նեխած է շամիրամը իր սիրեկաններից մէկուն հագցուցած է արայի զգեստները յայտարարած է թէ ան կենդանացած է առասպելը կ արտացոլայ հեթանոս հայերու հաւատալիքները մեռնող ու հառնող աստուծոյ բնութեան զարթօնքի իսկ հետագային նաեւ ընտանեկան առաքինութեան եւ ողջախոհութեան մասին առասպելին մէջ արտացոլած է նաեւ ուրարտացիներու պայքարը աշխարհակալ ասորեստանի դէմ արա գեղեցիկի եւ շամիրամի մասին պատմող ասքը մովսէս խորենացիի գրի առած գեղեցիկ առասպելներէն մէկն է արա գեղեցիկի եւ շամիրամի կերպարներուն իրենց բանաստեղծութիւններու պալլատներու եւ պոեմերու մէջ անդրադարձած են վահան տէրեանը եղիշէ չարենցը կոստան զարեանը յովհաննէս շիրազը արա քըրճըլեան լիզպոնի գործողութիւնը իրականացող հինգ երիտասարդներէն մէկը արա քըրճըլեաննախ կը յաճախէ ազգային մարտիկեան վարժարանի մանկապարտէզը ապա ազգային սուրէն խանամիրեան քոլէճ որուն ընթացքը չի կրնար աւարտել հօրը մահուան պատճառով ազգային իր գիտակցութեան ներշնչման աղբիւրը եւ մղիչ ուժը կ ըլլայ իր մայրը որ միշտ կը պատմէ հայ ժողովուրդին տառապանքներուն մասին թրքական եաթաղանին տակ արա շատ կը սիրէր փոքրերը իր շուրջ կը հաւաքէր զանոնք եւ կը պատմէր անոնց հայութեան կրած տառապանքներուն մասին անոնց մէջ նաեւ կ արթնցնէր ազգին սէրը իր այս վարմունքին պատճառաւ մանուկներն ու պատանիները շատ կը սիրէին զինք եւ միշտ կը փնտռէին իր ներկայութիւնը արային հետաքրքրած է լողը չմուշկը ինչպէս նաեւ երաժշտութիւնը վերջին օրերուն յունաստան մեկնելու պատրուակով կը փորձէ հեռանալ երկրէն սակայն մօրը ընդդիմութիւնը մի քանի օրով կը յետաձգէ ճամբորդութիւնը ապա ընկերներով բանակումի երթալու պատրուակով կը մեկնի տունէն ու յուլիս ին ժամը ին փորթուկալի մայրաքաղաք լիզպոնի մէջ կը մասնակցի լիզպոնի անձնասպանութեան գործողութեան ու կը զոհուի յանուն հայ դատի միջազգայնացման աշխատանքին արաբական արշաւանքները դէպի պարսկաստան պարսկաստանի իսլամական նուաճում նաեւ իրանի արաբական նուաճում սակայն խալէտի դէպի բիւզանդական տարածք տեղափոխումը պարսիկներուն թոյլ կու տայ հակայարձակման անցնելու եւ ետ բերելու կորսուած տարածքները երկրորդ ներխուժումը կը սկսի ին սաատ իպն ապի ուաքասի գլխաւորութեամբ որու օրով արաբները վճռական յաղթանակ կը տանին քաթիսիոյ ճակատամարտին այդ պարտութեան հետեւանքով պարսիկները կը կորսնցնեն իրանէն արեւմուտք ինկած տարածքները զագրոսի լեռնաշղթան նորաստեղծ արաբական ռաշիտուն խալիֆայութեան եւ սասանեաններու միջեւ բնական սահման կը դառնայ հակառակ անոր որ պարսիկները անդադար ասպատակութիւններ կ իրականացնէին կորսուած տարածքներուն ին խալիֆա օմար կը հրամայէ նոր արշաւանք մը կազմակերպել դէպի պարսկաստան անիկա վերջ կը գտնէ ին վերջինիս լիակատար պարտութեամբ եւ ներառմամբ խալիֆայութեան կազմին մէջ պարսկաստանի արագ նուաճումը որ հնարաւոր կը դառնայ լաւ համաձայնուած եւ մեծ տարածութիւններ ունեցող տարբեր զօրաջոկատներու շնորհիւ օմարի մեծագոյն նուաճումն էր որ անոր մեծ ռազմական եւ քաղաքական գործիչի հեղինակութիւն կու տայ իրանցի պատմաբանները արաբական մէջբերումներ ընելով կը պաշտպանեն իրենց նախնիները եւ տեսակէտ կը յայտնեն որ ի հակադրութիւն որոշ պատմաբաններու պարսիկները արաբներու դէմ կռուած են երկար ու կատաղի արդէն ին իրանի քաղաքային բնակավայրերու մեծ մասը կը գտնուէր արաբներու իշխանութեան տակ բացառութիւն կը կազմէին տրանսօքսիանան եւ մերձ կասպեան նահանգները հակառակ որոշ տեղերու մէջ կազմակերպուած տեղային դիմադրութեան ոչ մէկը յաջողութեամբ կը պսակուի արաբական տիրապետութեան օրով տեղի կ ունենան տարբեր ապստամբութիւններ սակայն ամէն անգամ խալիֆային կողմէն ուղարկուած օգնական ուժերը կը յաջողին ճնշել խռովութիւնները օրինակ կրնայ ծառայել պուխարայի բազմաթիւ ձախող ապստամբութիւնները սակայն իրանի իսլամացումը աստիճանական գործընթաց էր այդ ժամանակի ընթացքին տեղի կ ունենան բազմաթիւ վայրագութիւններ այդ թիւին մէջ զրադաշտական սրբազան ձեռագիրներու այրումն ու մոգերու սպանութիւնը քաղաքական անկախութիւնը կորսցնելով պարսիկները կը պահպանեն իրենց ազգային դիմանկարը պարսիկներու եւ պարսկական մշակոյթի շնորհիւ հակառակ անոր իսլամութիւնը վերջ ի վերջոյ գերիշխող կրօն կը դառնայ շատեր զայն կ ընդունէին քաղաքական ընկերային մշակութային կամ կրօնական պատճառներէ մեկնելով իսկ ուրիշներ հաւատալով իրենց ուղղուած յորդորներուն երբ արեւմտեան պատմաբանները առաջին անգամ կը սկսին ուսումնասիրել դէպի պարսկաստան արաբական արշաւանքներուն մասին անոնք միայն կը հիմնուին հայազգի սեբեոսի եւ հետագային գրուած արաբական աղբիւրներու վրայ կարեւորագոյն աշխատանքներէն էր արթիւր քրիստենսենի ին քոփընհեկընի եւ փարիզի մէջ լոյս տեսած գործը սակայն վերջերս պատմաբանները կը սկսին կասկածիլ նուաճման աւանդական պատմութենէն փարվանեհ փուրշարիաթին ին լոյս տեսած իր սասանեան կայսրութեան անկումն ու կործանումը սասանեան պարթեւական համադաշնութիւն եւ իրանի արաբական նուաճում անգլ գիրքին մէջ նոր մօտեցում մը կը ներկայացնէ այս իրադարձութիւններու ուսումնասիրութեան նկատմամբ փուրշարիաթիի տեսութեան հիմքը այն էր որ ի հակադրութիւն ներկայիս տարածուած կարծիքին սասանեան պարսկաստան բաւական ապակեդրոնացած էր համադաշնութիւն մը կնքած էր պարթեւներուն հետ ըստ անոր հակառակ սասանեաններու տարած յաղթանակներուն բիւզանդական կայսրութեան դէմ պարթեւները անսպասելիօրէն դուրս կու գան համադաշնութենէն որովհետեւ պարսիկները ընդունակ չէին պաշտպանուելու իսլամներու յարձակումներէն առաւել եւս հիւսիսային եւ արեւելեան հզօր պարթեւական ընտանիքները կը նահանջեն իրենց յենակէտերը կը հրաժարին սասանեաններուն հետ կռուելէ առանձին հաշտութիւն կը կնքեն արաբներուն հետ այս գործին միւս կարեւոր կողմը այդ աւանդական ժամանակագրութեան հերքումն է եւ նորին առաջարկումը ըստ փուրշարիաթիի միջագետքի արաբական նուաճումը տեղի կ ունենայ ոչ թէ թուականներուն վերջին սասանեան արքայ յազկերտ գ ի գահ բարձրանալէն ետք այլ թուականներուն այս կը նշանակէ որ արաբական նուաճումները կը սկսին այն ատեն երբ քաղաքացիական պատերազմ տեղի կ ունենայ սասանեաններու եւ պարթեւներու մէջ ք ա ա դարէն հռոմէական կայսրութեան հետագային բիւզանդական կայսութեան եւ պարթեւաստանի հետագային սասանեան պարսկաստան միջեւ սահմանը կ անցնէր եփրատ գետէն բազմաթիւ պատերազմներ հիմնականին մէջ տեղի կ ունենային հիւսիսային ժայռոտ շրջաններու կամ սուրիական անապատին մէջ երկու կայսրութիւններուն համար հարաւէն եկող միակ վտանգը քոչուոր արաբներու ասպատակութիւններն էին այդ իսկ պատճառով երկու կայսրութիւններն ալ կը դաշնակցէին փոքր կիսանկախ արաբական ցեղերու հետ որոնք որպէս պաշտպանիչ ուժ կը ծառայէին քոչուորներու յարձակումներուն դէմ կռուելու բիւզանդացիներու դաշնակիցներն էին քրիստոնեայ ղասանիտները իսկ սասանեաններունը հեթանոս լախմիտները երկու արաբական փոքր իշխանութիւններն ալ մշտապէս կը պայքարէին իրարու դէմ սակայն այդ երեւոյթը շատ քիչ կ ազդէր բիւզանդիոնի եւ պարսկաստանի վրայ զ եւ է դարերուն կարգ մը պատճառներու հետեւանքով դարաւոր հաւասարակշռութիւնը կը խախտի թէեւ ղասանիտները քրիստոնեայ էին սակայն անոնք ընդունած էին միաբնակութիւնը եւ կը մերժէին կայսերական քաղկեդոնականութիւնը իր հերթին բիւզանդական կայսրութիւնը զիրենք աղանդաւորներ կը համարէր երբ բիւզանդացիները կը փորձեն ճնշել միաբնակութիւնը ղասանիտները ալ աւելի կը հեռանան կայսրութենէն լախմիտները իրենց հերթին կ ապստամբին պարսից արքայ խոսրով բ ի դէմ լախմիտներու առաջին քրիստոնեայ արքան կը փորձէ ազատիլ պարսկական գերիշխանութենէն սակայն ան կը սպաննուի իսկ լախմիտներու տիրոյթները կ ընդդիմանան պարսկաստանի դէմ խոսրովի սպանութեան հետեւանքով լախմիտները դարձեալ կիսանկախ կը դառնան ներկայիս ընդունուած է այն փաստը որ լախմիտներու թագաւորութեան գրաւումը պարսիկներու կողմէ սասանեաններու անկման հիմնական պատճառներէն էր ասիկա կը բացատրուի անով որ լախմիտները հիրայի ճակատամարտին պարտութիւն կրելով արաբներէն համաձայն էին իսլամներու լրտեսները ըլլալու երբ պարսից խոսրով բ փարուէզ կը ճնշէ վահրամ չոբինի ապստամբութիւնը ամբողջ ուժը կը բանեցնէ իրեն օգնութիւն ցուցաբերած բիւզանդացիներուն դէմ առաջին տասնամեակին ընթացքին ան կը հասնի մեծ յաջողութիւններու պարսիկները գրեթէ կը վերականգնեն աքեմենեան կայսրութիւնը թուականներ սակայն բիւզանդական կայսրութիւնը հերակլիոս կայսեր ղեկավարութեամբ ին պատասխան հարուած կը հասցնէ եւ ին նինուէի ճակատամարտին բիւզանդական զօրքը կը ջարդէ սասանեանները անկէ ետք հերակլիոս կը մօտենայ սասանեաններու մայրաքաղաք տիզբոնին ին խոսրովի զօրավարներէն շահրպարազ կը համաձայնի յետպատերազմեան սահմաններու վերականգնման պարտութեան հետեւանքով խոսրով բ փարուէզ ին գահընկէց կ ըլլայ եւ կը սպաննուի անկէ ետք թուականներուն միջեւ ինկած ժամանակահատուածին գահը կը գրաւեն թագաւոր եւ թագուհի անոնցմէ վերջինը յազկերտ գ ը խոսրովի թոռն էր սակայն գահ բարձրանալու ատեն ան հազիւ տարեկան էր այս ամէնը սակայն կասկածի տակ կը դրուին ներկայի պատմաբաններու կողմէ յատկապէս այն փաստը որ խոսրով կրնար նամակ ստացած ըլլալ մուհամմէտէն պարսկական արարողակարգերը չափազանց բարդ էին եւ դժուար թէ այն ժամանակ փոքր տարածքային ուժի առաջնորդի մը նամակը փոխանցուէր շահնշահին գրեթէ բոլոր աւանդութիւնները կը փաստեն որ խոսրով կատղած կ ոչնչացնէ նամակը միակ տարբերութիւնը այն է թէ ինչպէս ան կ ոչնչացնէ մուհամմէտ կը մահանայ յուլիս ին եւ խալիֆայի պաշտօնը կը ստանձնէ ապու պաքրը այս ընթացքին շարք մը արաբական ցեղեր կ ապստամբին եւ խալիֆան մինչեւ մարտ կը զբաղի խռովութիւններու ճնշմամբ ին ամբողջ արաբական թերակղզին կը գտնուի անոր տիրապետութեան տակ ապու պաքր իր որոշումներով եւ գործողութիւններով սկիզբ կու տայ աշխարհի ամենամեծ պետութիւններէն մէկուն առաջին հակամարտութիւնը տեղի կ ունենայ սասանեաններու հետ այստեղ արաբական զօրքի հրամանատարն էր խալետ իպն ըլ ուալիտը նախայարձակ կ ըլլան թերակղզիին հիւսիս արեւելքին մէջ բնակող արաբական ցեղերը որոնք կ ասպատակեն սասանեաններու տիրոյթ միջագետքը շուտով ապու պաքր ինքզինք այնքան հզօր կը համարէ որ յարձակում կը գործէ հիւսիս արեւելքի մէջ գտնուող սասանեաններուն վրայ իսկ հիւսիս արեւմուտքի մէջ բիւզանդական կայսրութեան վրայ ասիկա ունէր պատճառ յաջողութիւն ապահովելու համար ապու պաքր կը յայտարարէ որ պարսկաստան արշաւող զօրքը կը կազմուի միայն կամաւորներէ եւ կը ղեկավարուի լաւագոյն իսլամ զօրավարի խալետ իպն ըլ ուալիտի կողմէ ապու պաքր կը հրամայէ սահմանային գօտիի արաբական ցեղերուն ենթարկուիլ խալետի հրամաններուն իսկ վերջինիս առջեւ կը դնէ ալ հիրան գրաւելու նպատակը մարտ ի երրորդ շաբթուան ընթացքին խալետ հոգինոց զօրքով կը սկսի իր արշաւանքը անոնց կը միանան նաեւ արաբական քոչուորներ այդպիսով զօրքին թիւը կը հասնի ի միջագետքի մէջ խալետ մինչեւ մայիս կը նշէ չորս անընդմէջ յաղթանակներ պարսկական արքունիքը կը գտնուի քաոսային իրավիճակի մէջ մայիսի վերջին շաբաթը իսլամ արաբներուն համար կը յիշատակուի հիրա կարեւոր քաղաքին պաշարմամբ եւ գրաւմամբ մէկ ամիս տեւած հանգիստէն ետք յուլիսին խալետ կը պաշարէ ալ անպար քաղաքը պաշարումը կը տեւէ քանի մը շաբաթ եւ յուլիսին կ իյնայ արաբներուն ձեռքը այնուհետեւ խալետ կը շարժի դէպի հարաւ մէկ յաղթանակ եւս կը տանի եւ կը գրաւէ այն ըլ թամր քաղաքը այդ պահուն իրաքի մէկ մասը արդէն իսլամներու ձեռքը կը գտնուէր շուտով խալետ կը վերադառնայ արաբիա եւ կը ջախջախէ ապստամբ արաբական ցեղերը երբ ան օգոստոսին կը վերադառնայ կը պարզուի որ պարսիկները մեծ զօրք կը հաւաքեն ան կ որոշէ ճակատամարտ մղել առանձին ջոկատներով քանի դեռ անոնք իրարու չէին միացած սասանեանները ունէին չորս ջոկատ որոնք կազմուած էին պարսիկներէն եւ քրիստոնեայ արաբներէն խալետ հանճարեղ ծրագիր մը կը մշակէ ան զօրքը կը բաժնէ երեք մասերու եւ գիշերով կը յարձակի պարսիկներուն վրայ երեք ուղղութիւններէ պարսկական ամբողջ զօրքը կ ոչնչացնէ մայրաքաղաք տիզբոնը զայն ձգելով անպաշտպան սակայն խալետ նախ կ որոշէ ոչնչացնել հարաւի եւ արեւմուտքի մէջ մնացած բոլոր պարսկական ուժերը ան կ արշաւէ սահմանային ֆիրազ քաղաք ուր ան յաղթանակ կը յայտարարէ սասանեաններու բիւզանդացիներու եւ քրիստոնեայ արաբներու միացեալ ուժերուն դէմ ասիկա միջագետքի նուաճման անոր վերջին ճակատամարտը կը համարուի երբ խալետ կը պատրաստուէր յարձակելու տիզբոնի մօտակայքը գտնուող քաթիսիա բերդին վրայ խալիֆան կը հրամայէ անոր անցնիլ բիւզանդական կայսրութեան կողմը եւ սուրիոյ նուաճումը սկսիլ ապու պաքրի կտակին համաձայն անոր յաջորդ խալիֆա օմարը պէտք էր շարունակէր միջագետքի եւ սուրիոյ գրաւումը սակայն միջագետքի մէջ իրավիճակը ըստ օրէ կը վատանար ապու պաքրի օրով խալետ իր հոգինոց զօրքին կէսը առնելով կը սկսի արշաւել դէպի սուրիա սակայն անոր հեռացումէն անմիջապես ետք պարսիկները կ անցնին հակայարձակման արաբները ստիպուած կը ձգեն գրաւուած տարածքները ու կ անցնին սահմաններու պաշտպանութեան օմարը օգնական ուժեր կ ուղարկէ սակայն անոնք կը ջախջախուին կամրջի ճակատամարտին պարսիկները չեն կրնար զարգացնել յաջողութիւնները եւ պարտութիւն կը կրեն պուվայպի ճակատամարտին ին յազկերտ սասանեան դաշինք կը կնքէ բիւզանդական կայսեր հերակլիոսի հետ վերջինիս աղջիկը կ ամուսնանայ յազկերտին հետ քանի դեռ հերակլիոս կը պատրաստուէր մեծ արշաւանք կազմակերպելու լեւանտ յազկերտ կը հրամայէ մեծ զօրք հաւաքել որպէսզի դուրս մղէ արաբները միջագետքէն երկու միապետերը պէտք էր արշաւէին իսլամ արաբներու դէմ եւ յաղթէին անոնց օմար խալիֆա կը հրամայէ արաբական զօրքերուն նահանջել սահմանային շրջաններ ան նպատակադրած էր նոր զօրք կազմել եւ դարձեալ արշաւել դէպի միջագետք օմար կը ցանկար անձամբ ղեկավարել զօրքը սակայն խալիֆային կից խորհուրդը դէմ կը կենայ այդ գաղափարին խալիֆան միջագետքի մէջ գտնուող զօրքերու գերագոյն հրամանատար կը նշանակէ սաատ իպն ապի ուաքասը վերջինս յունիս ին կը ժամանէ քաթիսիա բիւզանդացիները իրենց յարձակումը կը սկսին մայիս ին սակայն յազկերտ չի յաջողիր ժամանակին հաւաքել զօրքը եւ օգնութիւն ցոյց տալ իր դաշնակիցներուն օմար այդ դաշինքին մասին տեղեկանալով կ օգտուի այդ ձախողութենէն ան ուժերուն մեծ մասը կ ուղղէ բիւզանդական կայսրութեան դէմ եարմուք գետի ափին խալիֆան յազկերտին կ առաջարկէ իսլամութիւնը ընդունիլ եւ հաշտութիւն կնքել հերակլիոս կայսրը հրամայած էր բիւզանդական զօրքերու գերագոյն հրամանատար հայազգի վահանին չյարձակիլ արաբներուն վրայ քանի դեռ ան չէր ստացած այդպիսի հրաման անձամբ կայսրէն սակայն օգոստոս ին վահան կը յարձակի եւ պարտութիւն կը կրէ հակառակ բիւզանդական կայսրութեան կրած պարտութեան սասանեան պարսկաստան տակաւին կը մնար վտանգաւոր հակառակորդ մը սասանեանները հաւաքած էին հսկայական բանակ մը իրենց կայսրութեան տարբեր անկիւններէն իսկ զօրքը կը ղեկավարէին պարսից լաւագոյն հրամանատարները բերուած էին նաեւ ռազմական փիղեր սակայն երեք ամսուան ընթացքին պարսկական ամբողջ բանակը կը ջախջախուի քաթիսիոյ ճակատամարտին որմով կ աւարտի սասանեաններու գերիշխանութիւնը պարսկաստանէն դէպի արեւմուտք այս յաղթանակը կը համարուի իսլամութեան աճման վճռական կէտերէն մէկը որուն շնորհիւ արաբները կը գրաւեն ամբողջ միջագետքը պարսից մայրաքաղաք տիզբոնը կ իյնայ երեք ամսուան պաշարումէն ետք մարտ ին տիզբոնի գրաւումէն ետք միաժամանակ քանի մը ջոկատ կ ուղարկուի բիւզանդական կայսրութեան հետ սահմանակցող քարքիսիա եւ հիթ բերդերու գրաւման համար պարսկական բանակի որոշ մնացորդներ աշխոյժ էին տիզբոնէն հիւսիս արեւելք եւ տիգրիսէն հիւսիս տիկրիտի ու մոսուլի մէջ տիզբոնէն նահանջելով պարսկական բանակը կը համախմբուի տիզբոնի մօտակայքը գտնուող ճալուլա բերդին մօտ վերջինս ռազմավարական մեծ նշանակութիւն ունէր քանի որ հոնկէ ճամբաները կը տանէին միջագետք խորասան եւ ատրպատական պարսկական ուժերը կը ղեկավարէր զօրավար միհրանը որու տեղակալներն էր քաթիսիոյ մէջ պարսից զօրքերու հրամանատար ռոստամի եղբայր զօրավար ֆառուխզատ օմար կ որոշէ պարտութեան մատնել այս զօրքը ապա արշաւել տիկրիտ ու մոսուլ ապրիլ ին արաբական հոգինոց զօրքը պարտութեան կը մատնէ պարսիկներու ճալուլա բերդին մերձակայքը այնուհետեւ իսլամները եօթը ամիս կը պաշարեն եւ կը գրաւեն ճալուլան անկէ ետք կատաղի դիմադրութիւն մը տեղի կ ունենայ եւ տիկրիտը կ իյնայ մոսուլը կը յանձնուի եւ ինքնակամ կ ընդունի իսլամական գերիշխանութիւնը ճալուլայի եւ մոսուլ տիկրիտի գրաւմամբ ամբողջ միջագետքը կ անցնի արաբներու ձեռքը ճալուլայի մէջ ջախջախուած պարսկական զօրքը զօրավար միհրանի գլխաւորութեամբ կ ապաստանի խանիքէն քաղաքի մերձակայքը արաբները կը սկսին զանոնք հետապնդել եւ ջախջախել պարսիկները խանիքէնի ճակատամարտին պարսիկները կը նահանջեն հուլուան արաբները կը պաշարեն եւ յունուար ին կը գրաւեն քաղաքը արաբ հրամանատարը խալիֆայէն կը խնդրէ թոյլ տալ արշաւելու պարսկաստանի խորքերը սակայն օմար կը մերժէ անոր խնդրանքը եւ անոր կը գրէ բաւական հետաքրքրական նամակ մը փետրուար ին վրայ կը հասնի ռազմական գործողութիւններու դադարեցումը միջագետքը կը գտնուէր իսլամներու լիակատար վերահսկողութեան տակ պարսիկները նահանջած էին զագրոսի լեռնաշղթայէն արեւելք սակայն պարսիկները չէին կորսնցուցած միջագետքը ետ նուաճելու յոյսերը եւ կը շարունակէին ասպատակելու քաղաքականապէս անկայուն տարածաշրջանը սկզբնական շրջանին թիւին մէջ էր զագրոսի լեռնաշղթան որ կը դառայ երկու պետութիւններու միջեւ նոր սահման մը ին պարսկաստանի եօթը մեծ իշխաններէն զօրավար հորմուզան կը սատկացնէ յարձակումները միջագետքի վրայ օմար կը հրամայէ կասեցնել զինք եւ շուտով հոմուզան կը ստիպուի հաշտութիւն կնքել արաբներուն հետ սակայն հորմուզան կը խախտէ պայմանագիրը եւ կ ապստամբի սակայն կը պարտուի ի վերջը յազկերտ օգնական ուժեր կ ուղարկէ եւ հորմուզ դարձեալ կ արշաւէ արաբներու դէմ տուստար բնակավայրի մօտակայքը հորմուզան կը պարտուի գերի կ իյնայ եւ կ ուղարկուի մետինա այնտեղ ան կ ընդունի իսլամութիւնը եւ կը դառնայ խալիֆային խորհրդականը ին օմարի սպանութեան պատասխանատուներէն կը համարուի յունուար ին քանի մը ամսուան պաշարումէն ետք արաբները կը գրաւեն շոշան այնուհետեւ քանի մը շաբթուան պաշարման հետեւանքով կը յանձնուի խուզիստանի վերջին ռազմական յենակէտը խուզիստանի գրաւումէն ետք օմար խաղաղութիւն կը ցանկար հակառակ անոր որ սասանեան պարսկաստան բաւականաչափ թոյլցած էր սակայն արաբներու միտքին մէջ տակաւին կը մնար ահարկու գերուժ խալիֆան չէր ուզեր անիմաստ պատերազմիլ պարսիկներուն հետ ան կը ցանկար իրանի մնացած մասը ձգել պարսիկներուն օմարի խօսքերէն սակայն պարսիկները այլ ձեւով կը մտածէին կայսերական պարսիկներու հպարտութեան հարուած հասած էր արաբներու կողմէն եւ անոնք չէին կրնար թոյլ տալ իրենց հողերու գրաւման օմար կը տեղեկանայ զօրքերու կեդրոնացման մասին եւ ստիպուած զօրք կ ուղարկէ անոնց դէմ խալիֆան կը հասկնայ որ քանի դեռ պարսիկները պետականութիւն ունին անոնք մշտապէս կը փորձեն ետ գրաւել կորսնցուցած տարածքները քանի մը արաբական զօրքերու կը հրամայեն հաւաքուելու նահաուանտի մօտ հակառակ անոր որ օմար դարձեալ կը փափաքի անձամբ ղեկավարել զօրքը անոր խորհուրդ կու տան մնալ մետինա եւ զօրքերու հրամանատար նշանակել որեւէ փորձառու զօրավար մը դեկտեմբեր ին պարսիկները ջախջախիչ պարտութիւն կը կրեն նահաուանտի ճակատամարտին անոնցմէ ետք արաբները դիւրութեամբ կը գրաւեն համատանը քանի մը տարի ետք օմար կ ընդունի նոր յարձակողական ռազմավարութիւն մը եւ կը պատրաստուի աւարտին հասցնել սասանեան պարսկաստանի նուաճումը նահաուանտի ճակատամարտը իսլամական պատմութեան ամենավճռական յաղթանակներէն մէկը կ ըլլայ ճակատամարտը պարսկաստանի նուաճման բանալին կը դառնայ պարտութենէն ետք յազկերտ կը շրջի ամբողջ երկրի տարածքին եւ կը փորձէ նոր զօրք մը հաւաքել սակայն չի յաջողիր օմար կը փորձէ բռնել կամ սպաննել յազկերտը անոր յաջորդեցին քաղաքացիական ապստամբութիւնը պահրէյնի մէջ զանգուածային բողոքի ցոյցերը ալճերիոյ բողոքի ցոյցեր տեղի ունեցած են նաեւ իրաքի յորդանանի մէջ մարոքի մէջ եւ օմանի մէջ ինչ կը վերաբերի քուէյթի լիբանանի մորիթանիոյ սէուտական արաբիոյ սուտանի եւ արեւմտեան սահարայի մէջ տեղի ունեցած սակաւաթիւ հանրահաւաքներուն ապա անոնք էական նշանակութիւն չեն ունեցած եւ ոչինչով չեն աւարտած բողոքի ցոյցերու ընթացքին կ օգտագործուէին քաղաքացիական դիմադրութեան քարոզչութեան բոլոր մեթոտները գործադուլներ ցոյցեր երթեր եւ հանրահաւաքներ ինչպէս նաեւ կազմակերպութիւններու համար հասարակական լրատուամիջոցներու օգտագործումը տեղեկատուութեան փորձերու նկատմամբ պետական հալածանքները եւ համացանցային գրաքննութիւնը շատ ցոյցեր կը հանդիպէին իշխանութեան բռնի արձագանքին ժողովուրդը կ ուզէ իշխանութեան անկումը այս կարգախոսը ցուցարարներու հիմնական կարգախոսն դարձած էր արաբական աշխարհի մէջ ան սկսաւ թունիսի մէջ դեկտեմբեր ի իրադարձութեամբ երբ մուհամմատ պուազիզի անունով երիտասարդ մը ինքնահրկիզուեցաւ ի նշան բողոքի ոստիկանական կաշառակուրծի եւ դաժան վերաբերմունքի դէմ թունիսի ցոյցերու յաջողութեամբ անկարգութիւններու ալիքը տարածուեցաւ ալճերիոյ յորդանանի եմենի եւ եգիպտոսի մէջ իսկ աւելի ուշ այլ երկիրներու մէջ ամենազանգուածային եւ կազմակերպուած ցոյցերը տեղի կ ունենային զայրոյթի օրը որպէս կանոն ուրբաթ օրը կեսօրուայ աղօթքէն ետք ցոյցերը առաջացուցին նմանատիպ անկարգութիւններ տարածաշրջանէն դուրս տարածաշրջանին մէջ այդ անկարգութիւններու արդիւնքով որոշ առաջնորդներ յայտարարեցին հրաժարական տալու մտադրութեան մասին իրենց կառավարման ժամկէտն աւարտելէն ետք արաբական թերակղզի շըպհ ալ ժազիրա ալ արապիյյա կամ արաբիա կը գտնուի ասիոյ հարաւ արեւմուտքը եւրոպայի ասիոյ եւ ափրիկէի հատման կէտը կը համարուի ունի մ տարածութիւն բնակչութեան թիւը կը հասնի միլիոնի արեւմուտքէն զայն կը շրջապատէ կարմիր ծովը հիւսիս արեւելքէն պարսից ծոցը իսկ հարաւ արեւելքէն հնդկական ովկիանոսը արաբական թերակղզին կարեւոր տեղ կը գրաւէ համաշխարհային պատմութեան մէջ թերակղզիին դերը աւելի ազդեցիկ կը դառնայ յատկապէս ժթ դարու ընթացքին երբ կը յայտնաբերուին սեւ ոսկիի նաւթի եւ կապոյտ վառելանիւթի բնական կազի հսկայական պաշարներ արաբական թերակղզիին եւ պարսից ծոցի աւազանին մէջ տեղադրուած է նաւթի համաշխարհային պաշարին ը իսկ բնական կազի պաշարին գրեթէ կէսը հոն կան նաեւ մետաղներու օգտակար հանածոներու հանքավայրեր թերակղզիին վրայ կը գտնուին սէուտական արաբիան եմէնը օմանը արաբական միացեալ էմիրութիւնները քաթարը պահրէյնը եւ քուէյթը ին բացի եմէնէն թերակղզիին պետութիւնները կը հիմնեն պարսից ծոցի տնտեսական համագործակցութեան խորհուրդը արաբերէն թերակղզիին հիւսիսը կը գտնուին յորդանանն ու իրաքը արաբական թերակղզին վաղուց անջատուած է ափրիկէի ցամաքամասէն եւ միացած եւրասիոյ ափրիկէի եւ թերակղզիին միջեւ առաջացած ճեղքը լեցուած է հնդկաց ովկիանոսին ջուրերով որմէ առաջացած է կարմիր ծովը հիւսիսը ասիական ցամաքամասին միացման տեղը հայկական լեռնաշխարհէն հոսող եփրատ եւ տիգրիս գետերը գետաբերուկներով ձեւաւորած են միջագետքի դաշտավայրը արաբական թերակղզին մեծագոյնն է աշխարհի վրայ իր տարածքով եւ գրեթէ աւելի քան կրկնակին դրացի հնդկաց թերակղզիին շուրջ միլիոն քառ քմ արաբական թերակղզին հիւսիսէն առաջաւոր ասիոյ երեք բարձրաւանդակներուն իրանական բարձրաւանդակ հայկական լեռնաշխարհ փոքր ասիոյ կամ անատոլիոյ սարաւանդ միացած է միջագետքի դաշտավայրին արաբերէն եւ սուրիական անապատին արաբերէն միջոցով հիւսիսը աւազոտ անապատներն են մնացեալ մասերը կ ողողեն հնդկաց ովկիանոսին ջուրերը արեւելքը պարսից ծոցն է արաբերէն որ օմանի ծոցին կը միանայ օրմուզի նեղուցով արաբերէն հարաւը կը գտնուին ատընի ծոցն արաբերէն ու արաբական ծովը արաբերէն արեւմուտքը ափրիկէի ցամաքամասէն անջատուած է կարմիր ծովով արաբերէն վերջինս ատընի ծոցին միացած է պապ էլ մանտըպի նեղուցով արաբերէն որ թերակղզիին հարաւ արեւմտեան բեւեռն է արտաքին աշխարհէն մեկուսացուած ըլլալով արաբները զայն կոչած են արաբներու կղզի արաբական թերակղզին որ կը կոչուի նաեւ արաբական ենթացամաք ծովու մակերեւոյթէն մ միջին բարձրութիւն ունի անոր հարաւ արեւմուտքը կը գտնուին հնագոյն լեռները որոնք կ իջնեն դէպի առափնեայ դաշտավայրային շերտը թերակղզիին արեւմտեան ափին զուգահեռ հիժազի լեռնաշղթան է արաբերէն անոր եւ կարմիր ծովուն միջեւ ինկած նեղ տարածքը յայտնի է որպէս թիհամայի հարթավայր արաբերէն արեւելեան հատուածի թուէյք լեռնաշղթան մ արաբերէն պարսից եւ օմանի ծոցերու ափին կը կիսէ թերակղզին հիժազը հիւսիսային լայնութեան րդ զուգահեռականէն հարաւ կը վերածուի լեռնային ասիր շրջանին իսկ հարաւը եմէնն է հոս կը գտնուի ամենաբարձր գագաթը ալ նապի շուէյպ մ այդ լեռնաշղթաներուն միջեւ ինկած է նաժտի ընդարձակ սարահարթը հոս կը գտնուին երեք անապատներ նաֆուտը արաբերէն ալ տահնան արաբերէն եւ մեծագոյնը ռըպը ալ խալին արաբերէն հազարամեակներ շարունակ շուրջ տարի առաջ արաբական թերակղզին պատուած էր արեւադարձային մշտադալար անտառներով իսկ հիժազի լեռներէն հոսած են բազմաթիւ գետեր այդ մէկը կը վկայեն այսօրուան չորցած գետահուները ստորգետնեայ ջուրերուն մեծ քանակութիւնը եւ նաւթի ու բնական կազի հսկայական պաշարները այսօր այդ անտառներէն մնացած են ովասիսներ որոնք կը գտնուին թերակղզիին ստորգետնեայ ջուրեր ունեցող վայրերուն մէջ արեւադարձային անտառները մնացած են յատկապէս եմէնի եւ օմանի մէջ տարածքը գլխաւորաբար պատուած է տափաստաններով կիսանապատներով եւ աւազոտ անապատներով ովասիսներուն մէջ հանդիպող հիմնական ծառատեսակը փիւնիկեան արմաւենին է եւ այլ լայնատերեւ բոյսեր անապատային շրջաններուն մէջ խոնաւութեան խիստ սակաւ պայմաններու մէջ բոյսերուն տերեւները վերածուած են փուշերու ինչպէս ուղտափուշ օշինտր եւ այլն ովասիսներուն մէջ հանդիպող միասապատ եւ երկսապատ ուղտերը ընտելացած են մարդու կողմէ ի դէպ միասապատ ուղտերուն գերշահագործման եւ զանգուածային ոչնչացման արդիւնքով անիկա յայտնուած է կարմիր գիրքին մէջ կան նաեւ անապատային տարբեր գիշատիչ անասուններ յատկապէս բորենիներ եւ շնագայլեր նախապէս հոն եղած են նաեւ առիւծներ անապատներուն մէջ շատ են սարդերը օձերը մողէսները հարաւի խոնաւ շրջաններուն մէջ մնացած են արեւադարձային անտառները եմէնի մէջ կարելի է հանդիպիլ նաեւ կապիկներու արաբական թերակղզին շրջապատող հնդկաց ովկիանոսի ջրային տարածքներուն մէջ կան զանազան տեսակի բոյսեր եւ կենդանիներ յատկապէս յայտնի են կարմիր ծովու քորալները եւ պարսից ծոցի փափկամարմինները այդ շրջանի արաբները մասնագիտացած էին մարգարիտի որսի ձկնորսութեան եւ այլ ոլորտներուն մէջ հարաւային լեռնային շրջանները ինչպէս նաեւ ալ ասիրը հին ժամանակներէ ի վեր յայտնի էին որպէս երկրագործական եւ անասնապահական կեդրոններ այս քաղաքները յարատեւ տնտեսական կապի մէջ էին եգիպտական եւ սուրիական քաղաքներու հետ հնդկաց ովկիանոսէն եկող ծովային առեւտրականները խարիսխ կը դնէին եմէնի քանա նաւահանգիստին մէջ դէպի երուսաղէմ գլխաւոր ճամբան կ անցնէր հիժազով որուն կեդրոնը ձեւաւորուած էին մեծ քաղաքներ եասրիպը արաբերէն մաքքան արաբերէն եւ ալ թաիֆը արաբերէն հին եմէնի քաղաքներուն մէջ մարդիկ կը զբաղէին մետաղամշակութեամբ կաշեգործութեամբ կաւագործութեամբ եւ այլ արհեստներով անապատային պայմաններուն լաւ կը յարմարէին ուղտերը այծերը եւ ոչխարները տարածուած էին ցորենի եւ գարիի մշակումը եմէնը յայտնի էր այգեգործութեամբ տարածուած էր նաեւ նռան թուզի արմաւի քանի մը տեսակներու խաղողի եւ այլ այգիներու մշակումը եմէնը եւ եթովպիան կը համարուին սուրճի հայրենիքը արաբական թերակղզին սեմական ժողովուրդներու հայրենիքն է ք ա րդ հազարամեակներէն ի վեր ժողովուրդներուն մեծ մասը տեղափոխուած է բարեբեր մահիկի տարածաշրջանը միջագետք եւ միջերկրական ծովու արեւելեան ափը անոնց մէկ մասը հաստատուած է հապէշական բարձրաւանդակին մէջ եթովպիա սեմական ժողովուրդները հիմնած են տարբեր պետութիւններ ինչպէս սումարը արաբերէն սումար աքքատը բաբելոնեան պիլատ պապըլ փիւնիկէն արաբերէն ֆինիքիա ասորեստանը արաբերէն աշշուր ասորիքի արաբերէն սուրիա եւ միջագետքի արաբերէն պիլատ ալ ռաֆիտէյն հռչակաւոր քաղաք պետութիւնները սեմական քաղաքակրթութիւնը ստեղծած էր հարուստ մշակոյթ մը եւ հսկայական ներդրում կատարած մարդկութեան պատմութեան զարգացման համար արաբական թերակղզին դարեր շարունակ բնակուած է տասնեակ ազգերով ցեղերով եւ ցեղային միութիւններով սակայն գերիշխողները եղած եւ մնացած են արաբները որոնք իրենց մէջ ձուլած են մեծ թիւով ցեղային խումբեր արաբական ցեղերը յայտնի էին երկու մեծ խումբերով հիւսիսային որուն հիմնադիրը ատնանն էր եւ հարաւային որուն հիմնադիրն էր քահթանը յայտնի էին արաբերէն պանու ասատ առիւծի որդիներ արաբերէն պանու նասր արծիւի որդիներ արաբերէն թաղլիպ արաբերէն ալ քուրէյշ եւ այլ ցեղերը արաբները կը բնակէին հիմնականօրէն ծովափնեայ շրջաններուն մէջ ինչպէս նաեւ անապատներով եւ տափաստաններով կղզեակներուն ովասիսներուն մէջ յատկապէս մեծ էր բնակչութեան թիւը հարաւային արաբիոյ մէջ եմէն հիւսիսային եւ կեդրոնական արաբիոյ բնակչութիւնը եւս կը զբաղէր նստակեաց հողագործութեամբ նպաստաւոր էին ոչ միայն եամամայի եւ եմէնի ոռոգուած տարածքները այլեւ նաժտի սարահարթի պահրէյնի դաշտավայրի եւ հիժազի լեռնային ովասիսները նստակեաց ցեղերը ստեղծած էին քաղաք պետութիւններ շաապաներ արաբերէն ալ շա նա անոնք իրենց ազդեցութիւնը կը տարածէին նաեւ շրջակայ գիւղերուն վրայ նպաստելով անոնց զարգացման րդ դարուն շաապաներու ինչպէս նաեւ եմէնի մէջ ձեւաւորուած թագաւորութիւններուն թուլացումը եւ անկումը բացասական անդրադարձ կ ունենայ ընկերական տնտեսական եւ քաղաքական կեանքին վրայ պատճառը մերձաւոր արեւելքին մէջ եւ հռոմէական կայսրութեան մէջ տիրող փոփոխութիւններն էին որոնք կը յանգին հին նախնադարեան եւ ռազմագիտական կարգերուն վերջնական վերացման եւ նոր հասարակարգի ստեղծման արեւելքի ժողովուրդները կը թեւակոխեն աւատատիրութեան դարաշրջանը որ կը տեւէ հազարամեակ նախաիսլամական շրջանին րդ դարերուն թերակղզիին բնակչութեան միլիոնը նստակեացներ էին իսկ միլիոնը կը զբաղէր քոչուոր կամ կիսաքոչուոր անասնապահութեամբ հողագործութիւնը պատուազրկութիւն նկատելով նախաիսլամական շրջանի ցեղային համակարգը ունէր շուրջ երկու հազարամեայ պատմութիւն արաբական ցեղերը ունէին հիմնական անդամներ որոնք իրարու հետ կապուած էին արիւնակցական կապերով եւ երկրորդական անդամներ որոնք պատերազմի ընթացքին յաղթած ցեղերուն ստրկացուած անդամներն էին կամ թոյլ տոհմերու հնազանդ անդամները պէտուինները կը զբաղէին քոչուոր անասնապահութեամբ եւ մասամբ յարձակումներով արաբական թերակղզիին հիմնական փոխադրամիջոցը կենդանական սնունդը հագուստ ապահովողը եւ հարստութեան չափանիշը հարիւրաւոր տարիներ եղած է եւ կը մնայ ուղտը ան կրնայ առանց ջուրի եւ կերակուրի ճամբորդել օր օրական քմ ուղտի միսն ու կաթը դարեր շարունակ քոչուոր պէտուիններուն հիմնական սնունդն էր ուղտի կաշիէն եւ բուրդէն մարդիկ պատրաստած են հագուստներ պէտուինի առօրեայ սնունդը կը լրանար արմաւենիի պտուղով վերջինիս կորիզէն հաց կը պատրաստէին արաբական թիւեր ինչպէս նաեւ հինտու արաբական թիւեր կամ հնդարաբական թիւեր տասնորդական թուային համակարգ որ ունի հետեւեալ թուանշանները հիմնուած է հնդարաբական թուային համակարգին վրայ եւ ամենատարածուած նշանային համակարգն է ժամանակակից աշխարհին մէջ նրանում թիւերը բաղկացած են թվանշաններից որոնցից յուրաքանչյուրը իրենից արժեք է ներկայացնում արաբական թիւերուն նախորդած հռոմէական թիւերուն մէջ զերօ թիւը գոյութիւն չուներ որուն պատճառով մեծ թիւեր գրելը կը դժուարանար եւ կը բարդանար հաշուողական համակարգը թուային համակարգը ընդունուած է պարսիկ եւ արաբ մաթեմաթիքոսներու կողմէ արաբական խալիֆայութեան մայրաքաղաք պաղտատի մէջ ապա արաբներու միջոցով տարածուած է միջերկրական ծովի աւազանին մէջ թիւերու ժամանակակից տեսքը զարգացած է հիւսիսային ափրիկէյի մէջ որպէս նախահիմք ունենալով հնդկական եւ արաբական թիւերը այդ տեղի ունեցած է պեճայա քաղաքի յայտնի իտալացի մաթեմաթիքոս ֆիպոնաչիի կողմէ որ ստեղծած է սեփական թիւերը որոշ ժամանակ անց թուային համակարգը կ ընդունուի ամբողջ քաղաքակիրթ աշխարհին մէջ աւելի ուշ եւրոպացի գաղութարարաներու կողմէ կը ստանայ համաշխարհային տարածում արաբական թուային համակարգը կ ընդունուի նաեւ արաբական երկիրներէն արեւելք գտնուող իսլամական երկիրներուն մէջ իրան աֆղանիստան փաքիստան որտեղ կը գործածուի որոշ փոփոխութիւններով տարբերելու համար անոնց կ անուանեն արեւելեան արաբական թիւեր իսկ բուն արաբական թիւերը երբեմն ընդունուած է անուանել նաեւ արեւմտեան արաբական թիւեր արաբական խալիֆայութիւն արաբերէն արաբական պետութիւն իսլամադաւան աստուածապետութիւն միջնադարին առաջացած է իսլամական նուաճումներու արդիւնքին րդ դարու առաջին կէսին կը ղեկաւարէին իսլամի հիմնադիր մուհամմատ մարգարէի յաջորդները կամ փոխանորդները արաբերէն խալիֆ թուականին հիմնադրուած է մայրաքաղաք պաղտատը որու անունով պետութիւնը կոչուէր նաեւ պաղտատի խալիֆայութիւն արաբական խալիֆայութիւնը ունեցեած է երեք հիմնական շրջան բարեպաշտ խալիֆներու պետութիւն արաբերէն ալ խիլաֆա ալ ռաշիդուն օմայյան խալիֆայութիւն արաբերէն ալ դաուլա ալ ումավիյյա եւ ապպասյան խալիֆայութիւն արաբերէն ալ դաուլա ալ աբբասիյյա խալիֆայութեան տարածքը ներառած է երեք աշխարհամասերէն խոշոր հատուածներ հիւսիսէն անոր սահմանները հասած են կովկասեան լեռներուն ու միջին ասիային հարավէն հնդկական օվկիանոսին ու սահարա անապատին արեւմուտքէն պետութեան մեջ ընդգրկուած էին պիրենեան թերակղզին ու մաղրեբը արեւելքէն ինդոս գետի հովիտն ու աֆղանստանը այսպիսով այն կը ներառէր հսկայական տարածք մը հայկական լեռնաշխարհը իրանական բարձրաանդակը միջին ասիան արեւմտեան հնդկաստանը արաբական թերակղզին հիւսիսային աֆրիկան եւ մասամբ հարաւային եւրոպան այսօր այդ տարածքներուն մէջ գոյութիւն ունին շուրջ տասնեակ ազգային պետութիւններ արաբական խալիֆայութեան պատմութիւնը կը սկսի մատինէյէն արաբերէն լուսավորեալ քաղաք ձևաւորուած իսլամադաւան համայնքէն դեռ թուականին քառասունամեայ մուհամմադը կը սկսի իսլամի քարոզը որու համար տարիներ անց ստիպուած է լքել հայրենի մեքքէն արաբերէն պատուարժան մեքքէ իսկ թուականին գաղափարակիցներու հետ վերջնական կը հաստատուի մատինէյին մէջ այդ թուականը հայտնի է որպէս հիճրայի թուականութեան սկիզբ նախաիսլամական մատինան հայտնի էր յասրիբ արաբերէն անունով այն մեքքէյյէն հիւսիս գտնուող ովազիս էր որ կը բնակուէր արաբական հեթանոս աուս ևւ խազրաջ ցեղերով ինչպէս նաեւ հուդահու գայյականներով երկու կրօնական համայնքները երկարատեւ պայքարի մեջ եղած են հանուն բարեբեր հողերու այդ խնդիրը լուծելով մուհամմատ մարգարէն հաստատուեցած է յասրիպի մէջ ուրտեղ վերոնշեալ ցեղերը իսլամ ընդունեցին անոնք հորջորջուեցան զինակիցներ արաբերէն անսար իսկ մեքքէէն եւ այլ վայրերէն մատինէ տեղափոխուածները ներգաղթյալներ արաբերէն մուհաճիր այդպես ձևաւորուեցաւ իսլամադաւան առաջին համայնքը ումման արաբերէն մադինայական համայնքը դարձաւ իսլամական պետութեան կորիզը ուրտեղ հաստատուելով մուհամմադ մարգարէն կը տարածէ իր ազդեցութիւնը արաբական թերակղզիի ն մէջ մեքքացիներու դեմ մղելով մի քանի յաղթական ճակատամարտեր թուականին ան կը վերադառնայ հայրենի քաղաք երկու տարի անց մարգարէն կը մահանայ եւ իրեն փոխարինէ առաջին բարեպաշտ խալիֆը իր զինակից ապու պաքրը ան իսլամ ընդունած առաջին անձանցէն էր եւ դեռ մարգարէի կենդանութեան օրոք երբեմն ինք կը կատարէր ուրբաթօրեայ աղօթքը աբու բաքրի դուստրը այիշան մարգարէի երկրորդ կինն էր իսլամական առաջին պետութեան պատմութեան առաջին շրջանին կառաւարած են չորս բարեպաշտ խալիֆները արաբերէն ալ խուլաֆա ալ ռաշիդուն անոնք էին մուհամմատ մարգարէի զինակիցներ եւ բարեկամներ աբու բաքրը օմար իբն խատտաբը օսման իբն աֆֆանը եւ ալի իբն աբի տալիբը առաջին երեքի ժամանակ մայրաքաղաքը կը շարունակէր մնալ մատինէն իսկ ալիի ժամանակ դարձած էր մեքքէն թեեւ քաղաքական կեդրոնը կը համարուէր միջագետքը իրաք բարեպաշտ խալիֆները մարգարէի հաջորդներն էին անոնք կ ընտրուէին իսլամական համայնքի կողմէն եւ կը հանդիսանաին համայնքի հոգեւոր եւ աշխարհիկ առաջնորդները անոնց իշխանութեան տարիներուն արաբական խալիֆայութիւնը դուրս եկաւ թերակղզիի սահմաններէն եւ ներառեց հարեւան ու հեռաւոր տասնեակ երկրներ արաբները կարողացան յաղթել մերձաւոր արեւելքի երկու կայսրությիններուն պատերազմէն թուլցած բիւզանդական կայսրութեանը եւ սասանեան պարսկաստանին անոնցմէ առաջինի տարածքը կրճատուեցաւ չորս անգամ արաբներին զիջելով արեւելյան միջերկրականը եւ հիւսիսային աֆրիկան իսկ երկրորդը վերացաւ աշխարհի քաղաքական քարտեզէն արաբներուն ենթարկուեցան նաեւ հնդկաստանի որոշ նահանգներ ինդոս գետի ափին միջին ասիան հայկական լեռնաշխարհն ու կովկասը աւելի ուշ րդ դարու սկզբին իսպանիան առաջին բարեպաշտ խալիֆը ապու պաքրը մարգարէի երկրորդ կնոջ այիշայի հայրն էր եւ անոր հաւատարիմ զինակիցը ան ծնունդով մեքքէյէն էր մուհամմատի մահէն հետոյ հիասթափուած արաբական ցեղերը վերստին կը վերադառնան հեթանոսութեանը կարեւոր էր ապու պաքրի գործը արաբական թերակղզին վերստին միաւորելու եւ իսլամի կանաչ դրօշի ներքեւ արաբական պետութիւն ստեղծելու կապակցութեամբ անօր մահէն հետոյ արաբակական իսլամադաւան համայնքը իր ղեկաւար մարգարէի յաջորդ ընտրեղ օմար իբր խատտաբին որ իշխեց տարի ան եւս մուհամմադի զինակիցներէն էր եւ կը ծագէր կուրեյշ ցեղէն անոր իշխանութեան տարիներուն արաբները բազմաթիւ արշաւանքներ կատարեցին հարեւան ու հեռաւոր երկրներ կարեւոր էր թուականին երուսաղեմի գրաւումը ապա բիւզանդական կայսրութիւնէն ասիական ու հիւսիսաֆրիկեան տարածքներու զավթումը թուականին նեհավենդի ճակատամարտին արաբները կործանեցին սասանեան պետութիւնը եւ նուաճեցին իրանը եւ իրաքը այդ ընթացքին անոնք երկու անգամ արշավեցին հայաստան օմայյան դինաստիան արաբական խալիֆիութեան մէջ իշխած է մօտ մեկ դար ան առաջին ժառանգական դինաստիան էր որ ստեղծուած էր վերջին բարեպաշտ խալիֆի ալի ըպն ապի թալէպի եւ դամասկոսի արաբ կառաւարիչ մուավիայի պայքարի արդիւնքվ ալիին կը հրաժարէին ճանաչել որպէս օրինական խալիֆա մուհամմադի զինակիցներէն տալհան ալ զուբեյրը սպանուած խալիֆ օսմանի հորեղբորորդին սուրիոյ կառաւարիչ մուաուիան այիշան ապու պաքրի դուստրը եւ մուհամմատի ամենասիրելի կինը այս աւելի մեծցուց մուավիայի ազդեցութիւնը իսլամական ումմայի մէջ սկզբնական շրջանին յաջողութիւնը ալիի կողմն էր սակայն մուաուիան եւս ունէր զգալի ռազմական ուժ եւ չէր պատրաստուած հեշտ հանձնուելու ալին իր նստաւայրը տեղափոխեց իրաք քուֆա ուրտեղէն սկսաւ պայքարիլ սուրիացիներու դեմ թուականին սիֆֆինի ճակատամարտին մէջ երբ ալին արդեն կը յաղթէր մուաուիայի զօրքերը իրենց նիզակներու վրայ բարձրացուցին ղուրանի թերթիկները ան իսլամական աւանդութիւն էր որ կը նշանակէր հարցը լուծել դատարանին մէջ ղուրանի օրենքներու համաձայն ալին համաձայնեցաւ բայց դատարանին մուավիայի ներկայացուցիչը կարողացաւ ապացուցել իրենց ճշմարտացի լինելը այսինքն աստուծոյ որոշումը ճակատամարտին յաղթանակը ան կասկածի տակ դրեց եւ դատը հանձնեց մարդկանց ինչպէս կը գնահատէին ժամանակակիցները ալին փաստօրեն իր ձեռքէն բաց ձգեց յաղթանակը որուն պատճառով անոր շատ մը կողմնակիցները ձգեցին անոնց անոնցմէ հետոյ ան այլեւս ի վիճակի չէր շարունակել պատերազմը մանաւանդ որ անոնցմէ հեռացողները որոնք կոչուեցան խարիջիներ պայքար սկսեցան նաեւ ալիի դեմ հենց անոնց հասցրած նիզակի հարուածէն ալ ալին սպանուեցաւ քուֆայի մզկիթ մտնելու պահուն թուականին այսպիսով պայքարը աւարտեցաւ մուաուիայի յաղթանակով մուաուիան արաբական պետութեան դարձաւ մայրաքաղաք դամասկոսը մուաուիան իրեն ժառանգորդ նշանակեց իր որդին յազիտ ին դինաստիական ժառանգական սկզբունքը դարձաւ արաբական բոլոր պետութիւններու կառաւարման միակ ձեւը մուավիան կարողացաւ հնազանդեցնել ոչ միայն շիաներուն ու խարիջիներուն այլեւ արաբիայի վերնախաւին յազիդին յաջորդեց մուաուիա ը որ սակայն ժանտախտի զոհ դարձաւ յաջորդ խալիֆի ընտրութիւնը կանգ առաւ մրուան ըպն ալ հաքիմի վրայ նոր խալիֆա դառնալով գահը օմայաններու աբու սուֆյանի ճյիղէն անցաւ մրուանեան ճիւղին մրուանի որդի աբդ ալ մալիքը շարունակեց նախորդներու նուաճողական քաղաքականութիւնը ապտ ալ մալիքի օրոք սկսաւ նաեւ հայաստանի նուաճումը արաբները գրաւեցին հայաստանը ապա վիրքը աղվանքը մերձկասպեան տարածքները նուաճուած տարածքներուն մէջ թուականին անոնք ստեղծեցին նոր վարչական տարածք արմինիա կուսակալութիւն դվին կեդրոնով մինչ այդ հայաստանը կ ընդունէր արաբներու գերագահութիւնը դամասկոսի պայմանագրով սակայն կը պահպանոէր իր ինքնուրոյնութիւնը ապտ ալ մալիքի որդի եւ յաջորդ ուալիտը թուականներուն նուաճեց իսպանիան անով արաբական նվուճումները եւրոպային մէջ կանգ առին արեւելքին մէջ թուականներուն հպատակեցուեցաւ միջին ասիան այսպիսով ամբողջ խալիֆայութիւնը հը համակէր ապստամբական շարժումներով եւ օմայյաններուն տապալելու համար անհրաժեշտ էր վճռական հարուած որ հասցուցին ապպասյանները մուհամմատ մարգարէի հօրեղբօր ապասի ժառանգները ժխտելով օմայյաններու իրավունքները գահի նկատմամբ հայտարարեցին որ իրենք են միակ օրինական կառաւարիչները եւ թուականին ապստամբութեան դրօշ բարձրցրացուցին մերվի ովազիս այն կը ղեկաւարէր ծագումով պարսիկ ապու մուսլիմը անոր հրամանով սեւ շորեր հագած ապստամբները յունիսի ի վաղ առաւօտեան վառեցին խարոյկները եւ բարձրացուցին սեւ դրօշները սեւը հենց այդ ժամանակէն դարձան ապպասյաններու պաշտօնական գոյնը անոնք գրաւեցին ամբողջ իրանը եւ շարժեցան դէպի իրաք եւ գրաւեցին քուֆան օմայաններու եւ աբբասյաններու միջեւ վճռական ճակատամարտը տեղի ունեցաւ թուականին միջագետքին մէջ մեծ զաբ գետի ափին որտեղ օմայանները պարտութիւն կրեցին եւ մրուանը փախաւ եգիպտոս օմայյան դինաստիան որ կը կառավարուէր տարի տապալեցաւ ապպասյան խալիֆայութեան հիմնադիրն է ապու ալ ապպասը ան սերէր մուհամմատ մարգարէի հօրեղբայր ապպասի գերդաստանէն այս դինաստիան ամենաերկարակեացն էր ապու ալ ապպասը խալիֆ հռչակուած էր դեռեւս թուականին երբ ապստամբները մտան իրաքի քուֆա քաղաք ան իրեն կոչեց առատաձեռն արաբերէն ալ սաֆահ օմայաններէն միայն մեկը որ հաջողած էր կենդանի մնալ ապտ ալ ռահման ըպն մուաուիան փախաւ իսպանիա ուրտեղ թուակնին հիմնադրեց կորդովայի օմայան խալիֆայութիւնը օմայաններու տոհմի բնաջնջումէն հետոյ ընդվզեց սուրիան որ պետութեան կեդրոնը իրաք տեղափոխուելէն հետոյ վերածուած էր սովորական նահանգի մը լարուեցան հարաբերութիւնները նաեւ շիաներու հետ որոնք կ օգնէին ապպասյաններուն օմայաններու դեմ պայքարին յաղթելով թշնամիներուն ապու ալ ապպասը յաջողութեամբ գահը ժառանգեց եղբօրը ապու ճաֆար ալ մանսուրին անոր անուան հետ է նաեւ կապուած պաղտատի կառուցումը թուականին նոր մայրաքաղաքը կոչուեցաւ մադինաթ ալ սալամ արաբերէն խաղաղութեան քաղաք թուականին գահ բարձրացած է ալ մանսուրի հայտնի թոռը հարուն ալ ռաշիտը նոր խալիֆի օրոք պետութիւնը կը հասնի է հզօրութեան գագաթնակէտին ան առաջին խալիֆն էր որ մեծ ուշադրութիւն դարձուց մուսուլման հոգեւոր առաջնորդներու աջակցութեանը եւ քաղաքական օժանդակութիւնը շահելուն տալով անոնց մեծ հողաբաժիններ եւ կալուածքներ ան ուներ որդի մամունն ու ամինը առաջինի մայրը պարսկուհի հարճ էր միւսինը արաբուհի ազնուական թուականին ան գահի ժառանգորդ կը նշանակուի զոյգ որդիներուն ամինին իրաքի սուրիոյ արաբիայի եգիպտոսի եւ հիւսիսային աֆրիկայի իսկ մամունին իրանի միջին ասիայի աֆղանստանի ու արեւմտեան հնդկաստանի կառաւարիչ ամինը իրաւունք չուներ մամունին երբեւէ զրկել այդ պաշտօնէն վերջինս լ պետք է հաւատարիմ մնար ամինին այսպիսով ան խալիֆայութիւնը բաժնեց մասի որոնցմէ իւրաքանչիւրը ունէր իր կառաւարիչն ու մայրաքաղաքը պաղտատը եւ մերվը հարուն ալ ռաշիտը զոհուած է թուականին թուս քաղաքի մօտ որտեղ ուղեւորուած էր ճնշելու միջինասիական ապստամբութիւնը մամունը ամինին ընդունեց որպէս խալիֆ եւ հավատարմութեան երդում տուաւ ամինը թուականին գահի ժառանգորդ նշանակեց ոչ թե մամունին այլ իր որդիին մամունը հայտնեց իր անհամաձայնութիւնը ոուն համար ամինը հրուարտակ արձակեց անոր արեւելեան շրջաններու փոխարքայի պաշտոնէն զրկելու համար մամունը չընդունեց նանոր որոշումը եղբայրներու միջեւ պատերազմի ընթացքին մամունի զօրքերը շրջապատեցին պաղտատը ամինը հայտարարեց որ պատրաստ է հրաժարիլ գահէն ի օգուտ մամունի թուականին պաղտատը գրաւուեցաւ իսկ ամինը սպանուեցաւ գահը անցաւ մամունին կեդրոնական իշխանութեան եւ խալիֆի ինստիտուտի դիրքերու թուլացման արդիւնքով րդ դարուն խալիֆայութիւնը սկսաւ բաժնուիլ մասերու սկզբնական շրջանին խալիֆները կը կարողանէին արաբա պարսկական հակամարտութիւնը պահել իրենց հսկողութեան տակ սակայն այս հակամարտութիւնը կը գործէր նաեւ ամինին եւ մամունին յաջորդած խալիֆաներու գահակալութեան շրջանին մէջ տեղական կառաւարիչները կը ստեղծէին իրենց սեփական զինուած ուժերը դեռ հարուն ալ ռաշիտի ժամանակ պաղտատ բերուած միջինասիացի թուրքական գուարդիաները դարձած էին կարեւոր ռազմական ուժ անոնք թվականին խալիֆա ուասիքի մահէն հետոյ խալիֆ դարձրին անոր եղբօրը մութաուաքիլին որ սպանուեցաւ թուականին իր թուրք հրամանատարներու ձեռքով աւագ որդի մուսթանսիրու գիտութեամբ այսպիսով արաբական խալիֆայութիւնը որպէս պետութիւն թուլցած էր եւ սկսած էր իր տրոհումը արաբական խալիֆայութենէն մէկը միւսին հետեւելով անջատուեցան հետեւյալ նահանգները այսպիսով թուլցած ու տրոհուած խալիֆայութեան վերահսկողութեան տակ մնացած էին միայն իրաքը եւ արաբական թերակղզին ուստի պետութիւնը կարող էր հեշտօրեն նուաճվել օտարներու կողմէն թուականին պաղտատը գրաւուեցաւ բուիներու կողմէ որոնք դարձան աշխարհիկ տիրակալներ խալիֆը այսուհետ դարձաւ միայն հոգեւոր պաշտօն այդ ընթացքին հիւսիսային աֆրիկայի մէջ հիմնադրուեցաւ ֆաթիմեան իսկ իսպանիայի մէջ կորդովայի խալիֆայութիւնը բուիներուն յաջորդեցին սելճուկները ապա թուականին պաղտատը գրաւեցին ու հրկիզեցին մոնղոլները արաբական խալիֆայութեան պատմութիւն աւարտեցաւ արաբական պետութըան կառավարման համակարգը կ անցնի կատարել ցեղային միութիւններու մակարդակէն մինչեւ կազմակերպուած պետութեան ստեղծում այդ ճանապարհին զգալիօրէն նպաստած են մերձաւոր արեւելքի նախկին երկու հզօր կայսրութիւնները բիւզանդիան եւ սասանեան պարսկաստանը եթէ բարեպաշտ խալիֆները կ ապրէին մեքքէյի կամ մատինէյի սովորական տուներուն եւ ճոխութիւններու չէին ձգտէր արաբական սովորիւթներու համաձայն ապա օմայյան խալիֆները արդեն կը փորձէին նմանիլ բյուզանդական կայսրերուն խալիֆը իր ձեռքին մէջ կեդրոնացած էր ոչ միայն քաղաքական ու կրօնական այլեւ ռազմական ու դատական բարձրագոյն իշխանութիւնը ան պետութիւնը կը կառաւարուէր տեղական փոխարքաներու կամ կուսակալներու միջոցաւ օմայյաններու ժամանակ խալիֆայութիւնը կը բաժանվէր կուսակալութեան սիրուիա եւ պաղեստին դամասկոս միջագետք քուֆա իրանական բարձրաւանդակ պասրա արմինիա դվին ալ հիջազ մեքքէ եւ մատինէ արևմտեան հնդկաստան եւ աֆղանստան եգիպտոս ֆուստատ հիւսիսային աֆրիկա կայրաւան յեմէն հետագային նվուաճեցին նաեւ ամբողջ միջին ասիան եւ պիրենեան թերակղզին վարչական միաւորները հաճախ ենթարկուած են փոփոխութիւններու փոխարքաները խալիֆի հենարանն էին պետականութեան կազմակերպողը անոնց պաշտօնը ընտրովի էր ազդեցիկ փոխարքաները կարող էին հասնիլ խալիֆի աստիճանի խալիֆը արաբերէն փոխանորդ աշխարհիկ ու քաղաքական միապետական պաշտօն էր որ պետք է տրուեր մուհամմատ մարգարէի իրավահաջորդներուն անոր յաջորդած առաջին բարեպաշտ խալիֆներն էին օմայյան թագաւորութեան անկումէն հետոյ խալիֆի ինստիտուտի զարգացումը շարունակուեցաւ արդեն արեւելեան ոճով պետութեան կեդրոնը տեղափոխուեցաւ նախկին սասանեան իրանի մայրաքաղաք տիզբոնի մօտ ուրտեղ կառուցուեցաւ պաղտատ քաղաքը օմայյան դարաշրջանին գահակալած են հետեւեալ խալիֆները խալիֆը միջնադարեան աւատատիրական պետութեան գլխաւոր ղեկաւարն էր ու առաջնորդը ոո իրավունքներն ու լիազորությինները անսահմանափակ էին անոնք հոգեւոր եւ աշխարհիկ առաջնորդներ էին եւ կը համարուէին ալլահի ստուերը երկրի վրայ ինչպյս փարաւոնները եգիպտոսի կամ շահերը իրանի մէջ օմայյան խալիֆ ապտ ալ մալիքի օրոք արքունի եւ նահանգային գործավարութիւնը սկսան կատարել արաբերէնով ան կարեւոր քայլ էր միասնական արաբական պետութեան կայացման ճանապարհին յաջորդ կարեւոր քայլը ազգային արաբական դրամի ստեղծումն էր մինչ այս արաբների պաշտօնական գրագրութիւնը եւ առեւտուրը այսինքն քաղաքական ու տնտեսական կեանքը կ իրականացուէր օտար ճանապարհով օտար լեզուներու ու օտար դրամներու հիման վրայ արաբները ցեղային ջոկատներէն կարողացան ստեղծել կանոնաւոր բանակ այն կը բաժնուէր զօրամասի կեդրոն աջապահ ձախապահ առաջապահ վերջապահ զօրքը բաղկացած էր հետեւակներէ ու հեծելազօրերէ այնտեղ սկսան ներգրաւուիլ ոչ միայն արաբները այլեւ խալիֆաիւթեան միւս ժողովուրդներու ներկայացուցիչները բացի հիմնական զորքէն խոշոր քաղաքներու ու բերդերու մէջ տեղակայուած էր աշխարհազօր որ կ ենթարկուէր կուսակալին արաբական միացեալ էմիրութիւններ ամէ պաշտօնապէս միացեալ արաբական էմիրութիւններ ամէ ն կը գտնուի հարաւ արեւմտեան ասիոյ մէջ արաբական թերակղզիին հարաւ արեւելեան մասին մէջ ամէ ն հարաւէն եւ արեւմուտքէն սահմանակից է սէուտական արաբիոյ հարաւ արեւելքէն եւ հիւսիս արեւելքէն օմանի հետ ամէ ի ափերը կ ողողեն օմանի եւ պարսից ծոցերը է դարուն փոքր շէյխութիւնները որոնք տեղակայուած էին պարսից ծոցի հարաւային եւ օմանի ծոցի հիւսիս արեւմտեան ափերուն մուտք կը գործեն արաբական խալիֆայութեան կազմին մէջ վերջիններս արդէն այս տարածքներուն մէջ տարածած էին իսլամութիւնը այս ժամանակահատուածին մէջ կը ստեղծուին տուպայ շարժա եւ էլ ֆուժէյրա քաղաքները արաբական խալիֆայութեան թուլացումէն ետք շէյխութիւնները աւելի ինքնիշխան կը դառնան ժ ժա դարերուն արաբական թերակղզիին արեւելեան հատուածը կը մտնէր կարմատներու պետութեան կազմի մէջ իսկ վերջինիս բաժանումէն ետք տարածքը կ անցնի օմանի իշխանութեան տակ ժե դարու վերջը եւրոպացիները կը սկսին թափանցել այս տարածքներուն վրայ փորթուկալ առաջին եւրոպական երկիրն էր որ կը յաջողի հաստատուիլ թերակղզիին մէջ փորթուկալ իր հսկողութեան տակ կ առնէ պահրէյնը ճուլֆարը եւ հորմուզի նեղուցը բրիտանական կայսրութեան մէջ կը մտնէր նաեւ հնդկաստանը ուրկէ ալ անգլիան ռազմական ծովային արշաւախումբեր կ ուղարկէր դէպի պարսից ծոց ընդդէմ ալ քաուասիմի եւ ին կը ստիպէ արաբական թագաւորութիւններու էմիրներուն եւ շէյխերուն համաձայնագիր մը կնքել որմով անգլիացիները պիտի տիրէին այս տարածքներուն եւ օմանը վերջնականապէս պիտի բաժնէին մասերու օման իմամութիւն մասքաթ սուլթանութիւն եւ ծովահէններու ափ էն այս թագաւորութիւնները միասին կը կոչուէին պայմանական օման թագաւորութեան տարածքին մէջ կը ստեղծուի անգլիական ռազմական ռազմակեդրոններ քաղաքական ղեկավարութիւնը կ իրականացնէ անգլիացի քաղաքական լիազօր ներկայացուցիչը բրիտանական խնամակալութեան ստեղծումը չի խանգարեր տեղի բնակիչներու աւանդոյթներն ու դաւանանքը տեղի բնակիչները կը շարունակեն պահպանել հին աւանդոյթները գլխաւոր ցեղը այս տարածքին մէջ եղած է եւ կը մնայ պանի եասը որ սկիզբէն բնակուած է լիվայի եւ ալ այինի ովասիսներուն վրայ ի պանի եաս ցեղէն մաքթումները կը գաղթեն ովասիսներէն եւ կը հաստատուին տուպայի մէջ անկախացնելով զայն այսպիսով կը ստեղծուի մաքթումներու թագաւորութիւնը որ կը ղեկավարէ տուպայի էմիրութիւնը մինչեւ օրս պետութեան անկախացումը կը համընկնի նաւթի գիներու կտրուկ աճին հետ որ կու գար սէուտեան արաբիոյ կոշտ քաղաքական տնտեսութենէն այս ամէնը նոր ճանապարհ կը ստեղծէ նորանկախ երկիրին համար ինքնուրոյն քայլեր առնելու տնտեսութեան եւ ներքին քաղաքականութեան մէջ նաւթի վաճառքի եկամուտներու եւ այս ոլորտին մէջ մեծ ներդրումներուն շնորհիւ պետութիւնը շատ արագ կը զարգանայ երկիրին մէջ կը զարգանան նաեւ զբօսաշրջութեան եւ տնտեսական ոլորտները միացեալ արաբական էմիրութիւններուն քաղաքական կառուցուածքը կը ներկայացնէ հանրապետութեան եւ թագաւորութեան իւրայատուկ համադրութիւն մաէ ն կը համարուի դաշնային հանրապետութիւն մը որ կազմուած է էմիրութիւններէ բացարձակ ինքնիշխան պետութիւնը կը գլխաւորէ ապու տապիի էմիրութիւնը իսկ քաղաքական ղեկավարութիւնը տուպայի էմիրութիւնը միութեան վերին խորհուրդը կը գրաւէ բարձր դիրք մը ամէ ի պետական կառոյցին մէջ խորհուրդը բաղկացած է էմիրութիւններու ղեկավարներէն խորհուրդը կ որոշէ պետութեան ընդհանուր քաղաքականութիւնը եւ խորհուրդին պատգամաւորներուն նախագահը խորհուրդին աշխատանքը կը սկսի ամէն տարուան հոկտեմբերի սկիզբը խորհուրդը ամէն երկու ամիսը մէկ անգամ ստիպուած է ծրագիրներու նստաշրջան ունենալ խորհուրդին ղեկավարը արտակարգ դէպքերու պարագային կամ խորհուրդի անդամներուն պահանջով իրաւունք ունի ժողովի հրաւիրելու որեւէ որոշում կայացնելու համար առնուազն խորհուրդի հինգ անդամներու ներկայութիւնը անհրաժեշտ է որոնցմէ ապու տապիի եւ տուպայի ներկայացուցիչներուն ներկայութիւնը պարտաւորիչ է խորհուրդին ժողովները իբրեւ կանոն կ ըլլան դռնփակ արաբական միացեալ էմիրութիւններու նախագահը եւ մայրաքաղաքային էմիրութեան ապու տապիի էմիրը կը համարուի նոյն անձնաւորութիւնը անոր պատճառը էմիրութեան չափազանց հզօր ըլլալն է ղեկավարութիւնը կը փոխանցուի ժառանգաբար մինչեւ ինչպէս ապու տապիի այնպէս ալ հարեւան սէուտական արաբիոյ մէջ ընդունուած է որ ղեկավարութիւնը ժառանգաբար անցնի եղբօրմէ եղբօր ամէ ի նախագահ կը համարուի նաեւ զինուած ուժերու գլխաւոր հրամանատարը եւ պաշտպանութեան վերին խորհուրդի նախագահը պետութեան ղեկավարը կը ստորագրէ հրամաններ եւ օրէնքներ որոնք նախօրօք հաստատուած են վերին խորհուրդին կողմէ բացի ատկէ ան կը նշանակէ ամբողջ դիւանագիտական համակարգը բարձրագոյն զինուորական եւ քաղաքացիական պաշտօնները կը ստորագրէ եւ կը հաստատէ մահապատիժի որոշումը գոյութիւն ունի փոխ նախագահի պաշտօն փոխ նախագահը կը նշանակուի միութեան վերին խորհուրդին կողմէ տարի ժամկէտով գործադիր իշխանութիւնը ներկայացուած է նախարարներուն խորհուրդով ղեկավարին գլխաւորութեամբ որ կը նշանակուի նախագահին կողմէ եւ կը հաստատուի վերին խորհուրդին կողմէն ղեկավարութեան պարտականութիւններուն մէջ կը մտնէ օրինագիծի եւ ելեւմտացոյցի ընդունումը դատական որոշումներուն հետեւիլը աշխատակիցներուն նշանակումը կամ ազատումը ներկայիս նախարարներու խորհուրդը կը ղեկավարէ շէյխ մուհամէտ իպն ռաշիտ ալ մաքթումը կան հետեւեալ նախարարութիւններն ու ծառայութիւնները օրէնսդիր իշխանութիւնը ներկայացուած է ազգային խորհուրդով որուն կազմի մէջ կը մտնեն ներկայացուցիչներ բոլոր էմիրութիւններէն որոնց քանակը ամրագրուած է սահմանադրութեան մէջ եւ կ որոշուին բնակչութեան թուաքանակէն եւ քաղաքական ու տնտեսական իրադրութենէն այս կամ այլ էմիրութեան մէջ որեւէ էմիրութիւն կրնայ ընտրել ազգային խորհուրդի ընտրութիւններուն ինքնուրոյն ձեւ մը ներկայիս խորհուրդի կազմին մէջ կը գործեն նախարարներ ական ապու տապիյէն եւ տուպայէն ական ռաս ալ խայմայէն եւ շարժայէն եւ ական ֆուճէյրայէն ումմ ալ քուէյնէն եւ աժմանէն դատական իշխանութիւնը ներկայացուած է միութեան բարձրագոյն դատարանով որ կը համարուի միացեալ արաբական էմիրութիւններու գերագոյն դատարանը անիկա ունի գլխաւոր դատաւոր եւ անկախ դատաւոր բարձրագոյն դատարանը կը կարգաւորուի յարաբերութիւնները էմիրութիւններու միջեւ ինչպէս նաեւ վերին խորհուրդի անդամներուն միացեալ արաբական էմիրութիւններու տարածքը կը նմանի ռնգեղջիւրի եղջիւրին որ կարծես մտած է պարսից ծոց արաբական թերակղզիին հիւսիս արեւելեան վերջաւորութենէն մաէ ն սահմանակից է հարաւէն եւ արեւմուտքէն սէուտական արաբիոյ իսկ արեւելքէն օմանի պետութեան հիւսիսային ափերը դէմ դիմաց կը գտնուին իրանի պարսից ծոցին իսկ քաթար կը գտնուի քմ դէպի հիւսիս արեւմուտք ամէ ն բաղկացած է էմիրութիւններէ ապու տապի աժման տուպայ ֆուժէյրա ռաս ալ խայմա շարժա եւ ումմ ալ քուէյն էմիրութիւնները միասին կը գրաւեն տարածք մը որ համարժեք է փորթուկալին ապու տապիի էմիրութիւնը կը գրաւէ պետութեան տարածքին ը իսկ ամենափոքր էմիրութիւնն է աժմանը քառ քմ մաէ ի աշխարհագրութեան առանձնայատկութիւնը այդ է որ պետութեան տարածքին մեծ մասը կը կազմեն աւազային անապատները որոնց աշխարհի ամենամեծ ռուպ էլ խալի աւազային անապատին մէկ մասը կը կազմեն որ կը գտնուի հարեւան սէուտական արաբիոյ հարաւ արեւելքը այս տարածքները ծածկուած են հաստ աղի շերտով որ երկրի հիւսիսին եւ արեւելքին մէջ կը գերակշռեն ովասիսները եւ լեռնային հիանալի տեսարանները ֆաունայի հիմնական ներկայացուցիչներէն են արաբական յովազը ուղտը այծերը եւ այծքաղը երկիրին կլիման չափազանց տաք է եւ չոր յաճախ կ ըլլան աւազային փոթորիկներ ամառը ջերմաստիճանը կը կազմէ իսկ ձմեռը աստիճան սելսիուսի չափանիշով ամէն տարի նոյեմբերէն մինչեւ մայիս տեղումներու քանակը կը կազմէ մմ ներկայիս հիմնական փոխադրական միջոցներ կը համարուին ինքնաշարժները ճանապարհներուն մեծամասնութիւնը կուպրապատուած է երկիրին մէջ կան մեծ միջազգային օդակայաններ նաւահանգիստներ նաւթահաններ կը կառուցուի տուպայի գետնուղին միացեալ արաբական էմիրութիւններու բնակչութիւնը կը կազմէ միլիոն մարդ որմէ արաբները կը կազմեն միայն մասը իսկ տեղաբնակները մնացեալները ներգաղթողներ են փաքիստանէն հնդկաստանէն պանկլատեշէն սրի լանքայէն եւ հարաւային ասիոյ միւս երկիրներէն որոնք տեղափոխուած են մաէ ժամանակաւոր աշխատողի կարգավիճակով բնակչութեան չեն համարուիր երկիրի քաղաքացիներ արաբ ներգաղթողները պաղեստինի բնակիչներ են բնակչութեան կեդրոնացած են քաղաքներուն մէջ մեծագոյն եւ աւելի շուտ զարգացող քաղաքն է տուպայը միլիոն բնակչութեամբ միւս մեծ քաղաքներն են ապու տապին ալ այինը ֆուժէյրան եւ շարժան մաէ ի գրեթէ բոլոր քաղաքացիները իսլամ են որոնցմէ սիւննի իսկ շիա էմիրութիւններու փախստականներուն ծառայութեան հաւաստմամբ գաղթականներուն իսլամ է հինտուիստ քրիստոնեայ պուտտիստ միւս կը կազմեն փոքրամասնութիւնները միլիոն բնակչութենէն օտարերկրացիները ներառեալ իսլամները կը կազմեն մասը տուպայ միակ էմիրութիւնն է ուր կայ հինտուիստական տաճար իսկ եկեղեցիներ կան բոլոր էմիրութիւններուն մէջ հոս ընդունուած չէ փողոցը գտնուիլ ոչ սթափ վիճակի մէջ հակառակ պարագային կրնան յայտնուիլ բանտին մէջ կամ անպատշաճ հագուստներ հագուիլը յատկապէս կիներուն սակայն վերջին շրջանի զբօսաշրջիկներու զգալի աճին պատճառով աւանդոյթները սկսած են փոփոխութեան ենթարկուիլ տեղի բնակչութեան մէջ վերջին ժամանակները սկսած է աւելի շատ գնահատուիլ կրթութիւնը եւ անոր շնորհիւ մաէ ի մէջ ստեղծուած են միջազգային մակարդակի բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւններ բացուած են աշխարհի արհեստագիտական առաջաւոր կազմակերպութիւններու գիտա արհեստագիտական կեդրոններ արաբական պատմագրութիւն արաբ ժողովուրդի պատմական զարգացման եւ անցեալին վերաբերուող գրութիւններու պատմութիւն որպէս ինքնուրոյն գիտութիւն ձեւաւորուած է րդ դարերու սահմանագլխուն սկզբնապէս անոր համար նիւթ ծառայած են արաբական ցեղերու ծագումնաբանական աւանդութիւնները նախաիսլամական պետութիւններու վերաբերեալ կիսաառասպելական պատումները ինչպէս եւ իսլամի ծագման ու տարածման յատկապէս մուհամմադի ուանոր զինակիցներու գործունէութեան հետ առնչուող կրօնա պատմական աւանդութիւնները իպն իսհակի թուականներ արաբ առաջին մեծ պատմական երկը մարգարեներու պատմութիւնը եւ մուհամմեդի կենսագրութիւնը այժմ կորած օրինակ ծառայած է յետագայի հեղինակներու ալ վակիդի իպն սադ եւ ուրիշներ այդ թեմայով աշխատութիւններու համար արաբական պատմագրութիւնը իր զարգացման բարձրակէտին հասաւ րդ դարերուն այդ շրջանուն անոր կեդրոնը իրաքն էր երեւան եկան ընդհանուր պատմութեանը նուիրուած երկեր ասոնց ուշագրաւ են ալ բալոզօրիի ալ յակուբիի ալ մուսուդիի համզաալ իսֆահսւնիի իպն միսքաւայհի աւելի ուշ իպն ալ ասիրի աշխատութիւնները խալիֆայութեան պատմութեանը յատուկ անդրադարձած է ալ թաբարին մահ թուական րդ դարերու հեղինակներու հետաքրքրութիւններն ու գիտելիքները համակողմանի բնոյթ ունին խալիֆայութեան մասնատումէն ետք ստեղծուեցան աշխատութիւններ նուիրուած տեղական դինաստիաներուն առանձին երկրամասերու տեղական քաղաքական եւ կրօնական մեծ կեդրոններու հարաւային արաբիային ալ համադունի րդ դարերու բաղդադին սուլ խաթիբ ալ բաղդադի րդ դար տամասկոսին ալ կալանի սի րդ դար գրենադային իբն սուլ խաթիբ րդ դար բուիդներին իպրահիմ աս աաբի րդ դար ղազնեւիդներուն սուլ ութբի րդ դարերու եւ այլն րդ դարերու գրուեցին զէնգիներու եւ աիւբեաններու պատմութիւնները ասորիքի մէջ ուր րդ դար տեղափոխուեցաւ արաբական պատմագրութեան կեդրոնը գրուած են շարք մը աշխատութիւններ ընդհանուր պատմութեան շուրջ ապու ալ ֆիդայ րդ դարերու եւ ուրիշներ րդ դարերու առաջատար տեղ գրաւած են եգիպտոսի պատմագիրները ալ մաքրիզին րդ դարերու ալ այնին րդ դարերու ապու լ մախասին իպն թաղրիբերդին րդ դար աս սայութին րդ դար թողած են եգիպտոսի քաղաքական սոցիալ տնտեսական եւ մշակութային պատմութեան նուիրուած բազմահատոր աշխատութիւններ այս շրջանին կը գրուի մամլուքներու պատմութիւնը կը կազմուին պատմական հանրագիտարաններ ան նուվայրի րդ դարերու եւ ընդհանուր ժամանակագրութիւններ իպն ալ ֆուրաթ րդ դարերու միջնադարուն արաբ պատմագիրները ելակէտ կ ընդունին համաշխարհային պատմութեան ընթացքի աստուածաբանական մեկնութիւնը սակայն միաժամանակ կը ճանչնային մարդու պատասխանատուութիւնը իր արարքներու համար արաբական պատմագիրները պատմողականեն այն կողմ չանցան եւ միայն իբն խաթունը փորձեց պատմական իրադարձութըան սերը շարադրել իրենց պատճառական կապին մէջ արաբական պատմագրութիւնը եւ աշխարհագրութիւնը կարեւոր տեղեկութիւններ կու տան հայաստանի եւ հայերու պատմութեան չորս շրջաններու մասին արաբական տիրապետութեան բագրատունեաց թագաւորութեան զաքարեան ժամանակաշրջանի եւ կիլիկիոյ թագաւորութեան պալազօրին եւ թաբարին զգալիօրէն կը լրացնեն հայ պատմիչներու տեղեկութիւնները հայաստանի արաբներու կողմէն նուաճելու մասին ցակուբին կը յիշէ հայաստանի մէջ շատ արաբ ոստիկաններուն որոնց այլ պատմիչներ գրեթէ չեն յիշատակեր հայաստանի մէջ անոնց գործունէութիւնը նկարագրելու ընթացքին հայերու ի ապստամբութիւններու մասին շատ արժէքաւոր տեղեկութիւններ կան պալուզօրիի եւ իպն ալ ասիրի մօտ արմինիոյ հարկերը գանձելու հարցին մէջ մեր հիմնական սկզբնաղբիւրը արաբ պատմիչներն ու աշխարհագրագէտներն են անոնց շնորհիւ հնարաւոր դարձած է կազմել արմինիոյ ոստիկաններու ցուցակը բագրատունեաց ժամանակաշրջանի մասնաւորապէս աշոտ այ ից մինչեւ աշոտ գ մասին հետաքրքրական տեղեկութիւններ են հաղորդում իբն ալ ասիրը իբն միս քաւայհը եւ ուրիշներ արաբ պատմագրութիւնը ֆարիկի եւ այլն կարեւոր աղբիւր է րդ դարերու հայաստանի մէջ տեղական իսլմանական ամիրայութիւններու եւ հայկական նիւթիւններու միջեւ եղած պայքարի ասիրման համար աիւբեաններու ու մամլուքներու դինաստիայի հայկական թագաւորութեան պատերազմներու եւ անոնց հետ ունեցած քաղաքական յարաբերութիւններու մասին հարուստ նիւթ կը բովանդակեն ֆիտայի ապուլ լ ֆարաջի եւ ուրիշներ խատութիւնները երեւանի մեսրոպ մաշտոցի անուան մատենադարանին մէջ կը պահուին շուրջ արաբերէն ձեռագիրներ ի շարս որոնց կան միջնադարեան արաբական մշակոյթի արժէքաւոր յուշարձաններ արաբերէն կամ սեմական լեզու մըն է որ հնագոյն ժամանակներէն տարածուած էր արաբական թերակղզիի հիւսիս արեւմուտքին մէջ իսկ ներկայիս լեզուական կամուրջ մը կը հանդիսանայ արաբական աշխարհին համար անիկա իր անունն ստացած է արաբներ անունով ժողովուրդէն որ կ ապրէր միջագետքէն մինչեւ լիբանանեան լեռները եւ սինայի թերակղզին արաբերէնը միաւորուած ազգերու կազմակերպութեան վեց պաշտօնական լեզուներէն մեկն է եւ արաբական երկիրներուն լիկայի լեզուն ներկայիս գրական լեզուն կ ուսուցանուէ դպրոցներէն եւ համալսարաններէն ներս եւ տարբեր աստիճաններով կը գործածուէ աշխատավայրերուն կառավարութիւններուն եւ լրատուամիջոցներուն մէջ անիկա պաշտօնական լեզու կը հանդիսանայ երկիրներուն համար եւ իսլամի արարողական լեզուն է միջին դարուն գրական արաբերէնը մշակութային լեզու մըն եղած է եւրոպային մէջ յատկապէս գիտութեան թուաբանագիտութեան եւ իմաստասիրութեան մէջ որպէս հետեւանք շատ եւրոպական լեզուներ նաեւ անկէ շատ բառեր փոխառած են արաբական ազդեցութիւնը նամանաւանդ բառապաշարին մէջ կ երեւի եւրոպական լեզուներուն առաւելապէս սպաներէնին վրայ պակաս չափով փորթուկալերէնին վալենսերէնին եւ քաթալաներէնին վրայ սիկիլիաներէնը կը պարունակէ շուրջ արաբերէն բառեր պալքանեան լեզուները ներառեալ յունարէնը պուլկարերէնը նմանապէս փոխառած ունեն բազմաթիւ արաբերէն բառեր որոնք այդ լեզուներուն օսմանեան թրքերէնի միջոցաւ անցած են խոշորագոյն արաբախօս երկիրները անոնց բնակչութիւնը եւ կարդալ գրել իմացողներու տոկոսային մասը արաբերէնին մէջ կը կիրառուեն արաբական գիրերը արաբերէնին մէջ սովորական է բառերուն կազմաւորումը հիմնական արմատներէն բառամատները սովորաբար կ ունենան երեք բաղաձայններ որոնցով կը ձեւաւորուեն զանազան բառերը զորօրինակ ես գրած եմ բառը կը կազմուէ համատեղելով ք թ պ բաղաձայններէն կազմուած գրել բառը ա ա թու կաղապարով արաբերէնի այբուբեն արաբերէնի ինչպէս նաեւ իսլամութեան դաւանող շարք մը այլ ժողովուրդներու լեզուներու ինչպէս պարսկերէնի ուրտուի աֆղաներէնի եւ որոշ թրքական լեզուներու գիր կազմուած է հարֆէն կը գրուի աջէն ձախ արաբերէնը ինչպէս նաեւ եբրայերէնը արամէերէնը ամհարերէնն ու այլ լեզուներ կը կազմեն սեմական լեզուաընտանիքը այդ լեզուները ունին ընդհանուր նախալեզու օժտուած կանոնակարգուած միասնական քերականական համակարգով սեմական միւս լեզուներէն արաբերէնը կը տարբերի կայուն հնչիւնական համակարգով յստակ քերականական կառուցուածքով ու հարուստ բառապաշարով որ հանգեցուցած է բառաձեւերու զարգացման ու քերականութեան առանձին ճիւղի բառարանագիտութեան զարգացման արաբերէնի այբուբենը յառաջացած է նաբաթէական գիրէն որ իր հերթին յառաջացած է արամէականէն իսկ վերջինս ալ փիւնիկեանէն արաբական գիրը կը ներառէ արամէական բոլոր տառերը եւ մի քանի լրացուցիչ տառեր սատ խա զալ տատ զա եւ ղայն արաբերէնի ուսուցումը կը կատարուի երկու հիմնական ուղիներով արեւմտեան եւ արեւելեան արեւմտեան եւրոպական եւ ամերիկեան լեզուաբանական դպրոցները որոնք կարողացած են մշակել լեզուներու դասաւանդման ընդհանուր համակարգ մերձաւոր արեւելքի երկիրներու դպրոցներուն մէջ կը գործածուի աւանդական լեզուաբանութիւնը որուն հիմքերը դրուած էին վաղ միջնադարուն արաբական լեզուաբանական մշակոյթը ձեւաւաորուած է րդ դարու վերջին եւ րդ դարուն կապուած արաբական խալիֆայութեան յառաջացման ու զօրեղացման հետ այդ ժամանակաշրջանին յատուկ ուշադրութիւն կը տրուէր մշակոյթի ու գիտութեան զարգացման արաբական բառագիտութիւնը որ հիմք կը հանդիսանար արաբական քերականութեան զարգացման համար նոյնպէս կը սկզբնաւորէ այս դարաշրջանին լեզուաբանական դպրոցները կը կոչուէին այն քաղաքներու անուններով ուր հիմնադրուած էին առաջին կեդրոններէն էին քուֆայի եւ պասրայի քերականական դպրոցները հարաւային միջագէտքի այդ երկու դպրոցներու միջեւ կային որոշ տարաձայնութիւններ որոնցմէ մէկն էր արմատի խնդիրը հաւանաբար միջնադարեան քերականները արմատ կոչած են այն միաւորը որմէ կը յառաջանան բառաձեւերը այս տեսանկիւնէն արաբ լեզուաբաններու հայեացքները մօտ են հնդեւրոպական լեզուներու քերականութեամբ զբաղողներու գաղափարներուն որքան ալ հնդեւրոպական ու սեմական լեզուներու մէջ արմատները չունին ընդհանուր ձեւակերպում քուֆայի լեզուաբանական դպրոցի հիմնադիրը կը համարուի ապու ճաֆար մուհամմատ ալ ռուասին որ հեղինակած էր արաբերէնի քուֆիական քերականութեան առաջին քերականութիւնը քուֆիացիները բառի արմատը կը համարէին վաղակատար դերբայի երրորդ դէմքի արական տարբերակը որ զուրկ էր աւելորդ մասնիկներէ եւ ունէր երեք մասնիկ պասրացիները արմատ կը համարէին մաստարը ձեւոյթ որ թարգմանաբար կը նշանակէ աղբիւր արաբական քերականութեան հիմնադիրներէն մէկը կը համարուի պասրայի լեզուաբանական դպրոցի ներկայացուցիչ ալ խալիլ իպն ահմատ ալ ֆարահիտին որ յայտնի է իր ութհատորեայ բառարանով քիթապ ալ այն հարֆ եզրոյթի կիրառութեան առաջին անգամ կը հանդիպի ալ խալիլի աշխատանքին մէջ կոնտեքստի համաձայն ան օգտագործած է այդ եզրոյթը վանկաչափական նուազագոյն միաւոր իմաստով հարֆը կարելի է ձեւակերպել որպէս տառ քանի որ ընդունուած է ըսել որ արաբերէնի այբուբենը բաղկացած է հարֆերէ ալ խալիլին վերագրուող մէկ այլ աշխատանքի մէջ քիթապ ալ արուտ որ կը վերաբերի արաբական վանկաչափական տաղաչափութեան հարֆը կը բնութագրուի որպէս բաղաձայն ու ձայնաւոր հնչոյթներու միութիւն որոշ հեղինակներ զայն կ անուանեն ամանակ յունական քերականական եզրութաբանութեան համաձայն միւսները տառ վերջիններս արաբական վանկաչափական համակարգը կը բացատրեն յունական վանկաչափական համակարգի եզրոյթներով եամբով ու քորէյով այսինքն ամանակը վերածելով տառի անոնք կը կիրառեն այն բառակազմութեան մեջ այդպիսով ստացած են միավանկ երկվանկ ու եռավանկ բառեր մինչդեռ արեւելեան դպրոցի ներկայացուցիչները չեն խախտեր հարֆի միասնականութիւնը ալ խալիլը օգտագործած է հարֆը նաեւ որպէս խօսքի մաս բացատրելով այս կամ այն բառը ան կը խմբավորէ ատոնք անուններու բայերու ու հարֆերու մասնիկներու մասնիկի ոչ ստոյգ ձեւակերպումը կարող էր իր մէջ ներառել բառերու հսկայական քանակութիւն արաբական լեզուաբանութեան առաջին քերականները ոչ միայն արաբներ էին այլեւ արաբական խալիֆայութեան տեղաբնիկ ժողովուրդներու ներկայացուցիչներ հնչիւնաբանական միջոցներու աստիճակակարգը կը կազմավորէ ինքնուրոյն հնչիւնաբական միաւորներ հնչոյթը այդ միաւորներէն միայն մէկն է մէկ այլ կարեւոր միաւոր է վանկը հնչոյթի ձեւակերպման ժամանակ կարեւորութիւն կը տրուի վանկի ու տառի տարբերութիւնը ցոյց տալուն սեմական լեզուներուն մէջ չկան առանձին բաղաձայններ ու ձայնաւորներ հետեւաբար ձեւաբանական նուազագոյն միաւորը ոչ թէ վանկն է այլ ամանակը հարֆը կ օգտագործուի ինչպէս հնչոյթ այնպէս ալ գրոյթ իմաստներով հարֆը կարող է իր կազմին մէջ ունենալ բաղաձայններէն ու երեք ձայնանիշերէն մէկը ա ու ի բաղաձայն հնչիւնը անոր մէջ հաստատուն է իսկ ձայնաւորը կրնայ փոխուիլ գոյութիւն ունի նաեւ զրոյական ձայնաւոր հասկացութիւնը որը ամանակը կը վերածէ տառի այսինքն հարֆը միշտ ունի ձայնաւոր թեկուզ զրոյական բաղաձայնը նոյնպէս կրնայ ըլլալ զրոյական այդ պարագային ձայնաւորները աւելի ազատ են սակայն հարֆի կառոյցը ատկէ փոփոխութեան չ ենթարկուիր գրական արաբերէնին մէջ հարֆին կը վերագրուին հետեւեալ յատկանիշները գոյութիւն ունի երկու հիմնական դասակարգում ապժատ թուաբանական եւ հիժա այբբենական ապժատ տարբերակը կը կիրառուի տառային նշումներու եւ թուագրման համար անիկա առկայ է սեմալեզու բոլոր այբուբեններու քանի որ ատոնք բոլորն ալ ունին մեկ նախահիմք փիւնիկեան գիրը հիժա տարբերակը կը կիրառուի բառարաններու մէջ ցուցակագրման ժամանակ տառադարձման եւ այլ աղիւսակներու մէջ ապժատի հերթականութիւնը հասարակ տառային դասաւորութիւն չէ քանի որ անոր սկզբնական հիմքը արամէական սամեխ տառը եղած է դեռ ոչ մէկ արաբական տառ պատմականօրէն չի ծագիր այս տառէն ատոր փոխարէն առաջ կը քաշուի շին տառը որ կը վերածուի երկու առանձին արաբական տառերու շին եւ սին ատոնք գրաւած են սամեխի տեղը եւս վեց տառեր որոնք չեն հանդիպիր հիւսիսային սեմական լեզուներուն մէջ կը դրուին ապժատի վերջը այս մէկը հիմնականօրէն կը յիշուի հետեւեալ տողով մէկ այլ տարբերակ է այս մէկը այս հերթականութեան յիշման տարբերակը հետեւեալն է ժամանականից բառարանները եւ գիրքերը կ օգտագործեն հերթականութիւնը այբբենական դասակարգման համար արաբերէնէն բառացի թարգմանած այբուբեն կը նշանակէ հիժա այստեղ տառերը կը խմբավորուին ըստ իրենց ձեւի ու չափի ատոնց վրայ գծիկներու ու կետիկներու առկայութեամբ հիժայի հերթականութիւնը երբեք կիրառելի չէ թուականներու համար մէկ այլ տեսակ հերթականութեամբ կը կիրառուէր մաղրեպի երկիրներուն մէջ մինչեւ թուականը երբ կը փոխարինուի մաշրիքի հերթականութեամբ տառերու գրութիւնը կարող է փոխուիլ կապուած բառին մէջ անոնց ունեցած դիրքէն տառերը կը գրուին աջէն ձախ բոլոր տառերը բացի վեցէն ալիֆ տալ զալ ռա զայն ուաու կը միանան յաջորդին օրինակ արարատ անունը կը գրուի իրարմէ անջատ հարֆերով որոշ հարֆեր իրար կը միանան իւրայատուկ կցագիր տարբերակներով մասնաւորապէս լամը եւ ալիֆը լամը եւ միմը քաֆը եւ լամը հարֆերը կարող են ունենալ չորս հնարաւոր դիրք առջեւը մէջտեղը սկիզբը եւ առանձին ձայնանիշները գրաւոր հատուածին մէջ կ արտայայտուին խիստ հազուադէպ բառարաններուն ղուրանի եւ այնպիսի հատուածներու մէջ ուր խիստ կարեւոր է նիւթի բառացի թարգմանութիւնը այդ տեսանկիւնէն ատոնք կը նմանին շարք մը լեզուներու որոնցմէ հայերէնի շեշտին գոյութիւն ունին սակայն չեն գրուիր ձայնանիշերը արաբերէնի մէջ յայտնի են որպէս հարաքա շարժում անունով քանի որ կը շարժին բաղաձայնները ատոնք են արաբերէնի վերոնշեալ հարֆերէն երեքը ալիֆ ը ուաու ն եւ եա ն կը համարուին նաեւ երկար ձայնաւորներ եւ կ արտայայտեն համապատասխանաբար ա ու եւ ի ատիկա տեղի կ ունենայ միայն այն ժամանակ երբ անոնց կը նախորդեն համապատասխանաբար ա ու եւ ի ձայնանիշերը եւ երկար ձայնաւորները ձայնանիշ չունին բացի այս երեքէն արաբերէնի որոշ բարբառներու մէջ կրնան հանդիպիլ հետեւեալ ձայնաւորները գրական արաբերէնին մէջ այս ձայնաւորները չկան ժամանակակից եւրոպական թիւերը որոնք կիրառելի են հարիւրաւոր երկիրներու մէջ ունին հնդկական ծագում սակայն յայտնի են որպէս արաբական թիւեր վաղ միջնադարուն արաբական խալիֆայութեան շնորհիւ տեղի ունեցած մշակութային ու գիտական յառաջընթացի արեւելք կը ներմուծուին յունական հնդկական ու պարսկական քաղաքակրթութիւններու լաւագոյն նմուշները մինչ այդ եւրոպայի մէջ հռոմէական կայսրութիւն կը կիրառէին հռոմէական թիւերը իսկ հարաւային ասիոյ մէջ հնդկական թիւերը հռոմէական թիւերը թուաբանութեան զարգացման համար կիրառելի չէին եւ բազմաթիւ քաղաքակրթութիւններ չէին ընդուներ այդ համակարգը վաղմիջնադարեան հայաստանի մէջ թիւերու փոխարէն կը գործածէին հայերէնի այբուբենի տառերը արաբները կը ներմուծեն հնդկական թիւերը ատոնց կ աւելացնեն ն եւ կը սկսին զանոնք կիրառել աւելի ուշ մասնաւորապէս խաչակրաց արշաւանքներու դարաշրջանին թուային նոր համակարգը կը մտնէ եւրոպա ուստի այսօր մենք այդ թիւերը կ անուանենք արաբական թիւեր արաբական հատուսծին համապատասխան գոյութիւն ունին թուականներու երկու տարատեսակներ որոնք յայտնի են արեւմտեան եւ արեւելեան անուններով առաջինը հիմնականօրէն կ անուանեն նաեւ արաբական քանի որ կիրառելի է գերազանցապէս գրեթէ բոլոր արաբական երկիրներուն մէջ իսկ արեւելեան թիւերը իրանի եւ փաքիստանի մէջ երկար ժամանակ ֆրանսայի ու սպանիոյ ազդեցութեան հետեւանքով հիւսիսային ափրիկէի արաբական երկիրներուն մէջ կիրառելի էին եւրոպական թիւերը սակայն այժմ կրկին անցած են արաբական թիւերուն արեւելեան ու արեւմտեան թիւերու միջեւ տարբերութիւնները մեծ չեն արաբական այբուբենի տառերը նոյնպէս ի սկզբանէ մինչեւ հնդկական թիւերու ներմուծումը կիրառական էին թուաբանութեան մէջ ատոնք յայտնի էին որպէս ապժատիայի թիւեր այդ թիւերը կը դրուէին ապժատ սեմական հերթականութեամբ ատոնցմէ էին և այդպես մինչև արաբերէնի այբուբենը ստեղծուած է նապաթէական գիրէն որ կը կիրառուէր արամէերէնի նապաթէական բարբառը գրելու համար արաբերէնի առաջին գրաւոր յուշարձանը կը վերագրուի րդ դարուն անիկա գտնուած է յորդանանի ակապա նաւահանգիստէն քմ արեւելք գտնուող ժաբալ ռամ վայրին մէջ առաջին արձանագրութիւնը ուր թուագրումը յստակ յայտնաբերուած է գտնուած է սուրիոյ մէջ զեպետ թուական նախաիսլամական շրջանին յայտնաբերուած գրաւոր յուշարձանները հիմնականօրէն մակագրային են արամէերէնի այբուբենի տառերը աւելի քիչ են քան արաբերէնի ուստի որոշ հատուածներու մէջ ուր կը հանդիպին արաբերէնի մի քանի տառերը հասկանալի կը դառնայ որ հատուածը ոչ թէ արամէական է այլ արաբական յայտնաբերուաած են պապիրոսային գրառումներ որոնք կը վերագրուին նախաիսլամական ու վաղ իսլամական շրջանին յայտնի են նաեւ այդ դարաշրջանին գրուած բանաստեղծութիւն քասիտաները որոնք արաբական գրականութեան ամենավաղ նմուշներէն են աւելի ուշ շրջանին արաբական հատուածներուն մէջ կ աւելցուին ձայնանիշերը եւ համզան ատոնք կը ներմուծուին ղուրանի ստեղծման զուգընթաց երբ անհրաժեշտ էր հատուածի ստոյգ գրառում այդ համակարգը կը մշակուի ապու ասուատ ալ տուալիի շնորհիւ կը գրառուի նաեւ թանուինը եւ միւս ձայնանիշերը հնչիւնական համակարգը կը կատարելագործուի ալ խալիլ իպն ահմատ ալ ֆարահիտիի կողմէ որուն կը վերագրուի արաբական վանկաչափական տաղաչափութեանը վերաբերող քիթապ ալ արուտ աշխատանքը արաբերէնի ձեռագիր եւ տպագիր տարբերակները ունին որոշակի տարբերութիւններ ատոնց արմատները նոյնպէս կու գան վաղ միջնադարէն իսլամութեան մէջ մարդկանց նկարչութիւնը արգիլուած էր իսկ գեղանկարչութիւնը տարածուած չէր նախաիսլամական շրջանին արաբական դիցաբանութիւնը եւս մեծապէս չէր խրախուսեր կերպարուեստի զարգացումը ուստի այլ լեզուներէն արաբերէն թարգմանութիւններ ընելու հեղինակները գիրքերը մանրանկարներով զարդարելու փոխարէն կը զբաղէին գեղագրութեամբ արաբական ձեռագիրի հիմնական տարատեսակներէն են արաբական տպագրութիւնը աւանդաբար կը համարուի րդ դարու սկիզբը ատիկա կապուած էր ֆրանսայի կայսր նափոլէոն պոնափարտի եգիպտոս արշաւելու հետ ատով սկիզբ կը դրուի արեւելքի առաւել մասնագիտացած ուսումնասիրութեան արեւելագիտութեան որպէս ազատական ինքնուրոյն ճիւղի զարգացման եգիպտոսի մէջ աւելի ուշ սուրիոյ եւ լիբանանի մէջ կը սկսի արաբական մշակութային զարթօնքը նահտան վերածնունդ արաբական մշակոյթի բոլոր ճիւղերու առաջին հերթին գրականութեան յառաջընթացը տեղի կ ունենայ եւրոպայի համալսարաններու բարձրագոյն կրթութիւն ստացած մտաւորականութեան շնորհիւ որոնք կը վերադառնան այդ ժամանակ օսմանեան տիրապետութեան տակ գտնուող արաբական նահանգներ եւ կը զարգացնեն իրենց հայրենի երկիրները արաբական տպագրութիւնը բուն հայրենիքէն դուրս սկսած էր շատ աւելի վաղ եոհան կութենպըրկի կողմէ տպագրական մեքենայի յայտնագործումէն որոշ ժամանակ ետք թուականին վենետիկցի կրեկորիօ տե գրիգորին կը տպագրէ արաբերէն աղօթագիրք արեւելեան քրիստոնեաներու համար լեռնալիբանանի մէջ ազգութեամբ յոյն ապտալլահ զախիրի կողմէ կը հիմնուի վանական տպագրատուն ուր թուականին կը տպագրուի իր առաջին գիրքը տպագրատունը գործէ մինչեւ թուականը րդ դարուն տպագրատներ կը բացուին քահիրէի ալեսքտանտրիոյ պէյ րութի պաղտատի դամասկոսի հալէպի թունիզի մէջ աստիճանաբար կը սկսի զարգանալ արաբական մամուլը կապուած ստեղնաշարի տեսակէն կամ արաբական ստեղնաշարը կրնայ ըլլալ հետեւեալ երկու տարբերակով 
